ISS nasıl inşa edildi? 1998'den bugüne montajın hikâyesi

Uluslararası Uzay İstasyonu, Dünya'da bütün olarak yapılıp yukarı taşınmadı; parça parça fırlatıldı ve yörüngede, saatte 27 bin kilometre hızla giderken birleştirildi. İşin başlangıcı 20 Kasım 1998, Rus Zarya modülünün bir Proton-K roketiyle Baykonur'dan kalkışı; iki hafta sonra uzay mekiği Endeavour Amerikan Unity modülünü getirip Zarya'ya ekledi. Sonraki on üç yıl boyunca 36 mekik uçuşu ve onlarca Rus fırlatması, modülleri, 94 metrelik kafesi ve güneş panellerini tek tek yerine taşıdı; montajın büyük kısmı astronotların dışarıda, uzay giysisiyle çalışarak yaptığı yüzlerce uzay yürüyüşüyle tamamlandı.

Bu sayfa montajın hikâyesini anlatıyor. Hangi modülün ne işe yaradığını “ISS'in modülleri” sayfasında, bitmiş yapının içini “Uluslararası Uzay İstasyonu'nun içi nasıl?” sayfasında bulabilirsiniz.

Niye yörüngede birleştirildi?

Çünkü başka yolu yoktu. Tamamlanmış istasyon yaklaşık 420 ton ve uçtan uca 109 metre; tarihte hiçbir roket bu kütleyi tek parça taşıyamadı, bugün de taşıyamaz. Üstelik istasyon bir ülkenin değil beş ajansın işi — NASA, Roscosmos, ESA, JAXA ve CSA — ve her ortak kendi parçasını kendi fabrikasında üretti. Dolayısıyla tasarımın ilk kuralı şuydu: her parça bir roketin ya da mekiğin yük bölmesine sığacak, ve yörüngede, insan ya da robot koluyla takılabilecek biçimde yapılacak.

1998-2000: üç parça ve ilk kiracılar

Zarya (Rusça “şafak”) Moskova'daki Hruniçev fabrikasında, Aralık 1994 ile Ocak 1998 arasında yapıldı; parasını NASA 220 milyon dolarlık bir sözleşmeyle ödedi. 19.323 kilogramlık modül, istasyonun ilk yıllarında elektriğini, itkisini ve yön kontrolünü sağladı.

4 Aralık 1998'de STS-88 göreviyle kalkan Endeavour, Amerikan kavşak modülü Unity'yi yakalanan Zarya'ya ekledi. 7 Aralık'ta Jerry Ross ve James Newman dışarı çıkıp iki modül arasındaki elektrik ve bilgisayar kablolarını bağladı: istasyonun ilk uzay yürüyüşü.

Ama bu iki parça henüz yaşanacak bir yer değildi. İnsanın kalıcı olarak oturabilmesi için yaşam destek sistemlerini taşıyan Rus servis modülü Zvezda gerekti; 12 Temmuz 2000'de fırlatıldı ve 26 Temmuz'da Zarya'ya kenetlendi. Üç ay sonra, 31 Ekim 2000'de Soyuz TM-31 ile kalkan Expedition 1 ekibi — William Shepherd, Yuri Gidzenko ve Sergey Krikalev — 2 Kasım 2000'de Zvezda'nın arka kapısına yerleşti. İstasyon o günden beri hiç boş kalmadı.

2001-2002: laboratuvar, robot kol, kafes

İstasyon, insan yerleştikten sonra hızla büyüdü. 7 Şubat 2001'de 14.515 kilogramlık Destiny laboratuvarı geldi; 19 Nisan 2001'de Kanada'nın 17,6 metrelik robot kolu Canadarm2 takıldı — bundan sonra gelen ağır parçaların çoğunu mekik yük bölmesinden çıkarıp yerine oturtan şey bu kol oldu. 12 Temmuz 2001'de Amerikan hava kilidi Quest, 14 Eylül 2001'de Rus kenetlenme bölmesi Pirs eklendi. Nisan 2002'de S0 kafes parçasıyla birlikte, istasyonun uzunluğunu verecek omurganın montajı başladı; Haziran 2002'de robot kolun bu omurga üzerinde ilerlemesini sağlayan hareketli taban yerine kondu.

2003: Columbia ve iki buçuk yıllık duruş

1 Şubat 2003'te uzay mekiği Columbia, Dünya'ya dönüşte parçalandı ve yedi astronot öldü. Mekik uçuşları iki buçuk yıl durdu; montaj da öyle. Bu dönemde istasyonda yalnız iki kişilik “bakım” ekipleri kaldı, çünkü mürettebat ve kargo yalnız Rus Soyuz ve Progress araçlarıyla taşınabiliyordu. Mekikler 26 Temmuz 2005'te STS-114 ile uçmaya döndü — ancak o uçuşta da dış yakıt tankından köpük parçası kopması yeni endişeler yarattı.

