SLS roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

SLS (Space Launch System, Türkçesiyle Uzay Fırlatma Sistemi), NASA'nın Artemis programı için geliştirdiği, tek kullanımlık ve süper ağır sınıf bir roketidir. Dört kişilik Orion uzay aracını ve astronotlarını tek fırlatmada Ay'a gönderebilecek biçimde tasarlandı. İlk uçuşunu 16 Kasım 2022'de insansız Artemis I ile, ilk insanlı uçuşunu 1 Nisan 2026'da Artemis II ile yaptı; böylece Saturn V'ten sonra insanları alçak Dünya yörüngesinin ötesine taşıyan ikinci roket oldu. 11/2026 itibarıyla iki kez uçtu, ikisi de başarılıydı.

SLS'in geliştirilmesi, ABD Kongresi'nin 2010 tarihli NASA Yetkilendirme Yasası'yla istendi: emekliye ayrılan Uzay Mekiği'nin ve iptal edilen Constellation programının Ares I ile Ares V roketlerinin yerini alacak, alçak yörüngeye 70-100 ton taşıyabilen bir sistem öngörülüyordu ve yasa, "mümkün olduğu ölçüde" mekik ile Ares donanımının kullanılmasını şart koşuyordu. NASA tasarımı 14 Eylül 2011'de açıkladı. Roketin ana yüklenicileri Boeing (çekirdek kademe), Northrop Grumman (yan itici roketler), Aerojet Rocketdyne (RS-25 ve RL10 motorları; bugün L3Harris'in parçası) ve United Launch Alliance'tır (üst kademe). Fırlatmaların hepsi Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nin 39B rampasından yapılıyor.

Nasıl çalışır?

SLS'in Block 1 sürümü bir "buçuk kademe" mantığıyla çalışır: ortada çekirdek kademe, iki yanında katı yakıtlı iticiler, tepede ise Orion'u Ay'a gönderen üst kademe bulunur.

• Çekirdek kademe. Boeing'in New Orleans'taki Michoud tesisinde ürettiği, 65 metre uzunluğunda ve 8,4 metre çapında kademe, sıvı hidrojen ve sıvı oksijen taşır. Çapı Uzay Mekiği'nin dış yakıt tankıyla aynıdır ve turuncu yalıtımıyla ona benzer. Yapısı büyük ölçüde 2219 alüminyum alaşımıdır; üretimi 2014'te başladı. Dört RS-25 motoru, mekik döneminden kalma motorların yenilenmiş hâlidir: ilk dört uçuş için kalan RS-25D motorlarından seçiliyor ve her biri yaklaşık 2.281 kilonewton itki üretiyor. Daha ucuz, tek kullanımlık için optimize RS-25E sürümünün (yaklaşık yüzde 30 ucuz) ilk motor testi Haziran 2025'te yapıldı.
• Yan iticiler. Northrop Grumman'ın mekik iticilerinden geliştirdiği iki adet beş bölümlü katı yakıtlı roket, kalkışın ilk iki dakikasında toplam itkinin yüzde 75'inden fazlasını sağlar. Yakıt, alüminyum tozu ile amonyum perklorat karışımının bir bağlayıcıyla kıvamlandırılmış hâlidir; silgi kıvamında bir kütle olarak her bölüme dökülür. Beş bölümlü yapı, mekiğin dört bölümlüsüne göre toplam itkiyi (impulsu) yaklaşık yüzde 25 artırır (katı yakıtlı roket). Mekikteki gibi paraşütle kurtarma yoktur; iticiler her fırlatmada harcanır.
• Üst kademe. ULA'nın Delta roketinin üst kademesinden türetilen Geçici Kriyojenik İtki Kademesi (ICPS), tek bir RL10 motoruyla çalışır (itki yaklaşık 110 kilonewton). ICPS, Orion'u önce yörüngeye, sonra Ay'a giden yola sokar.

