Apollo 13 (Apollo 13)

Apollo 13, sonunu pek çok seyircinin bildiği bir olayı anlatmasına rağmen gerilimini bir an bile kaybetmeyen nadir filmlerden biridir. Ron Howard'ın 1995 yapımı filmi, 1970 Nisan'ında Ay'a gitmek üzere yola çıkan ve yolda büyük bir arızayla karşılaşan görevin hikâyesidir. "Başarılı başarısızlık" olarak anılan bu görev, film sayesinde yeni kuşaklar için de NASA tarihinin en tanınan bölümlerinden biri hâline geldi.

Konusu

Deneyimli astronot Jim Lovell, Ay yüzeyine ayak basma hayalini gerçekleştirmek üzeredir. Ancak fırlatmadan kısa süre önce ekibinde beklenmedik bir değişiklik yapılır ve komuta modülü pilotu Ken Mattingly'nin yerine Jack Swigert gelir. Lovell, Swigert ve Fred Haise yola çıkar. Görev rutin ilerlerken uzay aracında bir patlama olur; oksijen ve elektrik kaynakları hızla tükenmeye başlar. Ay'a iniş artık söz konusu değildir; tek hedef üç astronotu canlı olarak Dünya'ya geri getirmektir. Houston'daki uçuş kontrol ekibi, yerde yalnızca ellerindeki malzemeler ve akıllarıyla, uzaydaki ekibin elindeki sınırlı imkânlara uygun çözümler üretmek zorundadır.

Yapım ve oyuncular

Film, Jim Lovell ile gazeteci Jeffrey Kluger'ın birlikte yazdığı "Lost Moon" adlı kitaptan uyarlandı. Senaryoyu William Broyles Jr. ve Al Reinert yazdı. Ron Howard, gerçekliğe olağanüstü özen gösterdi: oyuncular uzay kampı eğitimlerine katıldı, Houston'daki görev kontrol salonu ve uzay aracının iç mekânları birebir yeniden yapıldı.

Filmin en çok konuşulan tekniği, ağırlıksızlık sahneleridir. Howard bu sahneler için bilgisayar efekti ya da tel yerine, NASA'nın astronot eğitiminde kullandığı ve parabolik uçuşlarla kısa süreli ağırlıksızlık yaratan KC-135 uçağını kullandı. Her parabol yalnızca yaklaşık yirmi beş saniyelik ağırlıksızlık sağladığı için sahneler parça parça, yüzlerce uçuşta çekildi.

Tom Hanks'in canlandırdığı Lovell'in yanında Kevin Bacon, Bill Paxton ve Gary Sinise güçlü bir kadro oluşturur. Ed Harris'in uçuş direktörü Gene Kranz yorumu ise filmin unutulmaz performanslarından biridir. Film, Kurgu ve Ses dallarında iki Oscar kazandı; James Horner'ın müziği de akılda kalıcıdır.

Bilim ne diyor?

Apollo 13, bilimsel ve tarihsel doğruluk açısından türünün en titiz örneklerinden biri kabul edilir. Gerçek görevde servis modülündeki ikinci oksijen tankı, yalıtımı hasarlı kablolar yüzünden alev aldı ve patladı. Ekip, Ay iniş modülünü bir cankurtaran sandalı gibi kullanarak hayatta kaldı. Bu modül iki kişiyi iki gün taşımak için tasarlanmıştı, ancak üç kişiyi dört güne yakın yaşatmak zorunda kaldı.

Filmin en ünlü sahnelerinden biri, karbondioksit filtresi krizidir. Komuta modülündeki filtreler kare, iniş modülündekiler yuvarlak biçimliydi ve birbirine uymuyordu. Yerdeki mühendisler, uzay aracında bulunan plastik torbalar, kartonlar ve bantla bir bağlantı parçası tasarladı; astronotlar bunu tarif edildiği gibi yaptı. Bu olay gerçekten yaşandı ve mühendislikteki yaratıcı problem çözmenin simgesi oldu.

Ay'ın kütleçekimini kullanarak araca geri dönüş yolu çizmek, enerji tasarrufu için sistemleri kapatmak, soğukta kondensasyonla mücadele etmek gibi ayrıntılar da gerçeğe uygundur. Bununla birlikte film bazı dramatik özgürlükler kullanır. Ünlü "Houston, bir sorunumuz var" cümlesi gerçekte "bir sorunumuz oldu" şeklinde söylendi. Gene Kranz'a atfedilen "Başarısızlık bir seçenek değil" sözü ise görev sırasında değil, senaristlerin uçuş kontrolörleriyle yaptığı görüşmelerden yola çıkılarak yazıldı; Kranz daha sonra bunu kitabının adı olarak benimsedi. Ken Mattingly'nin kızamıkçık şüphesiyle görevden alınması gerçektir, ancak kendisi hiç hastalanmadı.

Görevin bilimsel açıdan ilginç bir yan sonucu da oldu. Ay'ın arka tarafının etrafından dolaşan Apollo 13, insanların Dünya'dan en uzağa gittiği uçuş olarak rekorlar kitabına girdi. Gerçek görevden sonra NASA'nın kurduğu inceleme kurulu, oksijen tankındaki termostat anahtarlarının yerdeki testlerde kullanılan voltaja uygun olmadığını ve bu yüzden kabloların yalıtımının daha fırlatmadan önce zarar gördüğünü tespit etti. Tank tasarımı değiştirildi, araçlara ek bir oksijen tankı ve acil durum bataryası eklendi. Böylece bir felaketin eşiğinden dönen görev, sonraki Apollo uçuşlarını daha güvenli hâle getiren derslerle sonuçlandı. Bu süreç, mühendislikte hata analizinin ne kadar önemli olduğunun öğretici bir örneğidir.

Neden izlemeli?

Apollo 13, kahramanlığın yalnızca uzayda değil, yerde masa başında çalışan, kâğıt kalemle hesap yapan, uykusuz geceler geçiren insanlarda da olduğunu gösterir. Film bir ekibin, birbirine güvenerek ve sakin kalarak imkânsıza yakın bir sorunu nasıl çözdüğünü anlatır. Uzay programlarının gerçek risklerini anlamak, mühendisliğin heyecanını hissetmek ve 1970'lerin teknolojisiyle neler başarıldığını görmek isteyenler için bir başyapıttır.

Filmi izledikten sonra görevin gerçek ses kayıtlarını ve uçuş kontrol salonu fotoğraflarını incelemek, Ron Howard'ın ne kadar sadık kaldığını görmek açısından ayrıca keyiflidir.

Kısaca

• Yıl: 1995
• Yönetmen: Ron Howard
• Süre: 140 dakika
• Uyarlandığı eser: Jim Lovell ve Jeffrey Kluger'ın "Lost Moon" kitabı
• Ödül: Kurgu ve Ses dallarında iki Oscar