Diamant roketi: nasıl çalıştı, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Diamant ("elmas"), Fransa'nın tamamen kendi imkânlarıyla geliştirdiği ilk fırlatıcıdır ve ABD ile Sovyetler Birliği dışında bir ülkenin yaptığı ilk uydu roketidir. Üç kademeli, küçük ve tek kullanımlıktı; 26 Kasım 1965'te Cezayir'deki Hammaguir üssünden Fransa'nın ilk uydusu Astérix'i yörüngeye çıkardı. 1965-1975 arasında 12 kez uçtu ve 11/2026 itibarıyla emekli.

Kim yaptı, ne işe yaradı?

Diamant'ın geliştirilmesi 1962'de, Fransız uzay ajansı CNES'in ilk büyük projesi olarak başladı; üretici SEREB'di. Roket, Fransa'nın askerî "pierres précieuses" (değerli taşlar) füze programının mirasına dayanıyordu: Agate, Topaze, Emeraude, Rubis ve Saphir adlı beş deneme roketi. Diamant'ın kademe adları da buradan gelir; birinci kademeye Emeraude, ikinciye Topaze, üçüncüye Rubis denmiştir. Kökler 1949'da Vernon'da kurulan balistik araştırma laboratuvarına ve V-2 temelli Véronique roketine uzanır.

Siyasi bağlam da belirleyiciydi. Charles de Gaulle 1958'de cumhurbaşkanı olduktan sonra bağımsız bir füze ve nükleer caydırıcılık hedefi güdüyordu; Sovyetler'in 1957'deki Sputnik 1 başarısı da bu eğilimi güçlendirdi. Kaynaklara göre Astérix, aynı dönemde hazırlanan FR-1 uydusundan önce yörüngeye çıkarıldı; çünkü de Gaulle ve CNES, Fransa'nın bağımsız geliştirdiği bir uyduyu kendi roketiyle fırlatan üçüncü uzay gücü olmasını istiyordu. Astérix'in asıl amacı Diamant'ı sınamaktı.

Üç sürümü vardı: Diamant A (1965-1967), Diamant B (1970-1973) ve Diamant BP4 (1975). Hepsi küçük bilimsel ve teknoloji uydularını alçak yörüngeye taşıyordu.

Nasıl çalışır?

Diamant üç kademeliydi ve karışık bir yakıt düzeni kullanırdı: birinci kademe sıvı yakıtlı, ikinci ve üçüncü kademe katı yakıtlıydı. Diamant A'nın birinci kademesi Emeraude, bir Vexin B motoruyla nitrik asit ve terebentin yakıyordu; yaklaşık 93 saniye çalışıyordu. Diamant B'de birinci kademe Améthyste ile değişti ve Valois motoru azot tetroksit ile UDMH yaktı (yaklaşık 110 saniye çalışma süresi). İkinci kademe Topaze (BP4'te türetilmiş bir P-4/Rita) ve üçüncü kademe (A'da Rubis, B ve BP4'te P-068) katı yakıtlı roketlerdi. Diamant A'nın birinci kademesi yaklaşık 9,9 m uzunluğunda ve yaklaşık 14,7 ton kütlesindeydi; Topaze yaklaşık 4,7 m boyunda ve 80 cm çapındaydı; üçüncü kademe 1,85 m uzunluğunda ve yaklaşık 708 kg'dı. Diamant B'nin Améthyste kademesi ise yaklaşık 14,2 m boyunda ve yaklaşık 20 tondu. Kalkıştaki ağır işi sıvı yakıtlı birinci kademe görür, üstteki katı kademeler ise tek parça halinde basit ve güvenilir kalırdı.

Fizik, tüm roketlerle aynıdır. Alçak bir yörüngede kalabilmek için saniyede yaklaşık 7,8 km yatay hız gerekir ve roket denklemi gereği kademeler, boşalan kütleyi atarak hızlanmayı kolaylaştırır. Diamant'ın küçük üçüncü kademesi uyduyu yörünge hızına çıkarırdı. Roketin yük kapasitesi 200 km'lik alçak Dünya yörüngesi için verilir; Astérix ise 527 × 1.697 km'lik eliptik bir yörüngeye girdi. Hiçbir kademe kurtarılmadı; Diamant tek kullanımlık bir roketti.

