Zenit roketi: nasıl çalıştı, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Zenit, Ukrayna'daki Yuzhnoye tasarım bürosunun geliştirdiği, Yuzhmash fabrikasında üretilen iki ya da üç kademeli, sıvı yakıtlı bir orta-ağır sınıf fırlatıcı ailesidir. 1985'te Baykonur'dan ilk uçuşunu yaptı, 2017'de son uçuşunu gerçekleştirdi; 11/2026 itibarıyla fiilen askıdadır. Ailenin en tanınmış kolu Zenit-3SL, uyduları Pasifik Okyanusu'nda ekvator üzerindeki yüzer bir platformdan fırlattı.

Kim yaptı, ne işe yaradı?

Zenit, Sovyetler Birliği'nin son geliştirdiği roket ailesidir. 1980'lerde iki iş için tasarlandı: Energia roketinin sıvı yakıtlı yan iticisi olarak ve ikinci kademe eklenerek, taşıma gücü Soyuz'un 7 tonundan fazla, Proton'un 20 tonundan az bağımsız bir fırlatıcı olarak. Amaç, ilerde Soyuz ve Proton'un yerini almaktı; hatta insanlı gemi fırlatmalarını da Soyuz'dan devralması planlanmıştı, ama bu fikir Sovyetler'in dağılmasıyla bırakıldı. Zenit'in yakıtı da Proton'un azot tetroksit ve UDMH karışımından daha güvenli ve daha az zehirliydi.

Ukrayna ile Rusya'nın uzay sanayisi Sovyet mirası nedeniyle iç içeydi: Zenit'in birçok parçası, RD-171M motorları dahil, Rusya'da üretiliyordu. 2014'ten sonra bu işbirliği kesintiye uğradı; Şubat 2015'te Rusya, Ukrayna'yla ortak Dnepr programını sonlandıracağını ve yeni Zenit birinci kademesi almak istemediğini açıkladı. 2022'deki Rus işgali sırasında üretim tesisleri hasar gördü. Zenit'in ticari pazarı ise Sea Launch'ın faaliyetlerini askıya almasıyla daralmıştı.

Nasıl çalışır?

Zenit'in temeli, tek bir güçlü motorla çalışan iki kademedir. Birinci kademede yaklaşık 8,2 meganewton (8.180 kN) itki veren RD-171 motoru, ikinci kademede ise RD-120 motoru (912 kN) ile küçük bir yardımcı motor (RD-8, 79,5 kN) bulunur. İkisi de RG-1 tipi gazyağı ve sıvı oksijenle çalışır; birinci kademe yaklaşık 150, ikinci kademe yaklaşık 315 saniye yanar. Bu, sıvı yakıtlı roket motorlarında klasik ve verimli bir ikilidir.

Üçüncü kademe, hangi sürümün kullanıldığına bağlıdır. Zenit-3SL ve Zenit-3SLB'de, Rusya'daki Energia şirketinin Blok DM-SL kademesi (RD-58M motoru, 84,9 kN, yaklaşık 650 saniye) uyduyu geçiş yörüngesine taşır. Zenit-3F'de ise Soyuz'dan tanıdık Fregat-SB kullanılır (S5.92 motoru, 19,6 kN, yaklaşık 877 saniye; yakıtı azot tetroksit ve UDMH). Her kademe, işini bitirince atılan bir kütledir; roketin hız kazancı roket denklemiyle bulunur: boş tankı atmak, kalan kütleyi azaltıp aynı itkiyle daha çok hız kazandırır. Zenit tamamen tek kullanımlıktır; hiçbir kademesi kurtarılmaz.

Zenit-3SL'nin ayrıcalığı fırlatma yeridir. Roket Kaliforniya'daki Long Beach'te monte edilir, denizden fırlatma noktasına taşınır ve Odyssey adlı yüzer platformdan, Pasifik'te ekvator üzerinde, 154° batı boylamında, Kiritimati adası yakınlarında fırlatılırdı. Dünya ekvatorda saniyede yaklaşık 0,46 km hızla döner; bu hız doğuya fırlatılan roketlere bedava bir ek hız verir, üstelik yerdurağan yörüngeye geçerken yörünge eğimini düzeltmek gerekmez. Geri sayım tümüyle otomatikti; tüm personel fırlatma öncesinde platformdan çıkarılırdı.

