Universal: A Guide to the Cosmos (Brian Cox): özeti, bilimi ve rehberi
Brian Cox ve Jeff Forshaw'ın 2016 tarihli kitabı evreni yerçekimi, karanlık madde ve kökenle ölçek ölçek anlatır; özeti, güncel kozmoloji rakamları ve okuma önerisi.
- Tür
- Bilim kitabı
- Yazar
- Brian Cox
- İlk yayın yılı
- 2016
Universal: A Guide to the Cosmos, fizikçiler Brian Cox ile Jeff Forshaw'ın 2016'da yayımlanan popüler bilim kitabıdır. Penguin tarafından Birleşik Krallık'ta 21 Eylül 2016'da yayımlanmış, ABD'de ertesi yıl Da Capo Press tarafından basılmıştır. Yayıncının tanıtımına göre kitap, Dünya'dan Güneş Sistemi'ne, oradan galaksilere uzanan bir yolculukta yerçekiminden karanlık maddeye, evrenin kökenine kadar temel soruları ele alır ve bilimsel sorgulamanın bizi çevremizle ve evrenle nasıl bağladığını gösterir. İki yazarın Why Does E=mc²? ve The Quantum Universe kitaplarındaki iş birliğinin evren ölçekli devamıdır.
Kitap bir bakışta
- Yazarlar: Brian Cox ve Jeff Forshaw
- İlk yayın: 2016 (Penguin, Birleşik Krallık); ABD baskısı 2017, Da Capo Press
- Tür: Popüler bilim, kozmoloji
- Konular: Dünya, Güneş Sistemi, galaksiler, yerçekimi, karanlık madde, evrenin kökeni
Kitap ne anlatıyor?
Kitabın çerçevesi, yayıncının tanıtımında açıkça görünür: Dünya'dan başlayıp Güneş Sistemi'ne, oradan galaksilere uzanan bir ölçek yolculuğu. Yazarlar bu yolculukta büyük soruları ele alır; yerçekimi, karanlık madde ve evrenin kökeni bunların başında gelir. Anlatının merkezindeki fikir, bilimsel sorgulamanın bizi hem içinde yaşadığımız dünyayla hem de uzak kozmosla bağlamasıdır.
Bu yüzden kitap bir kozmoloji ders kitabından çok, evrenin nasıl anlaşıldığının hikâyesi olarak okunmalıdır. Okur kitabı lise fiziği düzeyinde bir merakla elinde taşıyabilir; ayrıntılı bölüm başlıklarını kitabın kendisine bırakıyoruz.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bilim kitaplarında olay örgüsü ve sürpriz son yoktur. Aşağıdaki özet, yayıncının tanıttığı ana başlıklar üzerinden sıralı ana fikirlerden oluşur; bölüm bölüm ayrıntıyı doğrulayamadığımız için tek tek bölüm başlıklarını vermiyoruz.
1. Dünya. Kitabın çıkış noktası kendi gezegenimizdir. Evreni anlamak için önce yaşadığımız yeri ve ona bakışımızı sorgulamak gerekir; kozmik soruların bile cevabı çoğu kez yeryüzünde yapılabilen gözlem ve ölçümlerden geçer.
2. Güneş Sistemi. Yayıncı açıklamasındaki ikinci basamak, Güneş Sistemi'dir: Güneş, gezegenler ve onların ortak yazgısı. Bu basamak, daha uzaktaki yapılara bakarken elimizdeki en iyi bilinen "laboratuvar"dır. Konunun ansiklopedik özeti Güneş Sistemi sayfasında.
3. Galaksiler. Yolculuk Güneş Sistemi'nin dışına, yıldız kümelerine ve galaksilere uzanır. Ölçeğin bu basamağında uzaklıklar ışık yılıyla, kütleler Güneş kütlesiyle anlatılır. Ayrıntısı Galaksiler sayfasında.
4. Yerçekimi ve karanlık madde. Yayıncı açıklaması iki konuyu adıyla anar: yerçekimi ve karanlık madde. Fikir şudur: galaksi ölçeğinde gördüğümüz hareketleri yalnızca görünen maddeyle açıklayamıyoruz ve bu boşluğu doldurmak için karanlık madde kavramı ortaya çıkıyor. Bu bölümün ana sorusu, görünmeyen bir şeyin varlığını nasıl savunabileceğimizdir.