2006-2011: istasyonun bugünkü hali

Montajın en yoğun dönemi budur. 9 Eylül 2006'da P3/P4 kafesi ve güneş panelleri, 8 Haziran 2007'de S3/S4 panelleri eklenerek istasyonun elektrik üretimi birkaç kat arttı. 23 Ekim 2007'de kavşak modülü Harmony geldi; onun açtığı kapılara 7 Şubat 2008'de Avrupa'nın Columbus laboratuvarı, 2008-2009 arasında üç parça halinde Japonya'nın Kibō kompleksi takıldı (depo bölümü 11 Mart 2008, ana laboratuvar 31 Mayıs 2008, dış teras 15 Temmuz 2009). 11 Mart 2008'de Kanada'nın hassas robot eli Dextre yerine kondu.

8 Şubat 2010'da tek bir mekik uçuşu (STS-130) iki parça getirdi: yaşam destek modülü Tranquility ve yedi pencereli gözlem modülü Cupola. 14 Mayıs 2010'da Rus Rassvet, 24 Şubat 2011'de kalıcı depo modülü Leonardo, 16 Mayıs 2011'de 6.717 kilogramlık AMS-02 kozmik ışın dedektörü eklendi. 2011'de mekik programı sona erdiğinde istasyonun ana yapısı bitmiş sayılıyordu.

Verileri göster

İlk modül Zarya	1998
Yaşam desteği Zvezda	2000
İlk kalıcı mürettebat	2000
Destiny laboratuvarı	2001
Columbus laboratuvarı	2008
Kibō laboratuvarı	2008
Nauka laboratuvarı	2021
Prichal düğüm modülü	2021

2021: Nauka, Prichal ve beklenmedik bir dönüş

Montaj 2011'de bitmedi. Rusya'nın yıllardır gecikmiş laboratuvarı Nauka, 21 Temmuz 2021'de bir Proton-M ile fırlatıldı; ona yer açmak için Pirs modülü 26 Temmuz'da çekilip atmosferde yakıldı. 29 Temmuz'da Nauka kenetlendikten kısa süre sonra bir yazılım hatası modülün itki motorlarını ateşlemeye devam ettirdi ve bütün istasyon kendi çevresinde bir buçuk tur, yaklaşık 540 derece döndü. Moskova'daki kontrol merkezi motorları kapatana ve yakıt tükenene kadar süren bu olayda ekip tehlikeye girmedi, ancak istasyonun yönelim kontrolü geçici olarak kaybedildi. 24 Kasım 2021'de Nauka'nın ucuna altı kapılı küresel Prichal düğümü eklendi.

Son büyük ekleme elektrikti: eskiyen panellerin önüne 3 Haziran 2021, 26 Kasım 2022 ve 6 Haziran 2023'te birer çift olmak üzere altı rulo tipi yeni güneş paneli (ROSA) monte edildi; her biri 20 kilovattan fazla güç veriyor.

Montajın bedeli: uzay yürüyüşleri

İstasyonu kuran asıl emek, giysi içinde dışarıda geçirilen saatlerdir. Wikipedia'nın tuttuğu listeye göre 2 Aralık 2021 itibarıyla istasyonun montajı ve bakımı için 245 uzay yürüyüşü yapılmış, toplam süre 1.548 saat 26 dakikaya ulaşmıştı; bunların 93'ü Quest hava kilidinden, 32'si Pirs'ten, 37'si mekiklerin hava kilidinden çıkılarak gerçekleştirildi. NASA ise 1998'den bugüne istasyon için yapılan uzay yürüyüşü sayısını “280'den fazla” diye veriyor. Dışarıda nasıl çalışıldığı “Uzay yürüyüşü nasıl yapılır?” sayfasında anlatılıyor.

Merak edebilecekleriniz

İstasyon kaç uçuşla kuruldu? Kırktan fazla montaj uçuşu gerekti; bunların 36'sı uzay mekiğiyle yapıldı, kalanı Proton, Soyuz ve Falcon 9 roketleriyle.

En zor kısım neydi? Kafes yapının ve güneş panellerinin montajı: her parça robot kolla taşındı, elektrik ve soğutma hatları dışarıda, giysi eldivenleriyle bağlandı.

İstasyon hâlâ büyüyor mu? Büyük modül eklemesi 2021'de Prichal ile bitti; bundan sonrası bakım, yenileme ve ticari eklentiler. Axiom Space'in modüllerinin önce istasyona bağlanıp sonra ayrılması planlanıyor — ayrıntısı “ISS ne zaman kapanacak?” sayfasında.

Bitmiş istasyonun içi nasıl? 388 m³'lük yaşam alanı, 16 basınçlı modül, altı uyku kabini ve yedi pencereli bir gözlem kulesi. “Uluslararası Uzay İstasyonu'nun içi nasıl?” sayfasında anlatılıyor; ISS fotoğraf galerimize de bakabilirsiniz.