Teknik özellikler

Özellik	Değer
Yükseklik	57-59,6 m (sürüme göre)
Çap	3,9 m
Kalkış kütlesi	444.900-462.200 kg (sürüme göre)
Kademe	2 (Zenit-2, 2M) ya da 3 (Zenit-3SL, 3SLB, 3F)
Birinci kademe	1 × RD-171, yaklaşık 8.180 kN, RG-1 gazyağı ve sıvı oksijen
İkinci kademe	RD-120 (912 kN) ve RD-8 (79,5 kN)
Üçüncü kademe	Blok DM-SL (RD-58M, 84,9 kN) ya da Fregat-SB (S5.92, 19,6 kN)
Alçak yörüngeye yük	13.740 kg (Zenit-2)
Geçiş yörüngesine yük	yaklaşık 6.000 kg (Zenit-3SL; kaynaklarda 6.160 kg de geçer)
Fırlatma yerleri	Baykonur, Saha 45 (LC-45); Odyssey yüzer platformu

Alçak yörünge kapasitesi, alçak Dünya yörüngesi içindir. Geçiş yörüngesi ise uyduyu yerdurağan yörüngeye taşıyacak elips yörüngedir; Zenit-3SL'nin asıl işi buydu.

Uçuş geçmişi

Zenit ailesi 1985'ten 2017'ye kadar 84 kez uçtu; uçuşlar 2017'de durduğu için 11/2026 itibarıyla toplam budur. 84 uçuşun 71'i tam başarılı, 10'u başarısız, 3'ü kısmi başarıydı (tam başarı oranı yaklaşık yüzde 84,5). Kaynaklar kısmi başarıları farklı saydığı için, bazı veri tabanlarında Zenit-3SL için 33 başarı görülür.

Sürüm	İlk uçuş	Son uçuş	Uçuş	Başarılı / başarısız / kısmi
Zenit-2	13 Nisan 1985	10 Haziran 2004	36	28 / 7 / 1
Zenit-3SL	1999	26 Mayıs 2014	36	32 / 3 / 1
Zenit-2M	29 Haziran 2007	8 Kasım 2011	2	2 / 0 / 0
Zenit-3SLB	28 Nisan 2008	31 Ağustos 2013	6	5 / 0 / 1
Zenit-3F	20 Ocak 2011	26 Aralık 2017	4	4 / 0 / 0

Dönüm noktaları ve kazalar şöyle:

• 13 Nisan 1985: Zenit-2'nin ilk uçuşu, bir Tselina-2 kütle simülatörüyle yapıldı ve başarısız oldu; ilk başarılı uçuş 22 Ekim 1985'te gerçekleşti. Zenit, Energia'dan iki yıl önce uçtu; çünkü Energia'nın geliştirilmesi gecikmişti. Energia 1987 ve 1988'de iki kez uçtu, yan iticileri Zenit'in birinci kademesiydi.
• 4 Ekim 1990: Baykonur'da bir Tselina-2 fırlatma girişimi felaketle bitti: birinci kademe motoru saniyeler içinde arızalandı, roket rampaya düşüp patladı. Soruşturmaya göre sıvı oksijen hattında bir sızıntı itki bölümünde yangın çıkarmıştı. Onarım maliyeti yaklaşık 45 milyon ruble hesaplandı, Sovyetler'in dağılmasından sonra para bulunamayınca ikinci rampa terk edildi.
• 1991-1992: İkinci kademeden kaynaklanan iki başarısızlık programı neredeyse bitirecekti; Kasım 1992'deki başarılı uçuş onu kurtardı. 20 Mayıs 1997'de bir Tselina-2 uçuşunda birinci kademe 48. saniyede kapandı ve roket düştü.
• 1999: Sea Launch'ın ilk deneme uçuşu (kütle simülatörüyle) 27 Mart 1999'da yapıldı; Ekim'de DirecTV 1-R başarıyla yörüngeye girdi.
• 12 Mart 2000: ICO F-1 uydusu kaybedildi. Sebep, ikinci kademede bir valfin kapanmasını engelleyen yazılım hatasıydı.
• 29 Haziran 2004: Apstar 5 uçuşunda bir kablolama hatası üst kademeyi 54 saniye erken durdurdu; uydu kendi motorlarıyla doğru yörüngeye ulaştı (kısmi başarı).
• 30 Ocak 2007: NSS-8 uçuşunda birinci kademe motoru ateşlemeden saniyeler sonra itkisini kaybedip platformda patladı; uydu yok oldu. Soruşturmaya göre bir türbopompa yabancı cisim emmişti. Platformun alev saptırıcısı koptu ve denize battı.
• Haziran 2009: Sea Launch iflas koruması (Chapter 11) istedi; şirket 27 Ekim 2010'da Energia'nın çoğunluk hissesiyle yeniden ayağa kalktı. 24 Eylül 2011'de Zenit-3SL, Atlantic Bird 7'yi yörüngeye çıkardı.
• 1 Şubat 2013: Intelsat 27 uçuşunda birinci kademenin dümen motorlarını oynatan hidrolik pompa arızalandı; roket kontrolsüz dönmeye başladı, bilgisayar T+23. saniyede itkiyi kesti ve roket Pasifik'e düştü.
• 26 Mayıs 2014: Zenit-3SL'nin son uçuşu (Eutelsat 3B). Ukrayna krizinden sonra Sea Launch faaliyetleri askıya alındı; şirketin varlıklarını Eylül 2016'da S7 Group satın aldı.
• 26 Aralık 2017: İki yıllık aranın ardından Zenit-3F, Angola'nın ilk uydusu AngoSat-1'i taşıdı. Bu, Zenit'in son uçuşu oldu.

