Soyuz roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Soyuz, Sovyetler Birliği'nde Sergey Korolyov'un tasarım bürosunda R-7 füzesinden geliştirilen ve bugün Samara'daki RKTs Progress'in ürettiği orta sınıf bir roket ailesidir. İlk Soyuz roketi 28 Kasım 1966'da uçtu; aile hâlâ hizmette ve güncel sürümü Soyuz-2, Roskosmos'un Progress yük gemilerini ve Soyuz MS mürettebatını Uluslararası Uzay İstasyonu'na (ISS) taşıyor. "Soyuz" adı hem roketi hem de roketin tepesindeki üç kişilik uzay aracını anlatır; bu sayfa roketi anlatır, araç ise yalnız roketle ilişkisi kadar anılır.

Soyuz'u özel yapan şey yaşıdır: R-7 ailesi, Wikipedia'nın aktardığına göre 25 Aralık 2024'te 2.000. fırlatmasına ulaştı ve tarihin en çok fırlatılan roket ailesi sayılıyor. Roketlerin genel mantığını merak ediyorsanız önce Roket nedir, nasıl çalışır? yazısına göz atabilirsiniz.

Nasıl çalışır?

Soyuz, "paket" düzeninde bir rokettir: ortada çekirdek kademe, çevresinde dört yan itici bulunur; üstünde üçüncü kademe ve isteğe bağlı bir Fregat üst kademesi yer alır. Bu düzen, ilk kıtalararası balistik füze olan R-7'den miras kalmıştır. R-7'nin dört yan iticisi ve çekirdek kademesi, kerosen ve sıvı oksijenle çalışır ve bütün motorlar kalkışta birlikte ateşlenir; toplamda 20 yanma odası ve yön denetimi için ek küçük motorlar vardır. Tipik bir Soyuz-2 uçuşu şöyle ilerler:

1. Kalkış. Dört yan itici (RD-107A motorlu) ve çekirdek kademe (RD-108A motorlu) rampada birlikte çalışmaya başlar. Toplam kalkış itkisi yaklaşık 4,15 meganewtondur (MN).
2. Yan iticilerin ayrılması. Yan iticilerin yakıtı biter ve roketten ayrılırlar; çekirdek kademe çalışmaya devam eder. Böylece boş tankların ölü ağırlığı yolda bırakılır. Bu işlemi anlatan terim için aşama (roket) sayfasına bakabilirsiniz.
3. Üçüncü kademe. Soyuz-2.1a sürümünde RD-0110, Soyuz-2.1b'de daha güçlü RD-0124 motoru yükü yörünge hızına getirir. RD-0124'ün özgül itkisi 359 saniyedir (özgül itki, motorun yakıtı ne kadar verimli kullandığını gösterir).
4. Fregat (isteğe bağlı). Fregat, Soyuz-2.1b ile birlikte kullanılan çok amaçlı bir üst kademedir; uyduları üçüncü kademenin ulaştığı yörüngeden daha yüksek ya da farklı yörüngelere bırakmak için kullanılır.
5. İniş yok. Soyuz tek kullanımlıktır: kademeler uçuş sırasında atılır, iniş ya da geri kazanma yapılmaz. Bu, yeniden kullanılabilir roketlerin tersi bir yaklaşımdır; Soyuz'un sürdürdüğü avantaj basitliği ve sağlamlığıdır.

Fiziğin özü her roketle aynıdır: kazanılabilecek hız, egzoz gazının ne kadar hızlı atıldığına ve toplam kütlenin ne kadarının yakıt olduğuna bağlıdır; bunu roket denklemi anlatır. Soyuz'un yakıtı RG-1 adlı rafine gazyağı ve sıvı oksijendir (sıvı yakıtlı roket motoru). Soyuz-2.1a'nın ayırt edici yeniliği dijital uçuş kontrol sistemidir; 2.1b ise güçlendirilmiş üçüncü kademe motoruyla yük kapasitesini artırdı (kaynaklar bu kademeyi yaklaşık yüzde 15 daha güçlü olarak anar).