5. Evrenin kökeni. Son basamak, tüm bu ölçümlerin evrenin geçmişi hakkında ne söylediğidir. Evrenin kökeni sorusu, kitabın büyük resmini tamamlar: bilimsel sorgulama, bizi hem kendi çevremize hem de kozmik tarihin başlangıcına bağlayan bir iptir.
Ortak iplik. Beş başlığın ortak yönü, her birinin bir öncekine yaslanmasıdır: Dünya'da yapılan ölçümler Güneş Sistemi'ni, Güneş Sistemi'nin bilgisi galaksileri, galaksilerin davranışı da evrenin geçmişini anlamaya yarar. Bu "ölçek merdiveni" benzetmesi bize aittir; kitabın kendi bölüm düzeni farklı olabilir. Bugünkü bilim tablosu bu zincirin sonunda hem kesin sonuçlar hem de açık sorular bırakır: evrenin yaşı ve büyüklüğü yüksek duyarlıkla tahmin edilebilirken karanlık maddenin ne olduğu hâlâ bilinmiyor.
Yazarlar ve yazıldığı dönem
Brian Cox, Manchester Üniversitesi'nde parçacık fiziği profesörüdür; CERN'deki ATLAS deneyinde çalışmış, 2012'de Michael Faraday Ödülü'nü, 2016'da Royal Society üyeliğini, 2020'de CBE nişanını almıştır. BBC'de "Harikalar" dizilerini ve The Infinite Monkey Cage programını sunar. Jeff Forshaw, 1968 doğumlu ve Manchester Üniversitesi'nde kuramsal fizik profesörüdür. İkili Why Does E=mc²? (2009), The Quantum Universe ve Universal (2016) kitaplarını birlikte yazmış, 2022'de Black Holes: The Key to Understanding the Universe'i çıkarmıştır.
Cox'un televizyon belgeselleriyle kitleleri bilime çektiği bir dönemde yazılan Universal, bu ilginin kitap hâlidir. Cox'un yalnız Güneş Sistemi'ne odaklanan kitabı için Wonders of the Solar System sayfamıza bakın.
Kitaptaki bilim
Gözlenebilir evrenin ölçüsü. Wikipedia'nın derlediği güncel tahminlere göre gözlenebilir evrenin çapı yaklaşık 93 milyar ışık yılıdır (yarıçap yaklaşık 46,5 milyar ışık yılı). Evrenin yaşı 13,787 ± 0,020 milyar yıl olarak tahmin edilir. İçindeki galaksi sayısı için "2 trilyona kadar" bir tahmin yapılmıştır; bazı bilim insanları ise sayının yüz milyarlar mertebesinde olduğunu düşünür. Yani bu rakam bile tartışmalıdır ve yönteme göre değişir. Ölçüm yöntemleri için evrenin yaşı ve büyüklüğü nasıl ölçülür?, genişleme için Hubble-Lemaître yasası, yapı için büyük ölçekli yapı sayfalarına bakabilirsiniz.
Evrenin içeriği. NASA'ya göre evrenin yaklaşık yüzde 5'i sıradan maddedir, yaklaşık yüzde 27'si karanlık madde, yaklaşık yüzde 68'i karanlık enerjidir. Yıldızlar, gezegenler ve bizi oluşturan her şey, evrenin içeriğinin küçük bir bölümüdür. Ayrıntılar karanlık madde ve karanlık enerji sayfalarında.
Karanlık madde için kanıtlar. NASA üç ana kanıt sayar. İlki, Vera Rubin'in sarmal galaksilerin kenarındaki yıldızların görünen maddenin açıklayabileceğinden hızlı döndüğünü bulmasıdır. İkincisi, çarpışan iki galaksi kümesini gösteren Bullet Cluster gözlemidir: sıradan maddeden oluşan sıcak, X-ışını yayan gaz bir yerde, kütlenin büyük kısmı ise kütleçekimsel mercekleme haritasında başka bir yerde görünür. Üçüncüsü, karanlık maddenin uzak galaksilerden gelen ışığı bükmesidir. Bu kanıtlar karanlık maddenin var olduğuna işaret eder; ama ne olduğu hâlâ açıktır. Yorumlar için karanlık madde adayları ve MOND sayfalarına bakın.
