Gizli Sayılar (Hidden Figures)

Gizli Sayılar, uzay yarışının en az bilinen kahramanlarını görünür kılan bir filmdir. Theodore Melfi'nin 2016 yapımı biyografik draması, 1960'ların başında NASA'nın Langley Araştırma Merkezi'nde çalışan siyah kadın matematikçilerin hikâyesini anlatır. Bu kadınlar hem ırk ayrımcılığına hem de cinsiyet ayrımcılığına karşı mücadele ederken, Amerika'nın uzaya insan gönderme çabasının en kritik hesaplarını yaptılar. Film, gişede büyük ilgi gördü ve ülkesinde pek çok kişinin bu isimleri ilk kez duymasını sağladı.

Konusu

Virginia eyaletinde, ayrımcılık yasalarının hâlâ yürürlükte olduğu yıllarda Katherine Goble, Dorothy Vaughan ve Mary Jackson, NASA'da "hesaplayıcı" olarak çalışmaktadır. O dönemde bilgisayar kelimesi bir makineyi değil, elle karmaşık hesaplar yapan insanları anlatıyordu. Sovyetler Birliği uzay yarışında öne geçmişken, NASA bir astronotu Dünya yörüngesine gönderip güvenle geri getirmenin yollarını aramaktadır. Katherine, matematik yeteneği sayesinde uzay görev grubuna atanır; ancak orada da ayrı tutulmaya, küçümsenmeye devam eder. Dorothy, yeni gelen dev elektronik bilgisayarın ekibini işsiz bırakabileceğini fark eder. Mary ise mühendis olmak ister ama bunun için gereken eğitime erişimi bile engellenmiştir.

Yapım ve oyuncular

Film, Margot Lee Shetterly'nin 2016'da yayımlanan aynı adlı kitabına gevşek bir biçimde dayanır. Senaryoyu Theodore Melfi ile Allison Schroeder birlikte yazdı. Çekimler 2016 baharında Georgia eyaletinde yapıldı ve 20th Century Fox tarafından dağıtıldı.

Taraji P. Henson, Katherine'i sessiz bir güç ve keskin bir zekâyla canlandırır. Octavia Spencer, Dorothy rolüyle En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu dalında Oscar'a aday gösterildi. Şarkıcı Janelle Monáe, kararlı ve esprili Mary Jackson'ı başarıyla oynar. Kevin Costner, görev grubunun başındaki yöneticiyi; Kirsten Dunst ve Jim Parsons ise kadınlara kuşkuyla bakan meslektaşlarını canlandırır. John Glenn rolünde Glen Powell yer alır. Müzikler Hans Zimmer, Pharrell Williams ve Benjamin Wallfisch imzası taşır. Film, En İyi Film dahil üç dalda Oscar'a aday gösterildi.

Bilim ne diyor?

Filmin temeli gerçektir. Katherine Johnson, uzay görevlerinin yörünge ve dönüş hesaplarında önemli bir rol oynadı. 1962'de John Glenn'in Friendship 7 kapsülüyle Dünya etrafında üç tur attığı görevden önce, hesaplar elektronik bir IBM bilgisayarında yapıldı. Ancak Glenn, bu yeni makinelere tam güvenmiyordu ve sonuçların Katherine Johnson tarafından elle kontrol edilmesini istedi. Bu olay, filmdeki en etkileyici bölümlerden birine ilham verdi. Johnson daha sonra Apollo görevlerinin hesaplarına da katkıda bulundu, 2015'te ABD'nin en yüksek sivil nişanlarından biri olan Başkanlık Özgürlük Madalyası'nı aldı ve 2020'de 101 yaşında hayatını kaybetti.

Dorothy Vaughan, elektronik bilgisayarların hesaplayıcıların işini devralacağını önceden görüp kendisine ve ekibine FORTRAN programlama dilini öğretti. Mary Jackson ise NASA'nın ilk siyah kadın mühendislerinden biri oldu.

Bununla birlikte film, dramatik yapıyı güçlendirmek için bazı özgürlükler kullanır. Kevin Costner'ın canlandırdığı yönetici, gerçek birkaç kişiden derlenmiş kurgusal bir karakterdir. Katherine'in tuvalet için uzun yollar yürümek zorunda kalması ve bir yöneticinin ayrımcı tabelayı indirmesi sahneleri gerçekte bu biçimde yaşanmadı; Johnson anılarında ayrı tuvaletleri kullanmayı reddettiğini anlatmıştır. Ayrıca NASA'daki ayrı hesaplama birimi film dönemi başlamadan önce, 1958'de kaldırılmıştı. Film olayları sıkıştırarak tek bir zaman dilimine taşır. Yine de yörünge hesaplarının, dönüş noktalarının ve kapsülün güvenli iniş hesaplamasının ne kadar kritik olduğu doğru biçimde aktarılır.

Filmde Katherine'in tahtada çözdüğü problemler de gerçek yörünge mekaniğine dayanır. Bir kapsülün yörüngeden çıkıp atmosfere hangi noktada ve hangi açıyla girmesi gerektiği, eliptik yörüngeden parabolik bir düşüş yoluna geçişin hesaplanmasını gerektirir. Bu hesaplarda küçük bir hata, kapsülün okyanusta kurtarma gemilerinden yüzlerce kilometre uzağa düşmesine ya da atmosfere çok dik girerek yanmasına yol açabilirdi. Filmde sözü geçen ve eski bir sayısal yöntem olan Euler yöntemi, karmaşık denklemleri küçük adımlara bölerek yaklaşık çözmenin bir yoludur ve bugün de bilgisayar simülasyonlarının temelinde benzer fikirler bulunur. Böylece film, matematik derslerinde öğrenilenlerin gerçek hayatta nasıl kullanıldığını somut biçimde gösterir.

Neden izlemeli?

Gizli Sayılar, uzay keşfinin yalnızca roketlerden ve astronotlardan ibaret olmadığını hatırlatır. Kâğıt kalemle, tebeşir ve tahta başında yapılan hesapların bir insanın hayatını nasıl kurtarabileceğini gösterir. Matematiğe, mühendisliğe ilgi duyan gençler için ilham verici, tarihi bilmek isteyen herkes için öğreticidir. Sıcak, umutlu ve zaman zaman esprili tonuyla aile boyu izlenebilecek nadir bilim filmlerinden biridir.

Filmin ardından Margot Lee Shetterly'nin kitabını okumak, Langley'deki yüzlerce hesaplayıcı kadının hikâyesini daha geniş bir çerçevede görmeyi sağlar; çünkü film yalnızca üç ismi öne çıkarırken, gerçekte bu işi yapan çok daha kalabalık bir topluluk vardı.

Kısaca

• Yıl: 2016
• Yönetmen: Theodore Melfi
• Süre: 127 dakika
• Uyarlandığı eser: Margot Lee Shetterly'nin aynı adlı kitabı
• Başroller: Taraji P. Henson, Octavia Spencer, Janelle Monáe