Bir başka Soyuz özelliği de rampaya taşınma biçimidir: roket montaj ve test binasında yatay olarak birleştirilir, rampaya da yatay taşınır ve orada dikleştirilir. Yatay montaj, dikey montaja göre daha ucuzdur.

Mürettebatlı uçuşlarda roketin tepesindeki Soyuz uzay aracı üç bölümden oluşur: yörünge modülü, ısı kalkanlı iniş modülü ve servis modülü. Dünya'ya yalnız iniş modülü döner. Roket arıza yaparsa aracı hızla uzaklaştıran bir kaçış sistemi vardır; bu sistem iki kez gerçek bir felaketi önledi (aşağıda).

Teknik özellikler

Aşağıdaki değerler Soyuz-2.1b sürümü içindir. Kaynaklar arasında yük kapasitesi için hesaplama koşulu kaynaklı küçük farklar vardır; örneğin alçak yörüngeye yük Wikipedia'da 8.670 kg, Launch Library 2 veritabanında 8.200 kg olarak geçer. Tabloda Wikipedia'nın Baykonur'dan, 51,6° eğimli yörünge için verdiği rakam kullanıldı.

Özellik	Değer
Yükseklik	46,3 m
Çap	yan iticiler dahil yaklaşık 10,3 m
Kalkış kütlesi	yaklaşık 312 ton
Kademe sayısı	3 (isteğe bağlı Fregat ile 4)
Yan iticiler	4 × RD-107A (her biri deniz seviyesinde 838,5 kN)
Çekirdek kademe	RD-108A (deniz seviyesinde 792,5 kN)
Üçüncü kademe	RD-0124 (2.1a'da RD-0110)
Yakıt	RG-1 gazyağı + sıvı oksijen
Kalkış itkisi	yaklaşık 4,15 MN
Alçak yörüngeye yük	8.670 kg (Baykonur, 51,6°); Soyuz-2.1a için 7.430 kg
Kutup yörüngesine (98°) yük	7.030 kg (2.1b); 5.830 kg (2.1a)
Yerdurağan geçiş yörüngesine yük	3.250 kg (Kourou'dan Soyuz-ST-B ile)

Yerdurağan geçiş yörüngesi (yerdurağan yörünge için yük bırakılan eliptik yörünge) rakamı Kourou'dan fırlatılan Soyuz-ST-B içindir; Avrupa Uzay Üssü ekvatora daha yakın olduğu için roketin Dünya'nın dönüş hızından kazanımı büyüktür. Kourou'daki Soyuz kullanımı 2022'de sona erdi (aşağıda).

Uçuş geçmişi

Soyuz ailesinin köklerini Sovyet roket programına kadar izlemek gerekir:

• Ağustos 1957: R-7'nin ilk başarılı test uçuşu yaklaşık 6.000 kilometre gitti.
• 4 Ekim 1957: R-7'nin değiştirilmiş sürümü, Baykonur'dan Sputnik 1'i fırlattı; dünyanın ilk yapay uydusu yörüngeye çıktı.
• 12 Nisan 1961: R-7 türevi Vostok roketi Yuri Gagarin'i uzaya taşıdı.
• 28 Kasım 1966: İlk Soyuz roketi uçtu.
• 1973-2017: Soyuz-U sürümü 786 fırlatma yaparak "şimdiye dek yapılmış en çok fırlatılan roket" olarak anıldı.
• 2001-2019: Soyuz-FG sürümü 70 kez uçtu ve ISS'e giden mürettebatların taşıyıcısı oldu.
• 8 Kasım 2004: İlk Soyuz-2 (2.1a) Pleseçk'ten alt yörüngeli (suborbital) bir deneme uçuşu yaptı; üçüncü kademe ve deneme yükü Pasifik'e düştü.
• 21 Ekim 2011: Soyuz ilk kez Avrupa'nın Kourou üssünden, iki Galileo uydusuyla (toplam 1.580 kg) fırlatıldı.
• 28 Nisan 2016: Vostoçni Uzay Üssü'ndeki ilk fırlatma, Soyuz-2.1a/Volga ile Mikhailo Lomonosov uydusunu taşıdı.
• 9 Nisan 2020: Soyuz-2.1a ilk kez mürettebat taşıdı (Soyuz MS-16, ISS).
• 10 Şubat 2022: Kourou'dan son Soyuz fırlatması, OneWeb uyduları (5.495 kg) ile yapıldı. Soyuz, Kourou'dan 27 kez uçtu (26 başarılı, 1 kısmi başarısız); Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı işgali sonrası Avrupa ile ilişkiler bozulunca bu fırlatmalar sona erdi.
• 14 Temmuz 2026: Soyuz MS-29, Soyuz-2.1a ile Baykonur'dan kalktı; ABD'li Anil Menon ve iki Rus kozmonotu ISS'e götürdü.