Ölçeği somutlaştıran bir görüntü. Bu sayfanın kapağındaki görüntü, NASA'nın Hubble Uzay Teleskobu ile elde ettiği "eXtreme Deep Field" (XDF) çalışmasıdır. XDF, Hubble Ultra Deep Field'ın merkezindeki küçük bir gökyüzü parçasının 10 yıllık fotoğraflarının birleştirilmesiyle oluşturulmuştur; bu parça dolunayın görünür çapının küçük bir kesridir ve NASA'ya göre yaklaşık 5.500 galaksi içerir. En sönük galaksilerin parlaklığı, insan gözünün görebildiğinin on milyarda biri kadardır. Kitabın konusu olan "evrenin ölçeği", bu tür bir fotoğrafta bir kare içinde sıkışmış gibi görünür. Ayrıntısı için Hubble Uzay Teleskobu sayfasına bakın.
Güncellik uyarısı. Bu sayfadaki sayılar kitaptan değil, NASA ve Wikipedia'daki güncel değerlerden alınmıştır; kitap 2016'da yayımlandığı için sonraki ölçümlerle küçük farklar olabilir. Örneğin evrenin genişleme hızındaki uyuşmazlık Hubble gerilimi sayfasında ele alınıyor. Kozmik başlangıcın en önemli izi olan kozmik mikrodalga arka plan ışıması da evrenin kökenini tartışırken başvurulan temel kanıttır.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın bir ödülü olarak doğrulayabildiğimiz bir kayıt yok. Etkisi, yazarların ortak çalışmalarına yönelik genel değerlendirmede görünür: Wikipedia'ya göre Cox ve Forshaw'ın üç ortak kitabı da büyük yayın organlarınca iyi karşılanmış, karmaşık konuları anlaşılır kılmaları övülmüştür. Wikipedia'nın evrenin kronolojisi, kozmik şişme ve düzlük problemi gibi maddelerinde de kitap kaynak olarak gösterilir.
Sık sorulan sorular
Kitap kaç sayfa? Baskıya göre değişir: Open Library kayıtlarında Penguin baskısı için 256, Da Capo baskısı için yaklaşık 280 sayfa görünür. İlk baskının sayfa sayısını tek bir kaynaktan doğrulayamadığımız için kayıt künyesine yazmadık.
Ortak yazar kim? Jeff Forshaw, Manchester Üniversitesi'nde kuramsal fizik profesörüdür; Cox ile üç kitap daha yazmıştır. İkilinin 2009 tarihli Why Does E=mc²? kitabı görelilik ve parçacık fiziğini anlatır.
Wonders of the Solar System ile farkı ne? Cox'un 2010 tarihli Wonders of the Solar System kitabı BBC'nin Güneş Sistemi belgeselinin eşlikçisidir ve yalnız Güneş Sistemi'ne odaklanır; Universal ise yayıncının tanıtımına göre Dünya'dan galaksilere ve evrenin kökenine uzanan daha geniş bir ölçeği kapsar.
Karanlık madde kitapta kanıtlanmış mı sunuluyor? Yayıncı açıklaması karanlık maddeyi ana konular arasında sayar. Ancak bugünkü bilimsel durum, onun varlığına dair güçlü dolaylı kanıtlar olduğu, ama ne olduğunun bilinmediği yönündedir.
Uyarlamaları
Kitabın doğrudan bir film veya dizi uyarlaması yoktur. Cox'un benzer temalı belgesellerine sitemizden ulaşabilirsiniz: Evrenin Harikaları ve Evren (Universe).
Kimlere uygun, nereden başlanır?
- Temel fizik bilgisi olanlar: Lise fiziğini hatırlayan meraklı bir okur için uygundur.
- Belgesellerden gelenler: Cox'un televizyondaki anlatımına aşina olanlar için doğal bir devamdır.
- Kozmolojiye yeni başlayanlar: Daha hafif bir giriş için Kozmos (Carl Sagan) ve Zamanın Kısa Tarihi (Stephen Hawking) alternatiftir.
- Daha fazlasını isteyenler: Evrenin Dokusu (Brian Greene) uzay-zaman üzerine derinleşir.
- Kara deliklere ilgi duyanlar: İkilinin 2022 tarihli Black Holes kitabı konunun doğal devamıdır.
Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için yalnız İngilizce baskısını anıyoruz. Cox ve Forshaw'ın önceki kitaplarını okumuş olmak gerekmez; Universal bağımsız bir giriş olarak başlanabilir.


























