Soyuz

Soyuz, Sovyetler Birliği'nin 1960'larda geliştirdiği ve bugün Rusya'nın uzay ajansı Roskosmos tarafından kullanılan üç kişilik insanlı uzay aracıdır. Sovyet roket programının baş tasarımcısı Sergey Korolyov'un tasarım bürosunda, yani bugünkü Energia şirketinde doğdu. İlk uçuşunu 1966'da yapan araç, birçok kez yenilenerek 140'tan fazla uçuş gerçekleştirdi ve uzay tarihinin en uzun süre hizmet veren insanlı araçlarından biri oldu. Aracı fırlatan roket ailesi de aynı adı taşır.

Görevin amacı

Soyuz, başlangıçta Sovyetlerin insanlı Ay programlarının parçası olarak tasarlandı; ancak asıl işi, Dünya yörüngesindeki uzay istasyonlarına mürettebat taşımak oldu. Salyut ve Mir istasyonlarından sonra bugün Uluslararası Uzay İstasyonu'na (ISS) gidiş ve dönüş için kullanılıyor.

Uzay aracı ve araçları

Soyuz üç bölümden oluşur:

• Yörünge modülü: Uçuş sırasında yaşam ve depolama alanı; dönüşten önce ayrılır.
• İniş modülü: Mürettebatın fırlatma ve dönüşte oturduğu, ısı kalkanıyla atmosfere giren kapsül. Dünya'ya dönen tek bölüm budur.
• Servis modülü: Motorları, güneş panellerini ve diğer sistemleri taşır; o da dönüşten önce ayrılır.

Güncel sürüm Soyuz MS yaklaşık 7.080 kilogram ağırlığında, 7,48 metre boyunda ve 2,72 metre çapındadır. Aracın içindeki yaşanabilir hacim toplam yaklaşık 7,5 metreküptür. Dönüşte iniş modülü önce bir fren paraşütü, ardından ana paraşütle yavaşlar; yere yaklaşık bir metre kala katı yakıtlı fren motorları ateşlenerek yumuşak iniş sağlanır. İnişler genellikle Kazakistan bozkırında yapılır.

Soyuz'un tepesinde, rokette bir arıza olursa iniş modülünü roketten hızla uzaklaştıran bir fırlatma kaçış sistemi bulunur. Bu sistem gerçek bir felaketi önledi: 26 Eylül 1983'te Soyuz T-10-1'in roketi rampada alev aldı; kaçış sistemi, roket patlamadan yaklaşık altı saniye önce ateşlenerek Vladimir Titov ve Gennadi Strekalov'u kurtardı. 11 Ekim 2018'de ise Soyuz MS-10'un yardımcı roketlerinden biri düzgün ayrılamayınca uçuş yaklaşık 50 kilometre yükseklikte iptal edildi; kapsül balistik bir inişle Kazakistan'a döndü ve Aleksey Ovçinin ile Nick Hague sağ salim kurtarıldı.

Araç yıllar içinde Soyuz-T (1976-1986), Soyuz-TM (1986-2002), Soyuz TMA (2003-2012), Soyuz TMA-M (2010-2016) ve 2016'dan beri kullanılan Soyuz MS sürümleriyle yenilendi. TMA'daki "A" harfi, farklı boy ve kilodaki mürettebata uyum anlamına gelir; bu sürümde uzun boylu astronotlar için ayarlanabilir koltuklar ve dijital kontrol sistemi geldi. Soyuz MS ise Kurs-NA buluşma sistemi, uydu navigasyonu, gelişmiş kenetlenme mekanizması ve ek mikrometeoroit korumasıyla donatıldı. 1986'dan beri yaklaşık iki gün süren istasyona ulaşma süresi, Soyuz TMA-08M ile altı saate indi.

Yolculuk ve önemli anlar

• 28 Kasım 1966: İlk insansız deneme uçuşu Kosmos 133 adıyla yapıldı.
• 23 Nisan 1967: Soyuz 1, ilk insanlı uçuşu yaptı; dönüşte paraşüt açılmadı ve kozmonot Vladimir Komarov hayatını kaybetti.
• Haziran 1971: Soyuz 11 mürettebatı Georgi Dobrovolski, Vladislav Volkov ve Viktor Patsayev, Salyut 1 istasyonunda 22 gün kaldıktan sonra dönüşte kabin basıncının kaybolması sonucu öldü.
• 1975: Apollo-Soyuz uçuşunda bir Soyuz, ABD'nin Apollo aracıyla yörüngede kenetlendi.
• 2011-2020: Uzay Mekiği'nin emekliye ayrılmasından Crew Dragon'ın 2020'deki ilk insanlı uçuşuna kadar ISS'e insan taşıyabilen tek araç Soyuz'du.
• 7 Temmuz 2016: Soyuz MS-01 ile güncel sürüm uçmaya başladı.
• 2022-2023: Soyuz MS-22'de soğutma sıvısı sızıntısı yaşandı; araç Dünya'ya insansız döndü, mürettebat için insansız fırlatılan Soyuz MS-23 gönderildi.

Soyuz roket ailesi

Soyuz adı, aracı fırlatan roket ailesini de anlatır. Bu roketler, dünyanın ilk kıtalararası balistik füzesi R-7'den türetilen Vostok fırlatıcısından gelişti; R-7'nin bir sürümü daha önce Sputnik 1'i de yörüngeye taşımıştı. İlk Soyuz roketi 28 Kasım 1966'da uçtu. Aile, 1.700'ü aşkın uçuşla uzay tarihinde en çok fırlatılan roket ailesi rekorunu elinde tutuyor; tek başına Soyuz-U sürümü 786 kez fırlatıldı. Roketler Samara'daki Progress Roket Uzay Merkezi'nde üretiliyor ve Baykonur, Pleseçk ve Vostoçni'den fırlatılıyor. Güncel sürüm ailesi Soyuz-2'dir.

Başarılar ve etkisi

Soyuz, uzay istasyonu çağının taşıyıcı aracı oldu. Yarım asrı aşkın süre içinde Sovyet ve Rus kozmonotlarının yanı sıra pek çok ülkeden astronotu yörüngeye taşıdı. Basit, sağlam ve kademeli olarak geliştirilen tasarımı, araca uzun bir ömür kazandırdı. 2026 itibarıyla Soyuz MS uçuşları ISS'e mürettebat taşımayı sürdürüyor.

Bilmeye değer

• Soyuz 1 ve Soyuz 11 kazalarında toplam dört kozmonot hayatını kaybetti.
• Soyuz 11 mürettebatı, ilk uzay istasyonu Salyut 1'e 7 Haziran 1971'de kenetlendi.
• Soyuz, Voshod aracının ardılı olarak Sovyetlerin insanlı Ay programları kapsamında geliştirilmeye başlandı.
• Yörünge modülünde yaklaşık 5 metreküplük ek yaşam alanı bulunur.