Başarı oranı. Wikipedia'nın 11/2026 tarihli verisine göre Soyuz-2 ailesi 171 uçuş yaptı (82'si 2.1a, 89'u 2.1b); 166'sı başarılıdır. Dört fırlatma başarısız, biri kısmen başarısızdır; bu, yaklaşık yüzde 97'lik bir başarı oranına denk gelir. Soyuz-2'nin bilinen kazaları ve sebepleri:

• 21 Mayıs 2009 (Meridian 2): Üçüncü kademe yanma odasında şişme oldu, yakıt sızdı.
• 23 Aralık 2011 (Meridian 5): Üçüncü kademe motoru erken durdu ve patladı.
• 28 Nisan 2015 (Progress M-27M): Fırlatma titreşimleri uzay aracına zarar verdi; araç yönelim denetimini ve haberleşmeyi kaybetti.
• 28 Kasım 2017 (Meteor-M 2-1): Üst kademe yanlış yöne ateşlendi; soruşturma, yazılıma Vostoçni yerine Baykonur'un koordinatlarının sabit olarak yazıldığını buldu.

Mürettebatlı uçuşlarda iki olay kaçış sisteminin değerini gösterdi. 26 Eylül 1983'te Soyuz T-10a'nın roketi rampada alev alıp patladı; kaçış sistemi iki kozmonotu (Vladimir Titov ve Gennadi Strekalov) kurtardı. 11 Ekim 2018'de Soyuz-FG ile fırlatılan Soyuz MS-10'da yan iticilerden biri ayrılırken arıza yaptı; araç kalkıştan yaklaşık 2 dakika 45 saniye sonra roketten ayrıldı ve mürettebat (Aleksey Ovçinin, Nick Hague) sağ salim döndü.

Verileri göster

1957	Sputnik 1 R-7 ile fırlatıldı
1961	Vostok, Gagarin'i taşıdı
1966	İlk Soyuz roketi
2004	İlk Soyuz-2 denemesi
2011	Kourou'dan ilk Soyuz
2016	Vostoçni'den ilk fırlatma
2020	Soyuz-2'nin ilk mürettebatlı uçuşu

Taşıdığı önemli görevler

• Sputnik 1 ve Vostok (1957-1961): Soyuz'un atası R-7 ailesi, Sputnik 1 ile uzay çağını açtı, Vostok programıyla da ilk insanlı uçuşu yaptırdı.
• Soyuz 1 (23 Nisan 1967): İlk insanlı Soyuz uçuşu; dönüşte paraşüt açılmadı ve Vladimir Komarov öldü. Bu kaza, uzay uçuşundaki ilk ölümdür.
• Soyuz 11 (1971): Georgi Dobrovolski, Vladislav Volkov ve Viktor Patsayev, ilk uzay istasyonu Salyut 1'de kaldıktan sonra dönüşte kabin basıncı yitirdi ve öldü. Üçü, Kármán hattının üstünde ölen bilinen tek insandır.
• Apollo-Soyuz (1975): Bir Soyuz, ABD'nin Apollo aracıyla yörüngede kenetlendi.
• Salyut, Mir ve ISS: Soyuz, Rus uzay istasyonlarının mürettebat taşıyıcısı oldu. Uzay Mekiği'nin 2011'de emekliye ayrılmasından SpaceX'in Crew Dragon aracının Mayıs 2020'deki ilk uçuşuna kadar ISS'e insan taşıyabilen tek araç Soyuz'du. 2013'te Soyuz TMA-08M, istasyona ulaşma süresini altı saate indirdi.
• Soyuz MS-22 ve MS-23 (2022-2023): MS-22'de soğutma sıvısı sızıntısı yaşandı; araç Dünya'ya insansız döndü, mürettebatı almak için insansız Soyuz MS-23 fırlatıldı.
• Soyuz MS-29 (2026): Anil Menon'un ISS yolculuğu sırasında araç üzerinde iki ücretli reklam bulunduğu bildirildi; Wikipedia, bunu Putin'in Roskosmos'un roketlerde reklam alanı satacağını duyurmasından sonraki ilk örnek olarak anıyor.
• Progress yük gemileri: Soyuz-2, ISS'e ikmal taşıyan Progress yük gemilerini de fırlatır; örnek için Progress MS-36 fırlatması sayfasına bakabilirsiniz.

