Al Worden

Al Worden kimdir?

Alfred Merrill "Al" Worden (7 Şubat 1932 – 18 Mart 2020), Amerikalı test pilotu, mühendis, NASA astronotu ve yazardır. 1971'deki Apollo 15 Ay görevinde komuta modülü pilotu olarak Endeavour adlı kapsülle Ay'ın çevresinde 74 tur attı. Ekip arkadaşları Ay yüzeyindeyken yörüngede üç gün tek başına kaldı, dönüş yolunda da tarihin ilk derin uzay yürüyüşünü yaptı. Ay'a kadar giden 24 Apollo astronotundan biri olan Worden, bu yolculuğu bir şiir kitabına, iki çocuk kitabına ve iki anı kitabına dönüştürdü. Uzay okuru onu, Ay yolculuğunu teknik raporların dışında kişisel bir dille anlatan az sayıdaki astronot-yazardan biri olarak tanır.

Hayatı: çiftlikten West Point'e, oradan test pilotluğuna

Worden 7 Şubat 1932'de Michigan eyaletinin Jackson kentinde doğdu. Altı çocuklu ailenin ikinci çocuğuydu; çocukluğu kentin dışındaki aile çiftliğinde geçti. Ailesi varlıklı olmadığı için okumak için burs bulması gerekiyordu. Michigan Üniversitesi'nden aldığı burs yalnızca bir yıllıktı; askerî akademileri bir eğitim kapısı olarak gördü ve Temmuz 1951'de West Point'teki ABD Askerî Akademisi'ne girdi. 1955'te askerî bilimler lisans derecesiyle, 470 kişilik sınıfının 47.'si olarak mezun oldu.

Mezun olduğunda hiç uçuş deneyimi yoktu, buna rağmen Hava Kuvvetleri'ni seçti. Uçmayı kısa sürede sevdi; 1957-1961 arasında Washington yakınlarındaki Andrews Hava Üssü'nde bir önleme avcı filosunda F-86D ve F-102 uçaklarıyla görev yaptı. 1963'te Michigan Üniversitesi'nden havacılık-uzay mühendisliği ve enstrümantasyon mühendisliği alanlarında iki yüksek lisans derecesi aldı. Ardından İngiltere'de, Farnborough'daki Empire Test Pilotları Okulu'nu sınıfının ikincisi olarak bitirdi. ABD'ye dönünce Chuck Yeager'ın komutasındaki Havacılık-Uzay Araştırma Pilotları Okulu'nda eğitmenlik yaptı ve Eylül 1965'te bu okuldan da mezun oldu.

NASA Nisan 1966'da 19 kişilik beşinci astronot grubunu seçtiğinde Worden de aralarındaydı. Önce Apollo 9'un destek ekibinde, ardından Apollo 12'nin yedek komuta modülü pilotu olarak çalıştı. Yedeklik döneminde asıl ekipteki Dick Gordon'la ömür boyu sürecek bir dostluk kurdu; o ekibin komutanı Pete Conrad'dı. 26 Mart 1970'te komutan David Scott ve Ay modülü pilotu James Irwin'le birlikte Apollo 15 ekibine atandığı açıklandı.

Apollo 15: Ay yörüngesinde üç gün

Apollo 15, 26 Temmuz 1971'de Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatıldı. Görev, Ay yüzeyinde üç günlük kalış, üç Ay yürüyüşü ve ilk Ay aracını (Lunar Roving Vehicle) içeren ilk "J görevi"ydi. Scott ve Irwin Falcon adlı Ay modülüyle yüzeye inerken Worden yörüngede kaldı ve ayrı bir uçuş kontrol ekibiyle neredeyse bağımsız bir bilim görevi yürüttü. Ay'ın çevresinde dolaşırken diğer insanlardan 3.597 kilometreye kadar uzaklaştı; Guinness Rekorlar Kitabı onu bu süre için "en yalnız insan" olarak kaydetti. Bir insanın başka bir insandan en uzağa gittiği yolculuk rekoru hâlâ ondadır. Her turda Ay'ın arka yüzünden çıkıp Dünya ile bağlantı yeniden kurulduğunda Görev Kontrol'ü farklı dillerde selamladı; bu fikri eğitmeni jeolog Farouk El-Baz ile birlikte bulmuş, çevirileri de birlikte hazırlamışlardı.