Bir uçuşta sıra şöyledir: RS-25 motorları kalkıştan yaklaşık yedi saniye önce ateşlenir; motorlar tam güce geldiği doğrulandıktan sonra, geri döndürülemeyen katı yakıtlı iticiler T-0'da yakılır. İticiler yaklaşık iki dakika sonra ayrılır (Artemis II'de yaklaşık 48 km yükseklikte, saatte yaklaşık 5.000 km hızla) ve Atlas Okyanusu'na düşer. Çekirdek kademe yaklaşık sekiz dakika yanar; ardından ayrılır ve Pasifik üzerinde yeniden girişte parçalanır. Orion ve üst kademe böylece çok basık bir yörüngeye bırakılır; Artemis I'de ICPS, kalkıştan yaklaşık 89 dakika sonra yaklaşık 18 dakikalık bir ateşlemeyle Ay'a geçiş manevrasını yaptı.

Hidrojen ve oksijen, kütle başına en çok enerjiyi veren yaygın itici yakıt çiftlerinden biridir; bu yüzden çekirdek kademede ve üst kademede kullanılır. Katı yakıtlı iticiler ise yerden kopmak için gereken devasa itkiyi basit ve güçlü bir yapıyla verir. İkisinin bir arada kullanılması, mekik mirasının SLS'e taşınan özüdür.

Teknik özellikler

Aşağıdaki değerler bugün uçan Block 1 yapılandırması içindir; değerler NASA'nın açıkladığı bilgilere dayanır.

Özellik	Değer
Yükseklik	98 m (322 ft)
Çap	Çekirdek kademe 8,4 m; yan iticiler yaklaşık 3,7 m (12 ft)
Kalkış kütlesi	yaklaşık 2.600 ton (5,75 milyon lb)
Kademe sayısı	2 (ek olarak iki yan itici)
Birinci kademe motoru	4 × RS-25 (çekirdek) + 2 × beş bölümlü katı yakıtlı itici
İkinci kademe motoru	1 × RL10 (ICPS)
Yakıt	Sıvı hidrojen + sıvı oksijen (çekirdek ve ICPS); katı yakıt (yan iticiler)
Kalkış itkisi	39 MN (8,8 milyon lbf)
Alçak yörüngeye yük	95 ton
Ay'a geçiş yörüngesine yük	27 ton'dan fazla
Fırlatma rampası	Kennedy Uzay Merkezi, LC-39B

NASA, SLS'in kalkış itkisinin Saturn V'ten yüzde 15 fazla olduğunu belirtir. Yerdurağan geçiş yörüngesine (GTO) taşıma kapasitesi için NASA'nın yayımladığı bir rakamı doğrulayamadığımızdan tabloya koymadık; SLS uydu fırlatıcısı değil, derin uzay yük ve insan taşıyıcısı olarak tasarlandı.

Roketin yükseltilmiş sürümleri plandan çıktı: NASA, daha güçlü Block 1B (Keşif Üst Kademesi, EUS) ve Block 2 sürümlerini 26 Şubat 2026'da bırakıp Block 1'i standartlaştıracağını açıkladı. ICPS'in üretimi sona erdiği için stok bitince ULA'nın Vulcan için geliştirdiği Centaur V kademesinin kullanılması planlanıyor. NASA'nın 23 Ekim 2026'daki güncellemesine göre Artemis IV için hem mevcut ICPS hem de uzatılmış Centaur V seçeneği değerlendiriliyor. Mekik döneminden kalan itici gövde parçalarının stoku bu iticilerin yalnızca sekiz SLS uçuşunda kullanılmasına izin veriyor; sonrası için tasarlanan yeni BOLE iticisi ise Haziran 2025'teki bir test ateşlemesinde lüle sorunu yaşadı ve geleceği belirsiz.

