Kuyruklu yıldızlar ve kıyamet korkusu: Halley'den Hale-Bopp'a

Gökyüzündeki her şey yerli yerindeyken bir gece, hiç görülmemiş, arkasında ışıktan bir saç sürükleyen bir yıldız belirir. Geceden geceye büyür, sonra kaybolur. Bu sahnenin insanlık tarihi boyunca neden bu kadar korku yarattığını anlamak zor değil. Düzenli dönen gökyüzünde kuyruklu yıldız, kuralı bozan bir yabancıydı.

Saçlı yıldız, kötü haber

Kuyruklu yıldızın Batı dillerindeki adı da görünüşünden gelir. İngilizce comet sözcüğü, Yunanca "uzun saçlı" anlamındaki kometes'ten türemiştir. 1. yüzyılda Romalı yazar Yaşlı Plinius kuyruklu yıldızları siyasi karışıklık ve ölümle ilişkilendirir, kuyruklarını "uzun saç" ya da "uzun sakal" diye tarif ederdi. Kehanet kemiklerindeki kayıtlardan anlaşıldığı üzere Çinliler de binlerce yıldır kuyruklu yıldızları izliyordu. 16. yüzyıla kadar yaygın kanı, bunların kralların ve soyluların ölümünün, yaklaşan felaketlerin habercisi olduğuydu.

Bu korkunun en ünlü belgelerinden biri 1066 yılına aittir. O yıl İngiltere'de görülen kuyruklu yıldız bir alamet sayıldı; aynı yıl Kral II. Harold, Hastings Savaşı'nda öldü ve Fatih William tahtı aldı. Kuyruklu yıldız, olayları anlatan ünlü Bayeux Duvar Halısı'nda da işlenmiştir. Malmesburyli bir keşişin bu yıldızı görünce korkuyla sinip onu "pek çok annenin gözyaşlarının kaynağı" diye karşıladığı, ülkesinin yıkımını getirdiğini söylediği aktarılır.

Aynı yıldız 1456'da yeniden göründüğünde Osmanlı ordusu Belgrad'ı kuşatmaktaydı. Hümanist yazar Platina'nın anlatımına göre "saçlı ve ateşli bir yıldız" birkaç gün görününce müneccimler veba, kıtlık ve büyük bir felaket beklendiğini ilan etti. Papa III. Callixtus kuşatılan şehrin korunması için özel dualar emretti.

İstanbul Rasathanesi'nin kaderi

Anadolu'nun ve İstanbul'un bu hikâyedeki en çarpıcı bölümü 1577'de yaşandı. Müneccimbaşı Takiyüddin'in III. Murad döneminde kurduğu İstanbul Rasathanesi henüz yeni faaliyete geçmişti ki gökyüzünde parlak bir kuyruklu yıldız belirdi. Takiyüddin bu kuyruklu yıldızı gözlemleyip kaydetti. Anlatılara göre sultan ondan bir yorum istedi, Takiyüddin de yıldızın uğurlu bir dönemin habercisi olduğunu söyledi. Ancak ardından gelen salgın ve savaştaki sıkıntılar rasathanenin muhaliflerini güçlendirdi. Rasathane 1580'de, Şeyhülislam'ın fetvası ve padişahın emriyle yıkıldı. Bazı araştırmacılar yıkımın asıl nedeninin saray içindeki siyasi çekişmeler olduğunu öne sürer; yani kuyruklu yıldız belki de yalnızca bir bahaneydi.

Aynı kuyruklu yıldız Avrupa'da bilim tarihini değiştirdi. Danimarkalı gökbilimci Tycho Brahe yaptığı binlerce ölçümle, cismin Ay'dan çok daha uzakta olduğunu gösterdi. Bu, Aristoteles'ten beri süren "kuyruklu yıldızlar atmosferde oluşan olaylardır" görüşünü çürüttü.

1910: Gaz maskesi ve kuyruklu yıldız hapı

Korkunun bilimle buluştuğu en tuhaf an 1910'du. Edmond Halley 1705'te, 1531, 1607 ve 1682'de görülen kuyruklu yıldızların aslında aynı cisim olduğunu hesaplamış ve geri döneceğini öngörmüştü. Yıldız, Halley'in ölümünden sonra 1758'in Noel gecesinde gerçekten göründü ve onun adını aldı.

