Tom Wolfe

Tom Wolfe kimdir?

Tom Wolfe (Thomas Kennerly Wolfe Jr., 2 Mart 1930 – 14 Mayıs 2018), Amerikalı gazeteci ve yazardır. 1960'larda edebî anlatım tekniklerini haberciliğe taşıyan ve "Yeni Gazetecilik" (New Journalism) adıyla anılan akımın en tanınmış temsilcisidir. Uzay meraklıları onu 1979'da yayımlanan The Right Stuff kitabıyla tanır: Türkçede Doğru Adamlar adıyla bilinen bu kitap, NASA'nın ilk astronotları olan Mercury Yedilisi'ni ve onlardan önce roket motorlu deneysel uçaklarla hız ve irtifa sınırlarını zorlayan deneme pilotlarını anlatır. Kitap 1980'de ABD Ulusal Kitap Ödülü'nü (kurgu dışı) kazandı, 1983'te de dört Oscar alan bir filme dönüştü.

Wolfe bilimkurgu yazarı değildi; yazdıkları gerçek olaylara dayanır. Ama uzay çağının kültürel hafızasında, "doğru adam olmak" (the right stuff) deyimini İngilizceye kazandıracak kadar güçlü bir iz bıraktı. Uzay Gündem'in kitaplığında bu yüzden kurgu yazarlarının yanında yer alıyor.

Hayatı

Wolfe, Virginia eyaletinin Richmond kentinde doğdu. Babası Thomas Kennerly Wolfe Sr. bir tarım bilimci (agronom) ve The Southern Planter adlı tarım dergisinin editörüydü, annesi Helen ise bahçe tasarımcısıydı. Lise yıllarında okul gazetesinin editörlüğünü yaptı ve iyi bir beyzbol oyuncusu olarak tanındı. 1947'de Princeton'ın teklifini geri çevirip Washington and Lee Üniversitesi'ne girdi, İngiliz dili ve edebiyatı okudu ve 1951'de onur derecesiyle mezun oldu. Üniversitede yarı profesyonel olarak beyzbol oynamayı sürdürdü; 1952'de New York Giants takımının denemesine çağrıldı ama üç gün sonra elendi.

Bunun üzerine akademiye yöneldi ve Yale Üniversitesi'nin Amerikan çalışmaları doktora programına girdi. Tezini 1957'de tamamladı. Akademide iş teklifleri almasına rağmen muhabirliği seçti: 1956'da Massachusetts'teki Springfield Union gazetesinde başladı, 1959'da The Washington Post'a, 1962'de de New York'taki New York Herald Tribune'a geçti. 1961'de Küba'dan yaptığı haberlerle Gazeteciler Sendikası'nın dış haber ödülünü aldı.

1962'den itibaren kış yaz demeden giydiği beyaz takım elbise onun simgesi oldu. Wolfe bu kıyafetin, gözlemlediği insanların gözünde kendisini "Mars'tan gelmiş", hiçbir şey bilmeyen ve her şeyi öğrenmeye hevesli bir yabancıya dönüştürdüğünü anlatırdı. Eşi Sheila ile New York'ta yaşadı, iki çocukları oldu. 14 Mayıs 2018'de Manhattan'da, geçirdiği bir enfeksiyon sonucu 88 yaşında öldü.

Yeni Gazetecilik

Wolfe'un adını duyuran çıkış 1963'te geldi. Esquire dergisi için Güney Kaliforniya'daki modifiye otomobil kültürünü yazmakta zorlanınca editörüne notlarını uzun bir mektup hâlinde gönderdi; editör mektubun başındaki hitabı silip metni olduğu gibi yayımladı. Bu yazı ve ardından gelen derleme The Kandy-Kolored Tangerine-Flake Streamline Baby (1965), habercilik kurallarını bilerek çiğneyen yeni bir üslubun habercisi oldu.