Ay'ın çevresinde 74 tur tamamlandıktan sonra Dünya'ya dönüş yolunda Worden, servis modülündeki kameralardan film kasetlerini almak için 38 dakikalık bir uzay yürüyüşü yaptı. Bu, Dünya yörüngesinin dışında yapılan ilk uzay yürüyüşüydü ve bugün de Dünya'dan en uzakta yapılmış uzay yürüyüşü olarak kayıtlardadır. Uzay yürüyüşünün nasıl yapıldığı Uzay yürüyüşü sayfamızda anlatılıyor. Worden bu uçuşla uzayda toplam 295 saat 11 dakika geçirdi.

Bilimle ilişkisi: yörüngeden Ay jeolojisi

Apollo 15, yörüngeden yapılan gözlemlerin ilk kez resmî görev hedefi sayıldığı uçuştu ve bu iş Worden'a düşüyordu. Servis modülünün daha önce boş kalan bir bölmesine SIM bölmesi (bilimsel alet modülü) denen bir alet takımı yerleştirilmişti: bir kolun ucuna takılı gama ışını spektrometresi, X ışını spektrometresi, lazer yükseklik ölçer, haritalama kamerası, uzun yıllar gizli tutulan Corona casus uydu teknolojisinden türetilmiş bir panoramik kamera, Ay'daki volkanik etkinliğin izlerini arayabilen alfa parçacık spektrometresi ve bir kütle spektrometresi. Spektrometreler, ışınımı enerjisine ya da dalga boyuna göre ayırarak kaynağın bileşimini çıkaran aletlerdir; burada amaç Ay yüzeyinin kimyasını yörüngeden okumaktı. Lazer yükseklik ölçer görevin bir bölümünde arızalandı.

Worden göreve hazırlanırken El-Baz ile birlikte ABD'nin batısındaki dağlar ve çöller üzerinde uçarak gördüğünü jeolojik olarak yorumlamayı öğrendi; ekip arkadaşlarıyla Hawaii, Meksika ve İzlanda'da Ay'a benzeyen arazilerde jeoloji eğitimine de katıldı. Yörüngede çektiği fotoğrafları sözlü betimlemelerle destekledi; Endeavour'ın eğik yörüngesi onu daha önce ayrıntılı görülmemiş bölgelerin üzerinden geçirdi. Görevden sonra NASA'nın Kaliforniya'daki Ames Araştırma Merkezi'nde kıdemli havacılık-uzay bilimcisi olarak çalıştı, 1973-1975 arasında Sistem Çalışmaları Bölümü'nü yönetti. Apollo'nun ve sonraki görevlerin genel tarihi için Ay'a yolculuklar sayfamıza bakabilirsiniz.

Pul zarfları olayı ve NASA'dan ayrılış

Dönüşün ardından ekip, izin alınmadan Ay'a götürülen ve bir kısmı sonradan Batı Almanya'da satışa çıkarılan pul zarfları yüzünden bir skandalın ortasında kaldı. Üç astronot 10 Temmuz 1972'de kötü muhakeme gerekçesiyle kınandı ve hiçbiri bir daha uzaya uçmadı; ABD Senatosu'nun uzay komitesi de konuyu 3 Ağustos 1972'de dinledi. Worden ölümünden sonra yayımlanan ikinci anı kitabında, kendisini astronot kadrosundan çıkarmak isteyenin Deke Slayton değil, onun üstü Christopher Kraft olduğuna inandığını yazdı. 1975'te albay rütbesiyle hem NASA'dan hem Hava Kuvvetleri'nden emekli oldu.

