Simons Gözlemevi tam kapasiteyle çalışmaya başladı: Büyük Patlama'nın ilk anlarına bakış
Şili'deki Simons Gözlemevi iki yıllık hazırlığın ardından tümüyle çevrimiçi. Hedef, kozmik enflasyonun CMB'de bıraktığı silik girdap desenlerini aramak.

Şili'deki Atacama Çölü'nde 5.200 metre yükseklikte kurulu Simons Gözlemevi tam kapasiteyle çalışmaya başladı. Simons Vakfı'nın açıklamasına göre gözlemevi, yaklaşık iki yıl süren kalibrasyon, ek teleskopların devreye alınması ve yeni bir güneş enerjisi santralinin kurulmasının ardından artık tümüyle çevrimiçi ve bilimsel gözlem yapıyor. Haberin ayrıntılarını Stanford Üniversitesi'nin açıklaması ve Kasım başında arXiv'e yüklenen bir cihaz makalesi de tamamlıyor.
Gözlemevinin asıl hedefi, evrenin en eski ışığı olan kozmik mikrodalga artalan ışımasını (CMB) olağanüstü hassasiyetle haritalamak. Bu ışık, Büyük Patlama'dan yaklaşık 380 bin yıl sonra, evren ışığın madde ile etkileşmeden yol alabileceği kadar soğuduğunda ortaya çıktı.
Aranan iz: enflasyonun girdapları
Fizikçiler, Büyük Patlama'dan saniyenin çok küçük bir kesri sonra evrenin hızla şiştiğini düşünüyor. Kozmik enflasyon denen bu genişlemenin, uzay-zamanda dalgalanmalar bıraktığı ve bunların CMB'nin kutuplanmasında silik girdap desenleri olarak görülebileceği öngörülüyor. Bu desenlere B-modları deniyor.
Simons Vakfı'nın bildirdiğine göre B-modları onlarca yıldır aranıyor, ancak şimdiye kadar kesin biçimde görülemedi. Gözlemevi bu desenleri görmeyi umuyor; görülmemeleri de enflasyon kuramlarını biçimlendirmek için bilgi sağlayacak. Yine de açıklamada, olası bir B-modu tespiti için yeterli duyarlılığa ulaşacak kadar veri toplanmasının birkaç yıl süreceği belirtiliyor. Yani şimdiki haber bir keşif değil, bir keşif makinesinin hazır olduğunun duyurusu.
Dört teleskop, yaklaşık 98 bin dedektör
Gözlemevi üç Küçük Açıklıklı Teleskop (SAT) ve bir Büyük Açıklıklı Teleskop'tan (LAT) oluşuyor. Vakfın verdiği rakama göre toplam dedektör sayısı 98 bin; bu, öncülü Atacama Kozmoloji Teleskobu'ndan (ACT) 16 kattan fazla. Yeni dedektörler gökyüzünü eskisinden birkaç kat hızlı haritalayabiliyor. Gözlemevi eş direktörü Mark Devlin'e göre bu ölçek, yıllar süren beklemeyi aylara indiriyor.
6 metrelik LAT'ın kamerası tek başına 63 bin süperiletken sensör taşıyor. Stanford'un açıklamasına göre bu, kozmoloji için yapılmış en büyük soğutmalı kamera. İlk 31 bin dedektör Şubat 2024'te, kalan 32 bini bu yıl yerleştirildi. Bu algılayıcıları okuyan SMuRF elektroniği ise Stanford ve SLAC Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı'ndaki ekip tarafından geliştirildi.
Cihaz makalesinin özetinde, LAT'ın optik olarak bağlı sensörlerinin yüzde 81,4'ünün başarıyla okunduğu ve bunun öngörüleri aştığı yazılıyor. Makale henüz hakem değerlendirmesinden geçmedi; The Astrophysical Journal'a gönderildiği belirtiliyor.
İlk veriler Planck ile yarışıyor
Gözlemevi sözcüsü Jo Dunkley, yalnızca birkaç aylık veriyle üretilen görüntülerin, Planck'ın yıllar boyu topladığı verilerden daha derin ve daha az gürültülü olduğunu söylüyor. Avrupa Uzay Ajansı'nın Planck uydusu CMB gözlemlerinde bugüne dek altın standart sayılıyordu. LAT ayrıca gökyüzünün yarısını birkaç günde bir tarayabiliyor.
Bu hız, geçici olayların yakalanmasını da mümkün kılıyor. Devlin'in aktardığına göre ACT, küçük değişiklikleri aylar içinde görebilirken yeni sistem birkaç günde görebiliyor. Daha ilk dönemde bir süper kütleli kara deliğin çevresindeki hareketlilik, Samanyolu'ndaki bir yıldızın dev parlamaları ve Güneş Sistemi'nde geçen asteroitler kaydedildi.
Samanyolu'nun manyetik alanları
LAT, Samanyolu'nun şimdiye dek yapılmış en kapsamlı kutuplanmış mikrodalga görüntülerini de üretti. Bu görüntüler gökada içindeki manyetik alanları gösteriyor; manyetik alanlar yıldız oluşumunu ve gökadaların evrimini anlamak için önemli. Stanford'dan Susan Clark, bu dalga boylarındaki kutuplanmış ışığın yıldızlar arasındaki görünmez manyetik alanları ortaya çıkardığını söylüyor.
Aynı veriler, gökadaların ve karanlık maddenin evrendeki dağılımını izlemekte de kullanılacak. Ekipler, CMB ışığının aradaki maddeyle bükülmesi olan kütleçekimsel merceklenmeyi ve hareketli gazdan saçılmayla oluşan kinematik Sunyaev-Zel'dovich etkisini ölçmeyi planlıyor. Stanford'un açıklamasına göre CMB merceklenmesi analizini yöneten Frank Qu, ilk gözlemlerde tüm maddenin eski ışığa kattığı silik bozulmaların şimdiden görüldüğünü söylüyor.
Güneş enerjisiyle çalışan gözlemevi
Uzak gözlemevleri genellikle dizel jeneratörlere dayanıyor ve yakıtın oraya taşınması pahalı. Simons Gözlemevi'nin megavat ölçeğindeki güneş enerjisi santrali, ABD Ulusal Bilim Vakfı (NSF) ile Birleşik Krallık Araştırma ve Yenilik Kurumu'nun (UKRI) desteğiyle kuruldu. Vakfa göre santral gözlemevinin enerjisinin çoğunu karşılayacak; bu da maliyeti ve emisyonu düşürüp güç kararlılığını artıracak. And Dağları'ndaki dizele bağımlı madencilik gibi yüksek rakımlı alanlar için de örnek olabileceği belirtiliyor.
Sırada ne var?
İkinci aşamada Birleşik Krallık ve Japonya'nın finanse ettiği üç Küçük Açıklıklı Teleskop daha eklenecek; açıklamaya göre bunların önümüzdeki yıl içinde gelmesi bekleniyor. LAT'ın haritalama hızını ikiye katlayan yeni bir donanım da kuruldu. Gözlemevi verileri düzenli aralıklarla bilim topluluğuna açmayı planlıyor.
Asıl soru, B-modlarının görülüp görülmeyeceği. Görülürse enflasyon kuramı için uzun süredir beklenen bir doğrulama olacak. Görülmezse de bu, evrenin ilk anlarına dair kuramların elenmesine yardım edecek.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















