Deke Slayton

Deke Slayton kimdir?

Donald Kent "Deke" Slayton (1 Mart 1924 – 13 Haziran 1993), Amerikalı hava kuvvetleri pilotu, havacılık mühendisi, test pilotu ve NASA'nın ilk astronot grubu Mercury Yedilisi'nin üyesidir. Kalbindeki ritim bozukluğu yüzünden 1962'de uçuştan men edilince NASA'nın astronot ofisinin ilk şefi ve Uçuş Ekibi Operasyonları direktörü oldu; Gemini ve Apollo uçuşlarında kimin uçacağına o karar verdi. On yıl sonra yeniden uçuşa elverişli bulundu ve 1975'te Apollo-Soyuz Test Projesi ile uzaya çıktı. Uzay Gündem kitaplığında yer almasının nedeni, gazeteci ve bilimkurgu yazarı Michael Cassutt ile birlikte kaleme aldığı ve ölümünden bir yıl sonra yayımlanan anı kitabı Deke! U.S. Manned Space from Mercury to the Shuttle (1994) ile kapağında adı bulunan Moon Shot'tır (1994).

Hayatı

Slayton, Wisconsin'deki Leon kasabası yakınlarında bir çiftlikte doğdu. Elektriği ve iç tesisatı olmayan bir evde büyüdü; beş yaşındayken atlı bir ot biçme makinesini temizlerken sol yüzük parmağını kaybetti. 1942'de Sparta Lisesi'nden mezun oldu ve İkinci Dünya Savaşı sırasında ABD Ordusu Hava Kuvvetleri'ne katıldı. B-25 bombardıman uçaklarıyla Avrupa cephesinde 56 muharebe görevi yaptı, ardından A-26 Invader'la Okinawa'dan Japonya üzerine yedi görev uçtu.

Savaştan sonra Minnesota Üniversitesi'nde havacılık mühendisliği okudu ve 1949'da mezun oldu. Seattle'da Boeing'de B-52 ve KC-97 uçakları üzerinde çalıştı. Kore Savaşı sırasında Minnesota Hava Ulusal Muhafızları'na döndü, 1952'de muvazzaf hava kuvvetlerine geçti ve Batı Almanya'da F-86 pilotu olarak görev yaptı. 1955'te ABD Hava Kuvvetleri Test Pilotu Okulu'na girdi; mezun olduktan sonra Edwards Hava Üssü'nde F-101'den F-106'ya kadar bir dizi süpersonik avcı uçağını test etti. "Deke" lakabı da buradan gelir: birliğinde Don adlı başka bir pilot olduğu için telsizde baş harfleriyle "D.K." diye çağrıldı, zamanla bu "Deke"e dönüştü.

Mercury Yedilisi ve yerde kalan astronot

Slayton, Nisan 1959'da NASA'nın ilk insanlı uzay uçuşu programı Mercury için seçilen yedi astronottan biri oldu; diğerleri Scott Carpenter, Gordon Cooper, John Glenn, Gus Grissom, Wally Schirra ve Alan Shepard'dı. Bu ekibin hikâyesi Tom Wolfe'un The Right Stuff kitabına ve Boşluktaki Kahramanlar filmine konu oldu. Mühendislik geçmişi nedeniyle Slayton, Cooper ile birlikte roketleri üreten Redstone Arsenal ve Convair ile ilişkileri yürüttü, Atlas roketinin geliştirilmesinde görev aldı.

1959'da santrifüj eğitimi sırasında çekilen bir elektrokardiyogram, kalbinde ara ara ortaya çıkan atriyal fibrilasyon (düzensiz kalp ritmi) olduğunu gösterdi. Yine de ABD'nin ikinci insanlı yörünge uçuşu Mercury-Atlas 7'nin pilotu seçildi ve kapsülüne "Delta 7" adını vermeyi planladı. 15 Mart 1962'de, fırlatmaya iki ay kala, sağlık gerekçesiyle görevden alındı; yerine Scott Carpenter uçtu.

Astronotları seçen adam

Uçuştan men edilen Slayton, 1962'de astronot ofisinin yöneticisi yapıldı. İlk işlerinden biri ikinci astronot grubunun seçimiydi. 1963'te Uçuş Ekibi Operasyonları direktör yardımcılığına getirildi, aynı yıl hava kuvvetlerindeki subaylığından istifa ederek NASA'da sivil yönetici oldu; 1966'da direktörlüğe yükseldi. Geliştirdiği ekip rotasyonu sistemine göre bir uçuşun yedek ekibi, genellikle üç uçuş sonra asıl ekip oluyordu. Bu rotasyonun sonucunda yedek ekipte bekleyen Neil Armstrong, Buzz Aldrin ve Michael Collins, Apollo 11'in asıl ekibi oldu.

Apollo 1 yangınında Slayton fırlatma rampasının kontrol bunkerindeydi; kapsülde ölen Gus Grissom yakın arkadaşıydı. Nisan 1967'de ilk grupların astronotlarını toplayarak Ay'a ilk inişin adaylarının aralarından çıkacağını açıkladı. Apollo 13'te kızamıkçığa yakalanma riski taşıyan Ken Mattingly'nin yerine Jack Swigert'ı koyma kararı onundu. Apollo 15'in pul zarfı skandalından sonra ekibi uçuş dışı görevlere aldı; bu konuda Al Worden sayfasında daha fazla bilgi bulunur.