Taşıdığı önemli görevler

Zenit, Sea Launch üzerinden DirecTV, XM Satellite Radio, Thuraya, Galaxy, Intelsat ve Eutelsat gibi işletmecilerin haberleşme uydularını geçiş yörüngesine taşıdı. Rus devlet işleri de Baykonur'dan Zenit-3F ve Zenit-2M ile uçtu:

• Elektro-L No.1 (20 Ocak 2011) ve No.2 (11 Aralık 2015): Rus meteoroloji uyduları, Zenit-3F ile fırlatıldı.
• Spektr-R (18 Temmuz 2011): yaklaşık 5.000 kg'lık radyo astronomi uydusu, günberisi 10.000 km, günötesi yaklaşık 390.000 km olan çok eliptik bir yörüngeye çıktı.
• Fobos-Grunt (8 Kasım 2011): Zenit-2M ile fırlatıldı. Roket görevini yaptı; Mars'ın uydusu Phobos'a gitmesi gereken sonda ise alçak yörüngeden çıkamadı. Phobos'tan örnek getirme hedefi bugün MMX görevinde sürüyor.
• AngoSat-1 (26 Aralık 2017): Angola'nın ilk uydusu.

Rus devlet fırlatmalarını yürüten Roscosmos ile Zenit'in kara sürümlerinin kalktığı Baykonur Uzay Üssü sayfaları ek bağlam verir.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Zenit-2'nin alçak yörünge kapasitesi, aynı dönemin Rus roketleri arasında Soyuz'un üstünde, Proton'un altındadır. Geçiş yörüngesinde Zenit-3SL (yaklaşık 6.000 kg) ile Proton-M (6.920 kg) birbirine yakındır; Proton-M'nin farkı, çok daha büyük ve ağır olmasıdır.

Roket	Yükseklik	Kalkış kütlesi	Alçak yörüngeye yük
Zenit-2	57 m	yaklaşık 445.000-460.000 kg	13.740 kg
Soyuz (Soyuz-2.1b)	46,3 m	312.000 kg	8.670 kg
Proton-M	58,2 m	705.000 kg	23.000 kg

Proton'un halefi olarak gösterilen yeni Rus ailesi için Angara sayfasına bakılabilir.

Sık sorulan sorular

Zenit kaç kez uçtu?

1985-2017 arasında 84 kez. Bunların 71'i tam başarılı, 10'u başarısız, 3'ü kısmi başarıydı. En çok uçan iki sürüm Zenit-2 ve Zenit-3SL'dir (her biri 36 uçuş).

Ne kadar yük taşır?

Zenit-2 alçak yörüngeye 13.740 kg, Zenit-3SL yerdurağan geçiş yörüngesine yaklaşık 6.000 kg taşıyabilir.

Türkiye'den yük taşıdı mı?

Yayımlanmış fırlatma listelerinde Türk uydusu görünmüyor. Türk uydularının hangi roketlerle çıktığı için örnek olarak Türksat 6A sayfasına bakılabilir.

Zenit yeniden uçacak mı?

11/2026 itibarıyla program askıdadır. Son uçuş 26 Aralık 2017'de yapıldı. Rusya, 2015'te yeni Zenit birinci kademesi alımını durdurduğunu açıkladı; Ukrayna'daki üretim tesisleri 2022'den beri savaştan etkilendi.