Wolfe'un tarif ettiği bu üslupta muhabir sahne sahne kurgu yapar, uzun diyaloglara yer verir, olayı farklı kişilerin gözünden anlatır ve insanların statü göstergelerini (giyim, eşya, alışkanlık gibi seçimlerini) ayrıntıyla kaydeder. Bunu, yazdığı insanlarla uzun süre birlikte yaşayıp önemli anlara bizzat tanık olmaya dayanan "doygunluk muhabirliği" ile birleştirdi. 1968'de Ken Kesey ve Merry Pranksters grubunu anlatan The Electric Kool-Aid Acid Test bu yaklaşımın en çarpıcı örneği sayıldı. 1973'te E. W. Johnson ile birlikte Truman Capote, Hunter S. Thompson, Joan Didion gibi yazarların metinlerini topladığı The New Journalism antolojisini hazırladı.

Doğru Adamlar: uzay çağının kitabı

Wolfe'un uzayla yolu 1972'de kesişti. Rolling Stone dergisinin editörü Jann Wenner onu NASA'nın son Ay görevi Apollo 17'nin fırlatılışını izlemeye gönderdi. Wolfe astronotlara hayran kaldı; Norman Mailer'ın ilk Ay inişini anlattığı Of a Fire on the Moon kitabını geçme hırsı da onu kamçıladı. 1973'te dergide, bazı astronotların uzaydan döndükten sonra yaşadığı bunalımı konu alan dört bölümlük "Post-Orbital Remorse" (Yörünge Sonrası Pişmanlık) dizisini yayımladı. Ardından bütün uzay programını araştırmaya koyuldu; bu iş yedi yıl sürdü.

İlk planı uzay programının eksiksiz bir tarihini yazmaktı. Ancak Mercury programına geldiğinde, anlatmak istediği şeyi yakaladığını düşündü ve orada durdu. Kitap 1979'da Farrar, Straus and Giroux tarafından yayımlandı. Merkezde Scott Carpenter, Gordon Cooper, John Glenn, Gus Grissom, Wally Schirra, Alan Shepard ve Deke Slayton'dan oluşan Mercury Yedilisi ile aileleri vardır. Wolfe onları, Kaliforniya'daki Edwards Hava Üssü'nde roket motorlu deneysel uçaklarla hız ve irtifa rekorları kıran Chuck Yeager ve Scott Crossfield gibi deneme pilotlarıyla karşılaştırır. Yeager, üniversite diploması şartı yüzünden astronot seçilmemişti; kitapta dönemin bütün deneme pilotlarının kişileşmiş hâline dönüşür.

Wolfe araştırma sırasında Yeager'la uzun görüşmeler yaptı; Yeager taslağı baştan sona okuyup kaza raporlarındaki teknik hataları düzeltti. Uzay uçuşunun psikolojik yönünü anlamak için de Stanford Üniversitesi psikiyatri bölümünün başındaki David Hamburg'a danıştı. Kitabın ağırlığı teknik ayrıntılardan çok insanlardadır: pilotların neden bu kadar büyük bir tehlikeyi göze aldığı, eşlerinin yaşadığı kaygı ve Soğuk Savaş'ın uzay yarışını nasıl bir propaganda sahnesine çevirdiği. Wolfe astronotları, eski çağlarda halkı adına teke tek dövüşe çıkan savaşçılara benzetir.

The Right Stuff Wolfe'un o güne kadarki en çok satan kitabı oldu, Ulusal Kitap Eleştirmenleri Birliği Ödülü'nde finale kaldı ve 1980'de Ulusal Kitap Ödülü ile Columbia Gazetecilik Ödülü'nü kazandı.

Film ve dizi uyarlamaları

Philip Kaufman'ın yönettiği 1983 tarihli film, Türkçede Boşluktaki Kahramanlar adıyla bilinir. Sam Shepard'ın Yeager'ı, Ed Harris'in John Glenn'i canlandırdığı film gişede başarısız oldu ama sekiz dalda Oscar'a aday gösterilip dördünü kazandı; 2013'te ABD Kongre Kütüphanesi tarafından Ulusal Film Arşivi'ne alındı. Wolfe ise filmi sevmediğini, özellikle kitaptan yapılan değişiklikleri beğenmediğini açıkça söyledi. National Geographic'in hazırladığı aynı adlı dizi 9 Ekim 2020'de Disney+'ta yayına girdi.