1910'daki dönüşünde gökbilimciler, Dünya'nın 19 Mayıs'ta kuyruklu yıldızın kuyruğundan geçeceğini duyurdu. Kuyrukta yapılan tayf incelemelerinde zehirli bir gaz olan siyanojen saptanınca basında yeryüzündeki yaşamın tehlikeye girebileceğine dair spekülasyonlar başladı. Bilim insanları gazın hiçbir tehlike oluşturmayacağını açıklasa da halkın gaz maskesi satın almak için kuyruğa girdiği, şarlatanların "kuyruklu yıldız hapı" sattığı kaydedilmiştir.

Aynı yılın en edebî hikâyesi ise Mark Twain'e aittir. Twain, Halley'in 1835 geçişinden iki hafta sonra doğmuştu ve 1909'da yayımlanan otobiyografisinde kuyruklu yıldızla geldiğini, onunla gitmeyi beklediğini yazmıştı. 21 Nisan 1910'da, kuyruklu yıldızın Güneş'e en yakın noktadan geçtiği günün ertesinde öldü.

1997: Hale-Bopp ve trajedi

Modern çağ da bu korkulardan tamamen kurtulamadı. 1997'de 18 ay boyunca çıplak gözle görülen ve muhtemelen tarihin en çok izlenen kuyruklu yıldızı olan Hale-Bopp, bir trajediye de sahne oldu. Heaven's Gate adlı tarikatın 39 üyesi, kuyruklu yıldızın arkasında bir uzay gemisinin geldiğine inanarak toplu intihar etti. Aynı dönemde bazı komplo teorisyenleri Hale-Bopp'un, dünyanın sonunu getirecek hayali "Nibiru" gezegeninden dikkati dağıtmak için uydurulduğunu iddia etti; öngörülen kıyamet tarihleri sessizce geçip gitti.

Bilim ne diyor?

Kuyruklu yıldızlar, Güneş Sistemi'nin oluşumundan arta kalmış buz, toz ve küçük kaya parçalarından oluşan cisimlerdir. Türk Dil Kurumu sözlüğünün kuyruklu yıldız maddesinde verdiği "kirlikartopu" karşılığı, gökbilimci Fred Whipple'ın "kirli kartopu" modeline dayanır. Bu model 1986'da Avrupa Uzay Ajansı'nın Giotto aracı Halley'i yakından incelediğinde büyük ölçüde doğrulandı. Halley'in çekirdeği yalnızca yaklaşık 15 kilometre uzunluğunda, 8 kilometre genişliğindedir ve üzerine düşen güneş ışığının ancak yüzde 4'ünü yansıtacak kadar karanlıktır.

Kuyruklu yıldız Güneş'e yaklaştıkça ısınır; yüzeyindeki buzlar doğrudan gaza dönüşür ve çekirdeğin çevresinde "koma" denen geniş bir bulut oluşturur. Güneş'in ışınım basıncı tozu iterek kavisli bir toz kuyruğu, güneş rüzgârı ise iyonlaşmış gazdan Güneş'in tam tersi yönü gösteren düz bir iyon kuyruğu yaratır. Yani kuyruk, kuyruklu yıldızın gittiği yönün arkasında değil, her zaman Güneş'in ters tarafındadır.

1910'daki panik de bilimsel olarak temelsizdi: kuyruk o kadar seyrektir ki içinden geçmek, Dünya atmosferinde ölçülebilir bir etki yaratmaz. Hale-Bopp'un Dünya'ya çarpma olasılığı ise her yörünge turunda milyarda birkaç gibi son derece küçük bir değer olarak hesaplanmıştır. Kuyruklu yıldızların gökyüzünde bıraktığı en zararsız iz ise meteor yağmurlarıdır: her ağustosta izlediğimiz Perseid yağmuru, Swift-Tuttle kuyruklu yıldızının yörüngesinde bıraktığı toz parçacıklarının atmosferde yanmasından ibarettir.

Halley bir sonraki ziyaretini 2061'de yapacak. O gün gökyüzüne bakanlar, Bayeux halısındaki yıldızı, Takiyüddin'in kaydettiği gökyüzünü ve Mark Twain'in vedasını hatırlayacak, ama bu kez korkuyla değil merakla.