Teknik özellikler

Özellik	Diamant A	Diamant B	Diamant BP4
Yükseklik	18,95 m	23,5 m	—
Çap	1,34 m	1,34 m	1,34 m
Kalkış kütlesi	18.400 kg	26.900 kg	20.300 kg
Kademe	3	3	3
Birinci kademe	Emeraude (Vexin B), nitrik asit ve terebentin	Améthyste (Valois), azot tetroksit ve UDMH	Améthyste (Valois)
İkinci kademe	Topaze, katı	Topaze, katı	P-4/Rita, katı
Üçüncü kademe	Rubis (P-064), katı	P-068, katı	P-068, katı
Fırlatma yeri	Hammaguir (Cezayir)	Kourou (Fransız Guyanası)	Kourou

Alçak yörüngeye yük: Diamant B'nin 200 km'lik, 5° eğimli bir yörüngeye 190 kg, alçak bir kutupsal yörüngeye 130 kg, 1.000 km'lik yörüngeye 25 kg taşıyabildiği aktarılır. Genel özetlerde roketin kapasitesi 150-160 kg dolayında anılır. Diamant yerdurağan geçiş yörüngesine yük taşımak için tasarlanmamıştı; bu nedenle tabloda böyle bir satır yoktur.

Uçuş geçmişi

İlk uçuş 26 Kasım 1965'te yapıldı: Diamant A, Hammaguir'deki CIEES test alanından fırlatılıp Fransa'nın ilk uydusu Astérix'i yörüngeye çıkardı. Bu başarı, Fransa'yı kendi roketiyle uydu fırlatan üçüncü ülke yaptı. Fransız Guyanası'ndaki yeni ulusal fırlatma merkezi Kourou 9 Nisan 1968'de resmen faaliyete geçince Diamant fırlatmaları oraya taşındı; kaynaklardan biri, geçişi Cezayir'in bağımsızlığına bağlar. İlk Diamant B 10 Mart 1970'te uçtu. Fırlatma listesi şöyle:

Tarih	Sürüm	Yük	Sonuç
26 Kasım 1965	A	Astérix	Başarılı
17 Şubat 1966	A	Diapason	Başarılı
8 Şubat 1967	A	Diadème I	Kısmi başarısızlık (planlanandan alçak yörünge)
15 Şubat 1967	A	Diadème II	Başarılı
10 Mart 1970	B	DIAL (MIKA/WIKA)	Başarılı
12 Aralık 1970	B	PEOLE	Başarılı
15 Nisan 1971	B	Tournesol	Başarılı
5 Aralık 1971	B	Polaire	Başarısız (ikinci kademe arızası)
21 Mayıs 1973	B	Castor et Pollux	Başarısız (burun konisi ayrılmadı)
6 Şubat 1975	BP4	Starlette	Başarılı
17 Mayıs 1975	BP4	Castor / Pollux	Başarılı
27 Eylül 1975	BP4	Aura	Başarılı

Toplamda 12 fırlatmanın 9'u tam başarılı, biri kısmi başarılı, ikisi başarısız oldu: A sürümü dört uçuşta üç tam başarı ve bir kısmi başarısızlık, B sürümü beş uçuşta üç başarı ve iki başarısızlık, BP4 üç uçuşun üçünde başarı yakaladı. Yani Diamant, yeni geliştirilen bir sistem için iyi bir sicile sahipti; Avrupa'nın aynı yıllardaki ortak fırlatıcısı Europa ise tek bir uyduyu yörüngeye çıkaramadı. Programın sonu başarısızlıktan değil stratejiden geldi: Fransa 1975'te ulusal fırlatıcı çalışmasını bırakıp Avrupa'nın ortak Ariane programına katıldı. ESA 1975'te kuruldu; Ariane 1 ise 24 Aralık 1979'da ilk uçuşunu yaptı ve Diamant'ın rolünü gereksiz kıldı.

