Uzay Mekiği

Uzay Mekiği (Space Shuttle), NASA'nın 1981-2011 arasında kullandığı, kısmen yeniden kullanılabilir insanlı uzay taşıma sistemidir. Bir uçak gibi kanatlı yörünge aracı, iki katı yakıtlı yardımcı roket ve büyük bir dış yakıt tankından oluşuyordu. 30 yıl süren programda beş yörünge aracı toplam 135 uçuş yaptı ve 16 ülkeden 355 kişiyi uzaya taşıdı. Mekik, Hubble Uzay Teleskobu'nu yörüngeye taşıyıp onarırken Uluslararası Uzay İstasyonu'nun inşasında da kilit rol oynadı. Program, Challenger ve Columbia kazalarıyla da hafızalara kazındı.

Görevin amacı

Mekiğin temel fikri, uzaya erişimi tekrar tekrar kullanılabilen bir araçla ucuzlatmaktı. İlk tasarımda ticari ve askeri uyduları düzenli olarak yörüngeye taşıyacak bir "uzay kamyonu" öngörülüyordu. Zamanla görevleri genişledi:

• Uydular ve gezegenler arası sondaları yörüngeye bırakmak
• Yük bölmesindeki Spacelab laboratuvarında bilimsel deneyler yapmak
• Rusya'nın Mir istasyonuna uçuşlar yapmak
• Hubble'a bakım ve onarım götürmek
• ISS'in modüllerini taşıyıp yörüngede birleştirmek

Uzay aracı ve araçları

Fırlatma anında mekik sistemi 56 metre yüksekliğinde ve yaklaşık 2.030 ton ağırlığındaydı. Parçaları şunlardı:

• Yörünge aracı: Mürettebatı ve yükü taşıyan, kanatlı, yeniden kullanılabilir araç. Arkasında üç RS-25 ana motoru vardı. 18 metre uzunluğunda, 4,6 metre genişliğindeki yük bölmesi, 27,5 tona kadar yükü alçak yörüngeye taşıyabiliyordu.
• Katı yakıtlı yardımcı roketler: Her biri yaklaşık 13 meganewton itki veren iki roket, kalkıştaki itkinin yaklaşık yüzde 71'ini sağlıyordu. Okyanustan toplanıp yenileniyordu.
• Dış tank: Ana motorlara sıvı hidrojen ve sıvı oksijen sağlayan 47 metrelik tank, sistemin yeniden kullanılmayan tek büyük parçasıydı.

Uçabilen beş yörünge aracı Columbia, Challenger, Discovery, Atlantis ve Endeavour'du. Enterprise ise yalnızca atmosfer içindeki iniş denemeleri için yapıldı. Mekik, fırlatmaların yapıldığı Kennedy Uzay Merkezi'ne ya da Edwards Hava Üssü'ne bir planör gibi süzülerek inerdi.

Yolculuk ve önemli anlar

• 1977: Enterprise, atmosfer içinde iniş denemelerine başladı; 12 Ağustos 1977'de ilk serbest süzülüşünü yaptı.
• 12 Nisan 1981: Filonun ilk yörünge aracı Columbia, John Young ve Robert Crippen'dan oluşan iki kişilik mürettebatla STS-1 görevinde ilk kez uçtu.
• 28 Ocak 1986: Challenger (STS-51-L), sağ yardımcı roketteki bir O-halka contasının soğukta işlevini yitirmesi sonucu kalkıştan 73 saniye sonra parçalandı; öğretmen Christa McAuliffe dahil yedi astronot öldü. Uçuşlar 1988'deki STS-26'ya kadar durdu.
• 24 Nisan 1990: Discovery, Hubble'ı yörüngeye bıraktı (STS-31).
• 4 Aralık 1998: Endeavour, ilk ISS montaj görevi STS-88'de ABD'nin Unity modülünü Rus Zarya modülüne bağladı.
• 23 Temmuz 1999: Columbia, Chandra X-ışını Gözlemevi'ni taşıdı; görevin komutanı Eileen Collins mekik komuta eden ilk kadın oldu.
• 1 Şubat 2003: Columbia (STS-107), kalkışta sol kanadına çarpan köpük parçasının açtığı hasar yüzünden atmosfere girişte parçalandı; Kalpana Chawla dahil yedi astronot öldü. Uçuşlar 2005'teki STS-114'e kadar durdu.
• Mayıs 2009: Hubble'a beşinci ve son bakım görevi (STS-125) yapıldı.
• 21 Temmuz 2011: Atlantis'in STS-135 görevinden dönüşüyle program sona erdi.

Başarılar ve etkisi

Mekik, yörüngede büyük yapılar kurmayı, uyduları yakalayıp onarmayı ve kalabalık mürettebatla uzun süre çalışmayı mümkün kıldı. Galileo, Magellan ve Ulysses gibi sondalar, Compton Gama Işını Gözlemevi ve Chandra onun yük bölmesinden yola çıktı. Filo toplamda 1.323 gün uzayda kaldı. Öte yandan program, beklenenden çok daha pahalıya mal oldu: fırlatma başına maliyet 2011 itibarıyla yaklaşık 450 milyon dolardı. İki kazada kaybedilen 14 astronot, NASA'nın güvenlik kültürünü köklü biçimde sorgulamasına yol açtı. Challenger kazasından sonra pek çok ticari uydu, mekik yerine Delta II gibi tek kullanımlık roketlere kaydırıldı; sonraki mekik görevleri ağırlıkla Hubble ve ISS gibi bilimsel ve kurumsal yüklere ayrıldı. Mekik sonrasında ABD, astronotlarını bir süre Soyuz ile ISS'e gönderdi.

Verileri göster

Toplam uçuş	135
Uçan kişi	355
Uzayda geçen gün	1.323
Yörünge aracı	5
Kaybedilen astronot	14

Bilmeye değer

• Atlantis bugün Kennedy Uzay Merkezi Ziyaretçi Kompleksi'nde, Discovery Virginia'daki Udvar-Hazy Merkezi'nde, Endeavour Los Angeles'taki California Bilim Merkezi'nde sergileniyor.
• Deneme aracı Enterprise, New York'taki Intrepid Müzesi'nde duruyor.
• STS-1, dört yörünge deneme uçuşunun ilkiydi; düzenli operasyonel uçuşlar 1982'de STS-5 ile başladı.
• STS-61-A görevinde mekik, sekiz kişilik rekor mürettebat taşıdı.
• NASA'nın hesabına göre, tekrar uçanlar ayrı ayrı sayıldığında mekikle toplam 852 kez astronot uçtu.
• Avrupa'nın programa en önemli katkısı, yük bölmesine yerleşen Spacelab laboratuvarıydı; burada astronomiden kristal büyütmeye kadar pek çok deney yapıldı.
• 30 yıllık programın toplam maliyeti 2011 dolarıyla yaklaşık 196 milyar dolar olarak hesaplanıyor.