Verileri göster

Toplam uçuş	2
Başarılı uçuş	2
İlk uçuş	16 Kasım 2022
Yükseklik	98 m
Kalkış itkisi	39 MN
Alçak yörüngeye yük	95 ton
Ay'a yük	27 ton+

Uçuş geçmişi

SLS'in ilk uçuşu, 2016 sonu olan planlı tarihten yaklaşık altı yıl sonra gerçekleşti; ilk uçuş tarihi yirmi altıdan fazla kez ertelendi. Dönüm noktaları:

• 16 Ocak ve 18 Mart 2021: Çekirdek kademenin Stennis'teki "Green Run" yer testinde ilk ateşleme yaklaşık 67 saniyede, ground testine özgü temkinli bir sınır yüzünden erken bitti; ikinci test 18 Mart'ta başarıyla tamamlandı.
• 29 Ağustos ve 3 Eylül 2022: Artemis I'in ilk iki fırlatma denemesi, motor sıcaklık ölçümü ve hidrojen kaçağı yüzünden iptal edildi.
• 16 Kasım 2022: Artemis I, yerel saatle 01.47'de kalktı. İnsansız Orion Ay'ın çevresinde dolaşıp Dünya'dan en çok 432.210 km uzaklaştı ve 11 Aralık'ta Pasifik'e indi; üst kademenin bıraktığı on küp uydu arasında yalnız bir kısmı görevini tamamladı.
• 20 Kasım 2024 - 20 Ekim 2025: Artemis II roketinin parçaları Kennedy'de üst üste birleştirildi.
• Şubat 2026: Üst kademede helyum akışı sorunu görüldü, roket 25 Şubat'ta montaj binasına geri çekildi; sorun giderildi ve NASA 12 Mart'taki uçuşa hazırlık incelemesinden sonra 1 Nisan hedefine "git" kararı verdi.
• 1 Nisan 2026: Artemis II, 22.35 UTC'de 39B rampasından kalktı (2006'daki STS-116'dan beri o rampadan ilk insanlı fırlatma). Dört astronot Ay'ın çevresinde dolaşıp Dünya'dan en çok 406.771 km uzaklaşarak Apollo 13'ün insanlık mesafe rekorunu kırdı ve Orion 11 Nisan'da (UTC) Pasifik'e indi. Ayrıntılar Artemis II görevi sayfasında.

11/2026 itibarıyla SLS iki kez uçtu ve iki uçuş da başarılı sayıldı; örneklem çok küçük olduğundan yüzde yüz başarı oranı pek bir şey söylemez. Roketin gelişimi kaza yüzünden değil, gecikmeler ve maliyet yüzünden eleştirildi: NASA 2011'den 2025'e kadar SLS'in geliştirilmesine yaklaşık 31,5 milyar dolar harcadı. NASA, fırlatma başına resmî bir maliyet açıklamaktan kaçınıyor; NASA Genel Müfettişliği, ilk dört Artemis uçuşu için roketin üretim ve işletmesinin her fırlatmada 2,2 milyar dolar (yer sistemleri ayrıca 568 milyon dolar), 2023 raporunda yinelenen üretim maliyetinin en az 2,5 milyar dolar olduğunu hesapladı. 2025'te Beyaz Saray bütçe önerisi SLS'i Artemis III'ten sonra bitirmeyi öngördü; ancak aynı yıl çıkan yasa Artemis IV ve V için 4,1 milyar dolar ayırdı.

Yeniden kullanım

SLS tek kullanımlık bir roketidir: çekirdek kademe okyanusa düşer, iticiler denize gömülür, ICPS yörüngede bırakılır. Roketin tek "yeniden kullanım" yönü donanım mirasıdır: RS-25 motorları ve itici gövde segmentleri Uzay Mekiği programından devralındı; ilk çekirdek kademelerde mekiklerden sökülen yakıt tesisatı bile yeniden kullanıldı. Bu tercihin amacı geliştirmeyi hızlı ve ucuz tutmaktı; eleştirmenler ise sonucun tersini, yani pahalı bir tedarik zincirini savunuyor. Starship gibi yeniden kullanılabilir roketler bu yüzden SLS'e alternatif olarak sık anılıyor.