Bilimle ve tarihle ilişkisi

Wolfe bir bilim insanı ya da mühendis değildi ve kitabı da roket teknolojisini değil, onu kullanan insanları anlatır. Yine de The Right Stuff, roket motorlu deneysel uçakların sınırlarının zorlandığı ve ilk insanlı uzay kapsüllerinin tasarlandığı dönemin en çok okunan kaynaklarından biri hâline geldi. Kitap, ilk astronotların kapsülü fiilen uçurmayacağı hâlde neden pilotlar arasından seçildiği, insanlardan önce şempanzelerin uçurulması ve astronotların programda propaganda amacıyla öne çıkarıldığı iddiası gibi tartışmaları geniş kitlelere taşıdı.

Tarihsel doğruluk konusunda en çok tartışılan nokta Gus Grissom'ın Liberty Bell 7 kapsülünün denize indikten sonra batmasıdır. Mühendislerin ve tarihçilerin büyük çoğunluğu kapağın patlayıcı cıvatalarının Grissom'ın bir hatası olmadan kendiliğinden ateşlendiği görüşündedir. Wolfe'un kitabı Grissom'ın paniğe kapılmış olabileceğini yalnızca o dönem ele alınmış bir ihtimal olarak aktarır; filmse bu ihtimali çok daha kesin biçimde sahneler ve bu yüzden eleştirilmiştir. Konunun ayrıntısı Boşluktaki Kahramanlar ne kadar doğru? yazımızda.

Wolfe'un sonraki yıllarda sinirbilime ilgisi arttı. Hooking Up (2001) derlemesindeki bir denemesinde ve I Am Charlotte Simmons (2004) romanında beyin kimyasına uzun yer ayırdı. Son kitabı The Kingdom of Speech (2016) ise Charles Darwin ve Noam Chomsky'nin dilin kökenine dair görüşlerini eleştirdi; dilin doğal seçilimle değil bir "icat" olarak ortaya çıktığını savundu. Pek çok eleştirmen bu iddiaların bilimsel araştırmalarla desteklenmediğini ve kişisel görüşe dayandığını yazdı.

Romanları

Wolfe 1981'de diğer işlerini bırakıp romana yöneldi. İlk romanı The Bonfire of the Vanities, 1984-1985 arasında Rolling Stone'da bölüm bölüm yayımlandıktan sonra baştan elden geçirilip 1987'de kitap oldu ve hem eleştirmenlerden hem okurlardan büyük ilgi gördü. Bunu A Man in Full (1998), I Am Charlotte Simmons (2004) ve Miami'de geçen Back to Blood (2012) izledi. A Man in Full, John Updike, Norman Mailer ve John Irving'in sert eleştirileri ve Wolfe'un onlara verdiği cevaplarla edebiyat dünyasında uzun bir tartışma başlattı.

Ödülleri

• Washington Gazeteciler Sendikası dış haber ve mizah ödülleri (1961)
• Ulusal Kitap Ödülü, kurgu dışı, The Right Stuff (1980)
• Columbia Gazetecilik Ödülü, The Right Stuff (1980)
• John Dos Passos Ödülü (1984)
• Ulusal Beşerî Bilimler Madalyası (2001)
• A Man in Full ile Ulusal Kitap Ödülü finalisti (1998)

Kitapları

• The Right Stuff / Doğru Adamlar (Tom Wolfe): Mercury Yedilisi'nin kitabı (1979)

Etkisi

Tarihçi Meredith Hindley, "the right stuff", "radical chic" ve "the Me Decade" gibi deyimleri İngilizceye Wolfe'un kazandırdığını belirtir. Gazetecilik profesörü Ben Yagoda'ya göre dergi portrelerinde şimdiki zaman kipini kullanma alışkanlığı da onunla başladı. Uzay tarihi açısından ise Wolfe'un asıl mirası, Mercury astronotlarını teknik başarıların ötesinde, korkuları ve rekabetleriyle birer insan olarak anlatmasıdır. Apollo dönemini anlatan pek çok sonraki kitap ve film, bu kitabın açtığı yoldan yürüdü. 2023'te hayatını anlatan Radical Wolfe adlı belgesel yayımlandı.