Swift Gözlemevi Sumatra üzerinde atmosfere girdi: 22 yıllık gama ışını avcısının sonu

NASA'nın Neil Gehrels Swift Gözlemevi, yörüngedeki yaklaşık 22 yılının ardından 4 Kasım Çarşamba günü Dünya atmosferine girdi. NASA'nın aynı gün güncellediği açıklamaya göre ABD Uzay Kuvvetleri, girişin ABD Doğu saatiyle 07.39'da, yani Türkiye saatiyle 15.39'da, Endonezya'nın Kuzey Sumatra bölgesi üzerinde gerçekleştiğini doğruladı. Giriş noktası yaklaşık 3,4 derece kuzey enlemi ve 98,6 derece doğu boylamı olarak verildi.

NASA, aracın büyük bölümünün atmosferden geçerken yanmasını beklediğini, ancak bazı bileşenlerin girişten sağ çıkmış olabileceğini belirtti. Ajans şu ana kadar yere ulaşan bir parça olup olmadığına dair bilgi paylaşmadı.

Tahmin penceresinin içinde

Girişin zamanı ve yeri, önceden çizilen çerçeveyle uyumlu. NASA 2 Kasım'da Uzay Kuvvetleri'nin girişi Doğu saatiyle 03.30 için öngördüğünü ve bu tahminin 11 saatlik bir belirsizlik payı taşıdığını duyurmuştu. Swift'in yörüngesi ekvatora az eğimli olduğu için olası parçaların yalnızca 20,6 derece kuzey ile 20,6 derece güney enlemleri arasına düşebileceği de biliniyordu. Kuzey Sumatra bu kuşağın içinde kalıyor. Girişe giden süreci ve risk hesabını önceki haberimizde ayrıntısıyla aktarmıştık.

Atmosfere giriş, aylardır süren bir alçalmanın son halkasıydı. Alçak Dünya yörüngesindeki bütün araçlar üst atmosferin sürtünmesiyle yavaşlar; kendi itki sistemi olmayan Swift bu kaybı telafi edemiyordu. NASA'ya göre bir dönem artan güneş etkinliği bu etkiyi büyüttü. Swift son gözlemini 20 Ekim'de yaptı. Yüksekliği 275 kilometrenin altına inince teleskoplarını hedeflerine sabit biçimde çeviremez oldu ve bilim görevi resmen sona erdi.

Sonuç vermeyen kurtarma denemesi

Swift'in sonu, ABD'nin uzayda uydu bakımı alanındaki en iddialı denemelerinden biriyle iç içe geçti. NASA, gözlemevini yeniden yükseltmenin mümkün olup olmadığını araştırmaya karar verdikten sonra Eylül 2025'te Arizona'nın Flagstaff kentindeki Katalyst Space şirketiyle sözleşme imzaladı. Şirketin, Swift'e yaklaşıp onu yakalayacak ve daha yüksek bir yörüngeye taşıyacak bir aracı tasarlamak, üretmek, sınamak ve fırlatmak için yaklaşık bir yılı vardı. Ajansın hesaplarına göre geri dönüşün olmadığı eşik yaklaşık 300 kilometreydi ve Swift'in bu eşiğe 2026 sonbaharında ineceği öngörülüyordu.

LINK adlı servis aracı temmuzda Marshall Adaları'ndaki Kwajalein Mercan Adası'ndan bir Northrop Grumman Pegasus XL roketiyle fırlatıldı. NASA'nın eylül sonundaki değerlendirmesine göre araç uzaya ulaşıp ilk denetimlerini geçti, ancak ardından aralıklı iletişim kayıpları yaşadı ve yönelim denetiminde sorunlar ortaya çıktı. Ekipler hedefi küçülttü: LINK, Swift'i yakalamayı denemek yerine ksenonla çalışan itki sistemini ve üç robot kolunu sınayan teknoloji gösterimleri yaptı. NASA görevdeki rolünü 3 Eylül'de resmen sonlandırdı, LINK de 25 Eylül'de atmosfere girdi.

NASA Astrofizik Bölümü Direktörü Shawn Domagal-Goldman girişimi baştan beri yüksek riskli ama getirisi yüksek bir görev olarak tanımladı. Ona göre bu deneme, ajansa uydu bakım teknolojisi, alışılmadık derecede sıkışık görev takvimleri ve uyduların alçak yörüngede ömrünü uzatma konusunda değerli deneyim kazandırdı.

Geride kalan miras

Swift 20 Kasım 2004'te fırlatıldı ve iki yıllık bir ana görev için tasarlanmıştı; bunun on katından uzun süre çalıştı. NASA'nın verilerine göre gözlemevi 2.000'den fazla gama ışını patlaması gözledi, 1.400'ü aşkın süpernovayı inceledi ve yaklaşık 7.000 bilimsel yayına veri sağladı. Gama ışını patlamaları evrendeki en güçlü patlamalar; çoğu çok kısa sürdüğü için büyük teleskopların bunları zamanında yakalaması zor. Swift'in gücü, patlamayı saptayıp konumunu öteki gözlemevlerine bildirmesi ve kendi X ışını ile morötesi/optik teleskoplarını genellikle bir dakika kadar içinde o noktaya çevirebilmesiydi.

Gözlemevinin arşivi ise yaşamayı sürdürüyor. NASA'ya göre kamuya açık veri seti yaklaşık 12 terabayt büyüklüğünde ve Morötesi/Optik Teleskop'tan 1,5 milyondan fazla görüntü içeriyor. Ajans, Swift sonrası dönemde ani gökyüzü olaylarına hızlı yanıt verebilmek için mevcut teleskop filosunu, ticari olanakları ve yeni görev fikirlerini değerlendirdiğini açıklamıştı. Görevin sona erişini bu yazımızda anlatmıştık.

Sırada Hubble var

Swift'in hikâyesi, aynı sorunla karşı karşıya olan bir başka gözlemevi için de ders niteliğinde. Hubble Uzay Teleskobu da sürtünme nedeniyle yavaş yavaş irtifa kaybediyor. NASA ekim sonunda şirketlerden Hubble'ı yükseltme, ona bakım yapma ya da güvenli biçimde atmosfere sokma seçenekleri için bilgi istedi. Bu kez ajansın elinde Swift'tekinden çok daha fazla zaman var; ayrıntıları burada okuyabilirsiniz. Swift'ten yere ulaşan parça olup olmadığı konusunda yeni bir açıklama gelip gelmeyeceği ise henüz belli değil.