Messier kataloğu

Messier kataloğu (İngilizce Messier catalogue), Fransız gökbilimci Charles Messier'in derlediği ve bugün 110 nesneden oluşan gök cismi listesidir. Listede bulutsular, yıldız kümeleri ve galaksiler yer alır. Her nesne "M" harfi ve sıra numarasıyla anılır: M1, M31, M42, M45 gibi. Bu nesnelerin çoğu küçük bir teleskopla ya da dürbünle görülebildiği için liste, amatör gökbilimcilerin en sevdiği başlangıç rehberidir.

Liste neden yazıldı?

Messier bir derin gök meraklısı değil, kuyruklu yıldız avcısıydı. Kaynaklara göre listesi, kuyruklu yıldız avını zora sokan, yani kuyruklu yıldızı andıran ama kuyruklu yıldız olmayan cisimlerin kaydıdır. Gökyüzünde yer değiştirmeyen puslu bir leke kuyruklu yıldız değildir; Messier bunları bir kenara not ederek aramasını sürdürdü. Gözlemlerini Paris'te, yaklaşık 100 mm çaplı küçük bir kırıcı teleskopla yaptı. Yardımcısı Pierre Méchain de listeye katkı verdi.

Katalog nasıl büyüdü?

Listenin ilk sürümü 1774'te Fransız Bilimler Akademisi'nin Mémoires yayınında çıktı ve M1'den M45'e kadar 45 nesne içeriyordu; bunlardan 18'ini Messier kendisi keşfetmişti. 1780'e gelindiğinde liste 70 nesneye, 1781'deki son yayınında 103 nesneye ulaştı. Sonraki gökbilimciler, Messier'nin yazılarındaki notlara dayanarak yedi nesne daha ekledi: M104 1921'de Camille Flammarion, M105-M107 1947'de Helen Sawyer Hogg, M108-M109 1960'ta Owen Gingerich, M110 ise 1967'de Kenneth Glyn Jones tarafından eklendi. Böylece sayı 110'a çıktı.

Verileri göster

1774	İlk liste: 45 nesne
1781	Son yayın: 103 nesne
1921	M104 eklendi
1947	M105-M107 eklendi
1960	M108-M109 eklendi
1967	M110 eklendi, toplam 110

Üç tanıdık örnek

• M31, Andromeda Gökadası: Bize yaklaşık 2,5 milyon ışık yılı uzaklıktaki bu sarmal gökada görünür parlaklığı yaklaşık 3,4 olan bir cisimdir; Ay'sız gecelerde ışık kirliliği orta düzeydeki yerlerden bile çıplak gözle seçilebilir. Persli gökbilimci Abdurrahman es-Sufi onu yaklaşık 964 yılında "küçük bir bulut" diye tarif etti.
• M42, Büyük Orion Bulutsusu: Yaklaşık 1.300 ışık yılı uzaklıktaki, yaklaşık 25 ışık yılı genişliğindeki bu yıldız oluşum bölgesi görünür parlaklığı 4,0 olan, çıplak gözle bile görülebilen bir bulutsudur; ölçüm yöntemine göre uzaklığı birkaç on ışık yılı oynar. Merkezinde Yamuk (Trapezium) adı verilen çok genç bir küme bulunur. İlk kaydı 1610'da Nicolas-Claude Fabri de Peiresc tarafından yapıldı; Messier onu 4 Mart 1769'da gözlemledi ve listesine 42. nesne olarak koydu.
• M45, Ülker (Pleiades): Boğa takımyıldızının kuzeybatısında yer alan, yaklaşık 444 ışık yılı uzaklıktaki bir açık yıldız kümesidir. Görünür parlaklığı 1,6; en parlak altı ya da yedi yıldızı çıplak gözle kolayca seçilir. Kümede binden fazla doğrulanmış üye vardır ve yaşı yaklaşık 125 milyon yıl olarak tahmin edilir.

Messier maratonu

Listedeki nesnelerin hepsi, ilkbaharın başında tek bir gecede gözlenebilir. Bu fikirden doğan "Messier maratonu", amatör gökbilimcilerin bir gece içinde mümkün olduğunca çok nesneyi bulmaya çalıştığı bir etkinliktir.

Sık karıştırılanlar

• Messier ve NGC: Messier nesneleri başka kataloglarda da bir adla yer alır; örneğin M31, NGC 224, M42 ise NGC 1976'dır. NGC, Messier listesinden çok daha kapsamlı ayrı bir katalogdur.
• Hepsi galaksi değil: Listede galaksiler, küre ve açık kümeler, gezegenimsi bulutsular ile yaygın bulutsular bulunur; M1 ise bir süpernova kalıntısıdır (Yengeç Bulutsusu). M40 bir çift yıldız, M73 bir yıldız öbeğidir (asterizm); M102'nin kimliği ise tartışmalıdır, yinelenmiş bir gözlem ya da NGC 5866 olabileceği öne sürülür.
• 103 mü, 110 mu? Messier'nin kendi yayımladığı son liste 103 nesneydi; 110 sayısı sonradan eklenen yedi nesneyle bulunur.
• En parlak ya da en güzel nesneler listesi değil: Liste, Avrupa enleminden bir kuyruklu yıldız avcısının gördüklerini yansıtır; Avrupa'dan görülen en dikkat çekici nesnelerin hemen hepsini içerir ama gökyüzünün tümünü değil. Numaralar da parlaklık ya da uzaklık sırası değil, nesnelerin listeye giriş sırasıdır.