Soyuz, ISS dışında Galileo gibi gezegen navigasyon uydularını, OneWeb takımyıldızı uydularını ve çok sayıda Rus askeri ve bilimsel uyduyu taşıdı. Fırlatmaların çoğu Baykonur, Pleseçk ve Vostoçni uzay üslerinden yapılır.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Roket	Yükseklik	Kalkış kütlesi	Alçak yörüngeye yük	İnsan taşıyor mu?
Soyuz-2.1b	46,3 m	yaklaşık 312 ton	8.670 kg	Evet (Soyuz uzay aracıyla)
Uzun Yürüyüş 2F (Çin)	58,34 m	464 ton	8.400 kg	Evet (Shenzhou; 22 mürettebatlı uçuş)
Falcon 9 Block 5 (ABD)	69,8 m	549 ton	22.800 kg (tek kullanımlık), 17.500 kg (iniş yaparak)	Evet (Crew Dragon ile)

Soyuz, taşıma kapasitesinde yeni nesil rakiplerinin gerisinde kalsa da kısa bir listede yer alır: Wikipedia'nın Uzun Yürüyüş 2F sayfası, birden fazla kez mürettebat taşımış hizmetteki yalnızca üç yörünge roketi bulunduğunu belirtir ve bunları Soyuz-2, Falcon 9 ve Uzun Yürüyüş 2F olarak sayar. Soyuz'u ayıran şey, bu işi 1960'lardan beri neredeyse aynı tasarım ailesiyle yapıyor olmasıdır.

Fırlatma videosu

NASA'nın resmî kanalındaki bu yayın, bir Soyuz MS-28 fırlatmasını gösteriyor.

Sık sorulan sorular

Soyuz kaç kez uçtu?

Soyuz-2 ailesi, 11/2026 itibarıyla 171 fırlatma yaptı ve 166'sı başarılı oldu. Soyuz-U sürümü 1973-2017 arasında 786 kez uçtu; Soyuz-FG 2001-2019 arasında 70 uçuş yaptı. Soyuz'un dayandığı R-7 ailesi ise toplam 2.000'den fazla fırlatmaya ulaştı.

Soyuz ne kadar yük taşır?

Soyuz-2.1b, Baykonur'dan alçak yörüngeye yaklaşık 8.670 kg (bazı kaynaklarda 8.200 kg), Kourou'dan yerdurağan geçiş yörüngesine 3.250 kg taşır.

Soyuz insan taşıdı mı, hâlâ taşıyor mu?

Evet. İlk insanlı Soyuz uçuşu 1967'de yapıldı; Soyuz-2.1a ilk kez 9 Nisan 2020'de mürettebat taşıdı ve 2026'da hâlâ ISS mürettebatlarını taşıyor.

Türkiye'den bir yük Soyuz ile uçtu mu?

Doğrulayabildiğimiz bir örnek yok. Türkiye'nin BİLSAT uydusu 27 Eylül 2003'te Kosmos-3M roketiyle Pleseçk'ten, RASAT ise 17 Ağustos 2011'de Dnepr roketiyle fırlatıldı. Türkiye'nin ilk astronotu Alper Gezeravcı da Soyuz ile değil, Axiom Mission 3 görevinde SpaceX'in Crew Dragon aracıyla uçtu.