Uzaya hiç gitmeyen mekik Enterprise 50 yaşında

Yarım asır önce, 17 Eylül 1976'da, Kaliforniya'nın Palmdale kentindeki Rockwell tesislerinin kapısından NASA'nın ilk uzay mekiği yörünge aracı OV-101 çıktı. Tören, ABD'nin 200. kuruluş yıl dönümü kutlamalarında Anayasa Günü'ne denk geliyordu ve araca başlangıçta tam da bu nedenle Constitution (Anayasa) adının verilmesi planlanıyordu. Ancak o gün mekiğin önünde fotoğraf veren konuklar, aracın sonunda hangi adı taşıyacağını açıkça ortaya koyuyordu: Star Trek dizisinin oyuncuları.

Hayranların zaferi

NASA'nın arşiv fotoğrafında, dönemin NASA yöneticisi James Fletcher'ın yanında Star Trek'in yaratıcısı Gene Roddenberry ile dizinin oyuncuları DeForest Kelley, George Takei, James Doohan, Nichelle Nichols, Leonard Nimoy ve Walter Koenig yer alıyor. Bu tablo, bir mektup kampanyasının sonucuydu. Dizinin hayranları Beyaz Saray'a yüz binlerce mektup göndererek araca, dizideki kurgusal yıldız gemisi USS Enterprise'ın adının verilmesini istedi. Başkan Gerald Ford'un danışmanları, mektupların sayısının dikkat çekici olduğunu not etti ve sonunda araç Enterprise adını aldı. Böylece Anayasa Günü için planlanan tören, bir televizyon dizisinin hayranlarının elde ettiği zaferin kutlamasına dönüştü.

Bu, bir bilimkurgu dizisinin gerçek uzay programını doğrudan etkilediği en ünlü örneklerden biri olarak tarihe geçti. O günden bu yana Enterprise adı, kurgu ile gerçek uzay keşfi arasındaki yakın ilişkinin sembolü olarak sık sık anılıyor.

Gökyüzünde süzülen deneme aracı

Enterprise, uzaya gitmek için değil, bir mekiğin atmosferde nasıl uçup ineceğini sınamak için kullanıldı. Motorları ve ısı kalkanı bulunmayan araç, 1977'deki Yaklaşma ve İniş Testleri'nde (ALT) modifiye edilmiş bir Boeing 747 taşıyıcı uçağın sırtında havalandı. Önce uçağa bağlı halde "tutsak uçuşlar" yapıldı. Ardından 12 Ağustos ile 26 Ekim 1977 arasında beş serbest uçuş gerçekleştirildi: Enterprise, 747'den ayrılarak kendi başına süzülüp piste indi.

Bu uçuşlarda mekiği iki ekip yönetti. İlk uçuşlarda Apollo 13 astronotu Fred Haise ile Gordon Fullerton, sonraki uçuşlarda ise Joe Engle ile Richard Truly kokpitteydi. Testler, Kaliforniya'daki Edwards Hava Kuvvetleri Üssü'nde, mekiklerin ilerideki iniş noktalarından birinde yapıldı. Ekipteki Richard Truly, yıllar sonra 1989-1992 arasında NASA'nın yöneticiliğini üstlenecekti. Testler, devasa ve kanatları küçük bu aracın bir planör gibi güvenle inebileceğini kanıtladı ve mekik programının yolunu açtı. Bu testlerden yaklaşık dört yıl sonra, 12 Nisan 1981'de Columbia mekiği ilk kez uzaya fırladı. 2011'e kadar süren programda mekikler toplam 135 görev gerçekleştirdi.

Neden uzaya gitmedi?

Enterprise'ın uzaya uçabilecek hale getirilmesi başlangıçta planlanıyordu. Ancak Columbia'nın yapımı sırasında tasarımda yapılan değişiklikler, Enterprise'ı yeniden donatmayı ekonomik açıdan anlamsız hale getirdi. NASA bunun yerine yapısal test aracı STA-099'u uzaya uçabilecek bir mekiğe dönüştürmeyi seçti; bu araç Challenger oldu. Böylece ironik biçimde, uçuş için tasarlanan araç yerde kalırken, yer testleri için yapılan gövde uzaya gitti. 1986'daki Challenger faciasının ardından Enterprise yeniden gündeme geldi, ancak NASA yedek parçalardan Endeavour'u inşa etmeyi tercih etti.

Bir kazanın aydınlatılmasına katkı

Enterprise, uçuş günlerinden sonra da işe yaradı. 2003'teki Columbia faciasının ardından yürütülen soruşturmada, mekiğin kanat ön kenarından alınan parçalar köpük blok çarpma deneylerinde kullanıldı. Bu testler, fırlatma sırasında dış yakıt tankından kopan köpük parçalarının mekiğin koruyucu panellerini delebileceğini doğrulamaya yardım etti.

Müzedeki yeni hayatı

Enterprise, 18 Kasım 1985'te Smithsonian Enstitüsü'ne devredildi. Uzun yıllar Washington yakınlarında sergilendikten sonra, mekik programının sona ermesiyle 19 Temmuz 2012'de New York'taki Intrepid Deniz, Hava ve Uzay Müzesi'ne taşındı. Aynı yılın ekim ayında Sandy Kasırgası aracın dikey dengeleyicisine hafif hasar verdi; onarımlar Nisan 2013'te tamamlandı.

Neden önemli?

Enterprise'ın 50. yıl dönümü, uzay keşfinin yalnızca mühendislikten ibaret olmadığını hatırlatıyor. Bir televizyon dizisinin hayranları, ülkenin en görünür bilim projesinin adını değiştirebilecek kadar güçlü bir ses oluşturdu. Aynı araç, hiç uzaya gitmemesine rağmen 30 yıl sürecek mekik programının uçuş güvenliğini test etti ve programın en büyük trajedilerinden birinin anlaşılmasına katkı sağladı.

Kısaca

• Tanıtım: 17 Eylül 1976, Palmdale; ilk planlanan ad Constitution'dı.
• Star Trek hayranlarının mektup kampanyası sayesinde Enterprise adını aldı.
• 1977'de beş serbest uçuşla yaklaşma ve iniş testlerini tamamladı.
• Uzaya hiç gitmedi; bugün New York'taki Intrepid Müzesi'nde sergileniyor.