Taşıdığı önemli görevler

• Artemis I (2022): Orion'un ve ısı kalkanının insansız test uçuşu. Artemis I'in mankenlerinde ölçülen radyasyon için bu yazıya bakabilirsiniz.
• Artemis II (2026): Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch ve Kanadalı Jeremy Hansen, Ay'ın çevresinde dolaştı; Orion'un ısı kalkanı beklendiği gibi çalıştı (ayrıntı).
• Artemis III (2027): NASA'nın planına göre Dünya yörüngesinde, dört astronotlu ve yaklaşık 14 günlük bir test uçuşu olacak; Orion, Blue Origin ve SpaceX iniş aracı test örnekleriyle kenetlenecek (uçuş planı). Bu roketin çekirdek kademesi iticilerle birleştirildi (haber); Artemis için RS-25 motorunun yeni lüle korumasını sınayan bir test ateşlemesi de yapıldı (haber).
• Artemis IV (2028 hedefi): İlk Ay yüzeyi inişi hedefleniyor (yeni rota).

Benzer roketlerle karşılaştırma

Roket	Yükseklik	Kalkış itkisi	Alçak yörüngeye yük	Aya geçiş yörüngesine yük
Saturn V (1967-1973)	111 m	34,5 MN	140 ton	43,5 ton
SLS Block 1 (2022-)	98 m	39 MN	95 ton	27 ton+
Starship V3 (geliştiriliyor)	yaklaşık 124 m	yaklaşık 80,8 MN (tasarım)	100 ton (hedef; yeniden kullanımlı)	Yörüngede yakıt ikmaliyle (doğrulanmış rakam yok)

SLS, insan taşımış roketler arasında en yüksek kalkış itkisine sahiptir (39 MN); ama Aya geçiş yörüngesine taşıdığı 27 ton, Saturn V'in 43,5 tonluk değerinin altında kalır (bazı kaynaklar Saturn V için daha yüksek bir değer, 48,6 ton, aktarır). Bu yüzden Ay inişlerinde Orion, ayrı bir roketle fırlatılan ticari bir iniş aracıyla buluşacak. Starship ise tasarım olarak SLS'in tersini hedefliyor: ucuz, yeniden kullanılabilir ve çok sık uçan bir sistem.

Fırlatma videosu

NASA'nın resmî kanalındaki bu yayın, Artemis II'nin SLS ile fırlatılışını gösteriyor.

Sık sorulan sorular

SLS kaç kez uçtu?

11/2026 itibarıyla iki kez: Artemis I (16 Kasım 2022) ve Artemis II (1 Nisan 2026). İkisi de başarılı oldu. Sıradaki fırlatma 2027'deki Artemis III.

SLS ne kadar yük taşır?

NASA'ya göre Block 1 sürümü alçak yörüngeye 95 tondan fazla, Ay'a geçiş yörüngesine 27 tondan fazla yük taşır.

SLS insan taşıdı mı?

Evet. Artemis II'de dört astronot (üçü NASA, biri Kanada Uzay Ajansı'ndan) Orion içinde SLS ile fırlatıldı ve Ay'ın çevresinde dolaştı.

Türkiye'den bir yük SLS ile uçtu mu?

Elimizdeki kaynaklara göre hayır. Artemis I ile on küp uydu uçtu (ABD, İtalya ve Japonya kurumlarından); Artemis II'de ise Almanya, Arjantin, Güney Kore ve Suudi Arabistan'ın dört küp uydusu bulundu. Türkiye, Artemis Mutabakatı'nı imzaladı; ayrıntı için Türkiye Artemis Mutabakatı'nın 71. imzacısı oldu yazısına bakabilirsiniz.