Mars'ın uyduları Phobos ve Deimos

Mars'ın iki uydusu vardır: Phobos ve Deimos. Dünya'nın Ay'ıyla karşılaştırıldığında son derece küçüktürler; her ikisi de küresel değil, düzensiz biçimli, patatese benzeyen kaya parçalarıdır. Ama bu küçük uydular, Mars'ın geçmişine ve Güneş Sistemi'nin oluşumuna dair önemli ipuçları taşıyor. Bu sayfa, ikisini birlikte tanıtıyor.

Keşif

İki uydu da 1877'de, Mars'ın Dünya'ya yakın olduğu bir dönemde, Amerikalı gökbilimci Asaph Hall tarafından Washington'daki ABD Deniz Gözlemevi'nde keşfedildi. Hall önce 12 Ağustos 1877'de Deimos'u, birkaç gün sonra da Phobos'u buldu. (Phobos'un keşif tarihi kaynaklara göre 17 ya da 18 Ağustos olarak verilir; fark, o dönemde kullanılan eski astronomik gün tanımından kaynaklanır.)

Adları, Henry Madan'ın önerisiyle Homeros'un İlyada destanından alındı. Destanda savaş tanrısı Ares (Romalıların Mars'ı), yanına Phobos'u (Korku) ve Deimos'u (Dehşet) çağırır. Böylece uydular, savaş tanrısının iki yoldaşının adını taşır.

Phobos: korku

Phobos, iki uydunun büyüğü ve Mars'a daha yakın olanıdır. Boyutları yaklaşık 26 × 23 × 18 kilometre, ortalama yarıçapı yaklaşık 11 kilometredir. Kütlesi yaklaşık 1,06 × 10¹⁶ kilogramdır; bu, Dünya'nın Ay'ının kütlesinin milyonda birinden bile azdır.

Phobos, Mars yüzeyinin yalnızca yaklaşık 6.000 kilometre üzerinde dolanır. Bilinen uydular arasında gezegenine en yakın olanıdır. Mars çevresindeki bir turunu 7 saat 39 dakikada tamamlar; bu, Mars'ın kendi ekseni etrafındaki dönüşünden çok daha hızlıdır. Bu yüzden Mars'tan bakan biri, Phobos'un batıdan doğup doğudan battığını görürdü.

Stickney krateri

Phobos'un en dikkat çekici özelliği, yaklaşık 9 kilometre çapındaki Stickney krateridir. Uydunun boyutu düşünüldüğünde bu dev bir yaradır; onu oluşturan çarpışmanın Phobos'u neredeyse parçaladığı düşünülüyor. Phobos'un yüzeyinde ayrıca uzun, paralel oluklar bulunur; bunların kökeni tartışma konusudur.

Mahkûm bir uydu

Phobos yavaş yavaş Mars'a yaklaşıyor. Uydu, Mars'ın dönüşünden daha hızlı dolandığı için Mars'ın gelgit etkisi onu yavaşlatır ve yörüngesini daraltır. Yaklaşma hızı yılda yaklaşık 2 santimetre olarak hesaplanıyor; daha yeni bir tahmin bu değeri yılda 1,8 santimetre olarak veriyor. Bu süreç sürdükçe Mars'ın gelgit kuvvetleri Phobos'u giderek daha fazla zorlayacak. Hesaplara göre yaklaşık 30-50 milyon yıl içinde Phobos parçalanacak ve kalıntıları Mars'ın çevresinde bir halka oluşturacak. NASA da Phobos'un yaklaşık 50 milyon yıl içinde ya Mars'a çarpacağını ya da parçalanarak bir halka oluşturacağını belirtiyor.

Deimos: dehşet

Deimos, iki uydunun küçüğü ve uzakta olanıdır. Boyutları yaklaşık 16 × 12 × 10 kilometre, ortalama yarıçapı yaklaşık 6,2 kilometredir. Kütlesi yaklaşık 1,44 × 10¹⁵ kilogramdır. Mars'ın merkezinden yaklaşık 23.460 kilometre uzaklıkta dolanır ve bir turunu yaklaşık 30,3 saatte tamamlar.

Deimos'un yüzeyi Phobos'unkinden daha pürüzsüzdür, çünkü kraterleri büyük ölçüde gevşek ve çok gözenekli bir toz ve kayaç örtüsüyle (regolit) dolmuştur. Adı konulmuş iki krateri, Swift ve Voltaire, uyduların keşfinden çok önce Mars'ın uyduları hakkında yazan iki yazarın, Jonathan Swift ile Voltaire'in adını taşır.