Yazarlığı: şiirden anıya

Worden'ın kitapları, yörüngede yaşadığı yalnızlık ve hayret duygusundan beslenir. Görevdeki dinlenme saatlerinin bir kısmını uyumak yerine pencereden Ay'ı, Dünya'yı ve yeryüzünden görülebilenden çok daha fazla ve parlak yıldızı izleyerek geçirdi. Bu gözlemler onu, evrende yalnızca Dünya'da yaşam olduğuna inanmanın saflık olduğu sonucuna ve uzay keşfinin, insanlığın tek bir güneş sistemine hapsolmamak için taşıdığı bir hayatta kalma içgüdüsü olabileceği düşüncesine götürdü.

• Hello Earth: Greetings from Endeavour (1974, Nash Publishing): Adını yörüngeden Dünya'ya gönderdiği selamlardan alan şiir kitabı; Ay yolculuğunun duygusal yanını işler.
• I Want to Know About a Flight to the Moon (1974, Doubleday): Çocuklara Ay yolculuğunu anlatan kitap. Worden uzay programının geleceği için çocukları kazanmanın şart olduğunu düşünüyordu; göreve gitmeden önce ve döndükten sonra çocuk programı Mister Rogers' Neighborhood'a konuk olup çocukların sorularını yanıtlamıştı.
• Falling to Earth: An Apollo 15 Astronaut's Journey to the Moon (2011, Smithsonian Books): Uzay tarihçisi Francis French ile birlikte yazdığı otobiyografi. Çiftlikten Ay'a uzanan hayatını, Apollo 15'i ve zarf olayını kendi gözünden anlatır; sonsözünü Apollo 10 komutanı Thomas Stafford yazdı. Kitap Los Angeles Times çok satanlar listesinde ilk 12'ye girdi.
• Astronaut Al Travels to the Moon (2021, Bookpress Publishing): Francis French ile yazılan, Michelle Rouch'un resimlediği çocuk kitabı.
• The Light of Earth: Reflections on a Life in Space (2021, University of Nebraska Press): Ölümünden sonra yayımlanan ikinci anı kitabı; yine Francis French ile yazıldı.

Ödülleri

• NASA Üstün Hizmet Madalyası (1971)
• Apollo 15 ekibiyle birlikte Robert J. Collier Kupası (1971), ilk Birleşmiş Milletler Barış Madalyası (1971) ve AIAA Haley Astronotik Ödülü (1972)
• Michigan Üniversitesi'nden astronotik mühendisliğinde fahri bilim doktorası (1971)
• Uluslararası Uzay Onur Listesi (1983) ve ABD Astronot Onur Listesi (1997)
• NASA Keşif Elçisi Ödülü (2009)
• San Diego Hava ve Uzay Müzesi'ndeki Uluslararası Hava ve Uzay Onur Listesi (2016)

Etkisi

NASA'dan ayrıldıktan sonra Worden iş dünyasında yöneticilik yaptı; 1982'de Florida'dan Temsilciler Meclisi'ne girmek için yarıştı ama Cumhuriyetçi ön seçimi kaybetti. 1984'te Mercury Yedilisi'nin bilim öğrencilerine burs vermek için kurduğu vakfa katıldı; sonradan Astronot Burs Vakfı adını alan bu kuruluşun yönetim kurulu başkanlığını 2005-2011 arasında yürüttü. Bilim eğitimini ve uzay programının yeniden canlanmasını savunan konuşmalarıyla eski astronotların en kolay ulaşılabilenlerinden biri olarak tanındı. 2018'de Neil Armstrong'un hayatını anlatan Ay'da İlk İnsan (First Man) filmine teknik danışmanlık yaptı. 1998 yapımı HBO dizisi From the Earth to the Moon'da onu Michael Raynor canlandırdı. 2019'da adını taşıyan bir burs, genç uzay meraklılarını ve öğretmenlerini Alabama'daki Uzay Kampı'na göndermek için kuruldu.

Worden 18 Mart 2020'de, 88 yaşında Teksas'ın Sugar Land kentinde öldü. Bugün hâlâ Dünya'dan en uzakta yapılan uzay yürüyüşünün sahibi olarak anılır. Yazdıklarıyla da Apollo dönemini, Ay'ın arkasında tek başına kalan bir insanın gözünden okumayı mümkün kılar.