Taşıdığı önemli görevler

Diamant'ın taşıdığı uydular küçüktü ama bilimsel bakımdan değerliydi. Sitede bunlardan hiçbirinin görev sayfası yok; en bilinen yükler şunlardır:

• Astérix (26 Kasım 1965): Fransa'nın ilk uydusu. Yaklaşık 42 kg (bazı kaynaklarda 45 kg), yaklaşık 55 cm çapında, fiberglas kaplı ve topaç biçimindeydi; esas amacı Diamant'ı sınamaktı. Yörüngesinin yüzyıllarca süreceği tahmin ediliyor. Fransa'yı yapay uydu çağının üçüncü büyük oyuncusu yapan andı.
• Diapason, Diadème I ve II (1966-1967): Diamant A'nın taşıdığı Fransız yapımı üç bilimsel uydu. Diadème I, planlanandan alçak bir yörüngeye girdi.
• DIAL (MIKA/WIKA, 1970): Fransız-Alman ortak çalışmayla Van Allen radyasyon kuşağını incelemek için yapılan iki uydu. İlk Diamant B ile uçtu.
• PEOLE, Tournesol, Polaire, Castor et Pollux, Starlette ve Aura (1970-1975): Diamant B ve BP4'ün taşıdığı diğer Fransız uyduları; Polaire (1971) ve Castor et Pollux'un 1973'teki ilk fırlatılışı roket arızaları yüzünden kaybedildi.

Diamant'ın Avrupa tarihindeki önemi, bir Avrupa ülkesinin kendi roketiyle yörüngeye uydu çıkarabileceğini ilk kez göstermesidir. P-068 üçüncü kademesi, Europa II roketinin dördüncü kademesi olarak yeniden kullanıldı.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Aynı yıllarda Birleşik Krallık kendi küçük roketi Black Arrow ile yörüngeye uydu çıkardı. Diamant daha büyük ve daha uzundu:

Roket	Yükseklik	Kalkış kütlesi	Alçak yörüngeye yük	Uçuş sayısı
Diamant B	23,5 m	26.900 kg	190 kg (200 km, 5°)	Diamant ailesi: 12 (9 tam başarılı), 1965-1975
Black Arrow	13 m	18.130 kg	135 kg (220 km)	4 (2 yörünge denemesi, biri başarılı), 1969-1971

Bugün küçük uydu fırlatıcıları arasında Electron gibi roketler benzer bir pazara hizmet eder. Avrupa'da küçük yükler için artık Vega-C, büyük yükler için Ariane 6 kullanılır; işletici Arianespace'tir. Diamant'ın askerî füze mirası, füze ile roket arasındaki fark yazısında anlatılan ayrımı da gündeme getirir. Ortak Avrupa programının yürütücüsü Avrupa Uzay Ajansı'dır (ESA).

Sık sorulan sorular

Diamant kaç kez uçtu?

1965-1975 arasında 12 kez: Diamant A dört, Diamant B beş, Diamant BP4 üç kez uçtu. 9 uçuş tam başarılı, biri kısmi başarılı, ikisi başarısız oldu.

Ne kadar yük taşıyabilirdi?

Diamant B'nin 200 km'lik, 5° eğimli bir yörüngeye 190 kg, alçak kutupsal yörüngeye 130 kg taşıyabildiği aktarılır. Genel özetlerde 150-160 kg anılır. Yerdurağan yörünge için tasarlanmamıştı.

Türkiye'den yük taşıdı mı?

Hayır. Taşıdığı yüklerin hepsi Fransız ya da Fransız-Alman ortak uydulardı; Türk uydusu bulunmuyordu.

Diamant neden bırakıldı?

Başarılı bir roket olmasına rağmen, Fransa 1975'te ulusal fırlatıcı çalışmasını bırakıp Avrupa'nın ortak Ariane programına katılmayı seçti. ESA 1975'te kuruldu ve Ariane 1 uçmaya başlayınca ulusal fırlatıcıya gerek kalmadı.