Apollo-Soyuz: 51 yaşında uzayda

Yerde kaldığı yıllarda düzenli egzersiz yaptı, sigarayı, kahveyi bıraktı, alkolü azalttı. 1971'de Mayo Kliniği'nde yapılan muayenede koroner bir hastalığı olmadığı belirlendi ve NASA 13 Mart 1972'de Slayton'ın yeniden uçuşa elverişli olduğunu açıkladı. Şubat 1973'te Thomas Stafford ve Vance Brand ile birlikte Apollo-Soyuz Test Projesi'ne kenetlenme modülü pilotu olarak atandı. Ekip iki yıllık eğitim boyunca Rusça öğrendi ve Sovyetler Birliği'ndeki Yuri Gagarin Kozmonot Eğitim Merkezi'ne gitti.

Apollo ve Soyuz araçları 15 Temmuz 1975'te fırlatıldı. İki gün sonra yörüngede buluşup kenetlendiler; Amerikalı astronotlar kozmonotlar Aleksey Leonov ve Valeriy Kubasov ile karşılıklı ziyaretler yaptı. NASA'ya göre yaklaşık dokuz gün süren görev, uzaydaki ilk uluslararası ortaklıktı. İnişte yanlış konumdaki bir anahtar yüzünden zehirli azot tetroksit buharı kabine dolunca ekip önlem amacıyla Hawaii'de iki hafta hastanede kaldı; bu sırada Slayton'ın akciğerinde iyi huylu çıkan bir doku bulunup alındı. 51 yaşındaki Slayton, o tarihte uzaya çıkmış en yaşlı insandı.

Uzay mekiği ve özel roketçilik

Apollo-Soyuz'dan önce Christopher Kraft onu uzay mekiğinin yaklaşma ve iniş testlerini yönetmekle görevlendirmişti. Enterprise mekiğiyle yapılan bu testler için astronotların eğitiminde kullanılacak F-104 ve T-38 uçakları değiştirildi; Slayton mekiği sırtında taşıyacak taşıyıcı uçağın geliştirilmesine de yardım etti. Ardından mekiğin yörünge uçuş testlerini yönetti. 1980'de resmen emekli oldu, ancak danışman olarak çalışmayı sürdürdü ve STS-2'nin inişinde takip uçağı olarak T-38 uçurdu. NASA'dan 27 Şubat 1982'de ayrıldı.

Bilime ve teknolojiye en az bilinen katkılarından biri bu dönemdedir. Houston merkezli Space Services Inc. şirketinin başkanı olarak, 9 Eylül 1982'de fırlatılan Conestoga roketinin görev direktörlüğünü yaptı. Conestoga, uzaya ulaşan ilk özel sermayeli roketti; bugün ticari uzay şirketlerinin yaptığı işin erken bir örneği sayılır. Slayton ayrıca ABD Ulaştırma Bakanlığı'nın Ticari Uzay Danışma Komitesi'nde görev aldı.

Kitapları

Slayton, anılarını yazmak için 1991'de uzay tarihçisi Michael Cassutt ile çalışmaya başladı. Deke! U.S. Manned Space from Mercury to the Shuttle, Forge yayınevinden 1994'te, Slayton'ın ölümünden bir yıl sonra çıktı. Kitap, adından da anlaşılacağı gibi Mercury'den mekiğe kadar Amerikan insanlı uzay programını, ekip seçimlerinin perde arkasını kararları bizzat veren kişinin gözünden anlatır. Ortak yazar Cassutt da sıradan bir hayalet yazar değildir: 1985'te yeniden çekilen The Twilight Zone dizisinin kadro yazarı, Max Headroom'un hikâye editörüydü; Red Moon (2001) gibi romanlar ve otuzu aşkın bilimkurgu ve fantastik öykü yazdı.

Aynı yıl yayımlanan Moon Shot: The Inside Story of America's Race to the Moon, Alan Shepard, Slayton ve gazeteciler Jay Barbree ile Howard Benedict'in adını taşır. Kaynaklar bu kitaptaki payını farklı aktarır: Slayton'ın biyografisi kitabı Shepard'la birlikte yazdığını söylerken, Barbree'nin biyografisine göre Slayton'ın katılımı adından ibaretti ve kitap tamamlanmadan öldü.

Ödülleri ve anılması

• Deneysel Test Pilotları Derneği'nin James H. Doolittle Ödülü (1972) ve Iven C. Kincheloe Ödülü
• Vance Brand ve Valeriy Kubasov ile birlikte FAI Yuri Gagarin Altın Madalyası (1976)
• Collier Kupası, Gen. Billy Mitchell Ödülü ve AIAA Haley Astronotik Ödülü (1978)
• ABD Astronot Onur Listesi (11 Mayıs 1990), Uluslararası Uzay Onur Listesi (1990), Ulusal Havacılık Onur Listesi (1996)

Uluslararası Uzay İstasyonu'na kargo taşıyan bir Cygnus aracı onun adını aldı; Ekim 2014'teki S.S. Deke Slayton, Antares roketinin patlamasıyla kaybedildi, S.S. Deke Slayton II ise 6 Aralık 2015'te bir Atlas V ile başarıyla fırlatıldı. Wisconsin'in Sparta kasabasında adını taşıyan bir uzay ve bisiklet müzesi bulunur.

Ölümü ve etkisi

1992'de kötü huylu beyin tümörü tanısı konan Slayton, 13 Haziran 1993'te Teksas'ın League City kentindeki evinde 69 yaşında öldü; külleri ailesinin Sparta'daki çiftliğine serpildi. Uzay programındaki kilit rolü nedeniyle pek çok yapımda karakter olarak yer aldı: The Right Stuff (1983), Apollo 13 (1995), From the Earth to the Moon (1998), Gizli Sayılar (2016), Ay'da İlk İnsan (2018) ve alternatif tarih dizisi For All Mankind (2019) bunlardan bazılarıdır. Hem uçmayı bekleyen astronot hem de başkalarını uzaya gönderen yönetici olarak Slayton, Mercury'den mekiğe uzanan dönemin en uzun soluklu tanıklarından biridir.