Ay'da İlk İnsan (First Man)

Ay'da İlk İnsan, insanlık tarihinin en çok bilinen anlarından birini, alışılmadık bir bakış açısıyla yeniden anlatır. Damien Chazelle'in 2018 yapımı filmi, Neil Armstrong'u bayrak sallayan bir kahraman olarak değil, içine kapanık, yaşadığı kayıpları içinde taşıyan ve işine sarılarak ayakta kalan bir mühendis olarak gösterir. Film, Ay'a giden yolun ne kadar tehlikeli, gürültülü ve bedeli ağır bir yol olduğunu seyirciye hissettirmeyi amaçlar.

Konusu

Film, Armstrong'un deneysel uçaklarla yaptığı test uçuşlarından başlayarak 1960'ların uzay yarışını onun gözünden izler. Bir yanda NASA'nın Gemini ve Apollo programları, hızla ilerleyen ama sık sık ölümcül kazalara sahne olan çalışmalar; öte yanda Armstrong'un eşi Janet ve çocuklarıyla sürdürdüğü, sessizliklerle dolu aile hayatı vardır. Armstrong yükseldikçe arkadaşlarını, meslektaşlarını kaybeder ve her yeni görevde ailesinin endişesi büyür. Hikâye, 1969 yazında Apollo 11 ile Ay'a yapılan yolculuğa doğru ilerler.

Yapım ve oyuncular

Film, James R. Hansen'in Armstrong'un yetkili biyografisi olan "First Man" kitabından uyarlandı. Senaryoyu Josh Singer yazdı. Proje ilk kez 2003'te Clint Eastwood'un yönetmenliğinde duyurulmuştu; ancak bu hâliyle hayata geçmedi. "Whiplash" ve "La La Land" ile tanınan Damien Chazelle, 2015'te projeye katıldı; çekimler 2017 sonunda Atlanta'da başladı. Film Venedik Film Festivali'nde açılış filmi olarak gösterildi ve Universal Pictures tarafından dağıtıldı.

Chazelle, uzay sahnelerini bilgisayar ekranları yerine, kokpit maketlerinin çevresine yerleştirilmiş dev LED ekranlarla çekti. Böylece oyuncular dışarıdaki görüntüleri gerçekten görebildi ve kokpitteki ışık doğal biçimde değişti. Film boyunca kullanılan el kamerası ve dar açılı kokpit görüntüleri, dönemin uzay araçlarının ne kadar sıkışık ve sarsıntılı olduğunu hissettirir. Ay yüzeyindeki sahneler ise IMAX kamerayla çekildi ve filmin geri kalanından belirgin biçimde ayrışır. Film, En İyi Görsel Efekt dalında Oscar kazandı.

Ryan Gosling, Armstrong'u az konuşan, duygularını göstermeyen bir adam olarak oynar. Claire Foy'un canlandırdığı Janet Armstrong ise filmin duygusal ağırlığını taşır; evde bekleyenlerin hikâyesini görünür kılar. Jason Clarke, Kyle Chandler ve Corey Stoll dönemin önemli isimlerini canlandırır. Justin Hurwitz'in müziği de dikkat çeker.

Bilim ne diyor?

Ay'da İlk İnsan, teknik ayrıntılar açısından oldukça titiz bir yapımdır. Filmde yer alan Gemini 8 görevi gerçektir: 1966'da Armstrong ve David Scott, yörüngede iki uzay aracını ilk kez kenetlemeyi başardı. Ardından takılı kalan bir itici yüzünden araç neredeyse saniyede bir tur atacak hızda dönmeye başladı. Armstrong soğukkanlılığını koruyarak aracı kontrol altına aldı. Bu dönüş, insan vücudunun dayanabileceği sınırlara yaklaşıyordu.

1968'de Ay iniş eğitimi için kullanılan deneysel bir araçla yapılan uçuşta Armstrong, araç kontrolden çıkınca son anda fırlatma koltuğuyla atlayarak kurtuldu. 1967'de Apollo 1 kapsülünde yer testleri sırasında çıkan yangında üç astronotun hayatını kaybetmesi de filmde yer alır; bu trajedi NASA'nın kapsül tasarımında köklü değişikliklere yol açtı.

Apollo 11'in Ay'a inişi sırasında yaşanan gerilim de gerçeğe dayanır. Bilgisayar, aşırı yüklenme nedeniyle alarm kodları verdi; Armstrong otomatik sistemin yönlendirdiği kayalık bölgeden kaçınmak için kumandayı eline aldı ve iniş modülü yakıtın tükenmesine çok az bir süre kala Ay yüzeyine indi. Filmde Ay'daki sessizlik ve vakum, ses tasarımıyla etkili biçimde verilir. Film, Ay'a bayrak dikilme anını öne çıkarmadığı için eleştirilmişti; bayrak ise filmdeki geniş planlarda görülür.

Filmin ses tasarımı da bilimsel açıdan dikkat çekicidir. Roketin fırlatılması sırasında kokpitte duyulan metal gıcırtıları, sarsıntılar ve titreşimler, astronotların anlatımlarına dayanarak yeniden yaratıldı. Satürn V roketi, insanlık tarihinin başarıyla uçan en güçlü roketlerinden biriydi ve fırlatma anında çıkardığı ses kilometrelerce öteden duyulabiliyordu. Kapsülün içinde ise astronotlar, ince bir metal kabuğun ardında bu devasa gücün tam ortasındaydı. Filmin bu deneyimi süslemeden aktarması, Apollo görevlerinin aslında ne kadar büyük riskler içerdiğini anlamayı kolaylaştırır. Dönemin bilgisayarlarının bugünkü bir cep telefonundan kat kat zayıf olduğunu düşünmek de başarının büyüklüğünü ayrıca vurgular.

Neden izlemeli?

Ay'da İlk İnsan, uzay yarışının parlak propaganda görüntülerinin ardındaki insan hikâyesini anlatır. Sarsıntılı, gürültülü ve klostrofobik kokpit sahneleri, astronotların aslında metal bir kutunun içinde ne kadar savunmasız olduğunu hissettirir. Ay'a varışı bir şölen değil, büyük bir sessizlik olarak anlatan film, bilinen bir hikâyeyi yeni bir duyguyla izleme fırsatı sunar. Uzay tarihine ilgi duyanlar için hem eğitici hem de duygusal olarak güçlü bir yapımdır.

Filmi, Apollo 11 görevinin gerçek görüntülerinden derlenen belgesellerle birlikte izlemek, sinemanın tarihi nasıl yorumladığını karşılaştırmak için de iyi bir fırsattır.

Kısaca

• Yıl: 2018
• Yönetmen: Damien Chazelle
• Süre: 141 dakika
• Uyarlandığı eser: James R. Hansen'in "First Man" biyografisi
• Ödül: En İyi Görsel Efekt Oscar'ı