Deimos, Phobos'un tersine, Mars'tan yavaş yavaş uzaklaşıyor ve sonunda Mars'ın çekiminden tamamen kurtulması bekleniyor. Mars yüzeyinden bakıldığında Deimos neredeyse yıldız gibi bir nokta olarak görünürdü; en büyük göründüğünde bile Dünya'dan görülen Ay'ın on ikide biri kadar olurdu. Buna karşın dolunay evresindeyken, Dünya'dan görülen Venüs kadar parlak görünürdü.

Mars'ın uyduları, Mars yüzeyindeki gezginler için de ilginç gözlem hedefleridir. Curiosity hem Phobos'un hem de Deimos'un Güneş'in önünden geçişini, Perseverance ise Phobos'un Güneş'i kısmen örttüğü tutulmaları Mars yüzeyinden görüntüledi. NASA, Curiosity'nin kaydettiği Phobos geçişini halkalı bir Güneş tutulması olarak tanımlıyor: Phobos, Güneş diskinin önünden geçer ama onu tamamen örtmez.

Nereden geldiler?

Phobos ve Deimos'un kökeni, Mars araştırmalarının çözülmemiş bilmecelerinden biridir. Başlıca iki görüş vardır:

• Yakalanmış asteroitler: Uydular, C türü denen karbonca zengin asteroitlere benzer. Bu nedenle Mars'ın çekimine yakalanmış asteroitler olabilecekleri düşünülüyor.
• Çarpışma enkazı: Mars'a büyük bir gök cismi çarpmış ve yörüngeye fırlayan enkaz bir araya gelerek uyduları oluşturmuş olabilir. Bu senaryo, Dünya'nın Ay'ının oluşumuna dair dev çarpışma kuramına benzer.

2021'de yayımlanan bir çalışma üçüncü bir olasılık öne sürdü: iki uydu, 1 ila 2,7 milyar yıl önce parçalanan ortak bir ana cisimden gelmiş olabilir. Bu sorunun yanıtı büyük olasılıkla Phobos'tan Dünya'ya getirilecek örneklerle netleşecek.

Keşif görevleri

Phobos ve Deimos, Mars yörüngesindeki pek çok araç tarafından görüntülendi. Sovyetler Birliği'nin Phobos 2 aracı Ocak 1989'da Mars'a ulaştı, ancak Phobos'un yüzeyini incelemeyi tamamlayamadan iletişim kesildi. Birleşik Arap Emirlikleri'nin Hope (Umut) aracı Mart 2023'te Deimos'a nadir bir yakın geçiş yaptı ve uydunun ayrıntılı görüntülerini çekti.

MMX: Phobos'tan örnek getirme

Japonya Havacılık ve Uzay Araştırma Ajansı'nın (JAXA) Martian Moons eXploration (MMX) görevi, Phobos'tan örnek getirmeyi hedefliyor. Aracın H3 roketiyle en erken Ekim 2026'da fırlatılması planlanıyor. Araç önce Mars yörüngesine girecek, ardından Phobos'a yaklaşıp bir ya da iki kez iniş yapacak. Görevin en az 10 gram Phobos toprağını Dünya'ya getirmesi gerekiyor; örneklerin 2031'de Avustralya'ya ulaşması planlanıyor. MMX ayrıca Fransa (CNES) ve Almanya'nın (DLR) geliştirdiği, 30 kilogramdan hafif IDEFIX adlı küçük bir gezgini Phobos'a bırakacak. Bu tarihler planlanan değerlerdir ve değişebilir.

Phobos örneklerinin, uyduların yakalanmış asteroitler mi yoksa Mars kaynaklı enkaz mı olduğu sorusuna yanıt vermesi bekleniyor.

Kısaca

• Phobos ve Deimos, 1877'de Asaph Hall tarafından keşfedildi; adları "korku" ve "dehşet" anlamına gelir.
• Phobos yaklaşık 26 × 23 × 18 km boyutunda, Deimos yaklaşık 16 × 12 × 10 km boyutundadır.
• Phobos, Mars'ı 7 saat 39 dakikada dolanır ve Mars'tan bakıldığında batıdan doğar.
• Phobos Mars'a yaklaşıyor ve on milyonlarca yıl içinde parçalanması bekleniyor; Deimos ise uzaklaşıyor.
• Uyduların yakalanmış asteroitler mi, çarpışma enkazı mı olduğu bilinmiyor.
• JAXA'nın MMX görevi, Phobos'tan örnek getirmeyi hedefliyor.

Kaynaklar: Wikipedia — Phobos (moon), Wikipedia — Deimos (moon), Wikipedia — Martian Moons eXploration, NASA — Mars: Facts