Zürafa takımyıldızı (Camelopardalis) nedir? Beta Cam, NGC 1502 ve IC 342
Zürafa (Camelopardalis), kutup çevresindeki geniş ama sönük bir takımyıldız: Türkiye'nin çoğunda hiç batmaz; NGC 1502, Kemble's Cascade, IC 342 ve NGC 2403 burada.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gök kutbu çevresinde; Ejderha, Küçükayı, Kral, Kraliçe, Perseus, Arabacı, Vaşak ve Büyükayı arasında
- Çap
- 757 derece kare (88 takımyıldız arasında 18.)
- Keşif
- Petrus Plancius, 1612-1613 dolayları; IAU'nun 88 takımyıldızından biri
Zürafa (Latince adıyla Camelopardalis, Uluslararası Astronomi Birliği kısaltması Cam), kuzey gökyüzünün Kutup Yıldızı çevresindeki geniş ama sönük takımyıldızlarından biridir. 757 derece karelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 18. sırada olmasına rağmen en parlak yıldızı yaklaşık dördüncü kadirdedir; bu yüzden şehir ışıklarından uzaklaşmadan seçilmesi zordur. Türkiye'nin büyük bölümünde yıl boyunca ufkun üstünde kalır.
Zürafa, Batlamyus'un antik listesinde yer almayan genç bir takımyıldızdır: 1612-1613 dolaylarında Hollandalı gökbilimci ve haritacı Petrus Plancius tarafından tanıtılmıştır. Sönük yıldızlarının arasında ise şaşırtıcı bir zenginlik gizlidir: genç bir açık küme, onu besleyen yıldız zinciri, "gizli galaksi" lakaplı yakın bir sarmal galaksi ve 2,6 milyar ışık yılı uzakta devasa bir kara deliğin izini taşıyan galaksi kümesi.
Genel bakış ve adı
Takımyıldızın adı Yunancadaki kamēlopárdalis sözcüğünden gelir; bu sözcük "deve" (kámēlos) ile "leopar" (párdalis) sözcüklerinin birleşimidir ve zürafaya verilen eski addır: devenin uzun boynu, leoparın benekli postu. Türkçede takımyıldız "Zürafa" diye anılır; Latince ad ise uluslararası kullanımda aynen korunur. Eski astronomi kitaplarında Camelopardalus ya da Camelopardus biçimleri de görülür, ancak IAU'nun tanıdığı ad, parlak yıldızlarının Bayer adlarında kullanılan tamlama biçimiyle (Camelopardalis) aynıdır.
Gökyüzündeki konumu gök kutbuna çok yakındır: sınırları yaklaşık +52,7° ile +86,1° deklinasyon arasında kalır. Komşuları Ejderha, Küçükayı, Kral, Kraliçe, Perseus, Arabacı, Vaşak (Lynx) ve Büyükayı'dır. Yani Zürafa, Kutup Yıldızı'nın çevresine Perseus ve Arabacı yönünden Büyükayı yönüne doğru yayılan geniş bir şerit gibidir.


Verileri göster
| Kapladığı alan | 757 derece kare |
|---|---|
| Boyut sırası | 88 içinde 18. |
| En parlak yıldız | Beta Cam (~4,0 kadir) |
| 5. kadirden parlak yıldız | Yalnız 4 yıldız |
| Tanıtılma | 1612-1613, Plancius |
Tarihçe: Plancius'tan Hevelius'a
Zürafa, Batlamyus'un Almagest'indeki 48 takımyıldızdan biri değildir. Petrus Plancius onu 1613'te, Pieter van den Keere'nin üretimini yaptığı bir yer globunda gösterdi; bir yıl sonra Jakob Bartsch kendi atlasında yer verdi. Sonraki yüzyıllarda Johannes Hevelius'un yıldız atlasları o kadar etkili oldu ki takımyıldız bir süre "Hevelius'un Zürafası" diye de anıldı. William Croswell 1810'da bu bölgenin bir parçasından "Uçan Sincap" (Sciurus Volans) adlı bir takımyıldız ayırdı, ancak bu öneri sonraki harita yapımcılarınca benimsenmedi.
Modern sınırları, bütün gökyüzünü 88 resmî takımyıldıza bölen IAU düzenlemesinden gelir.
Nerede, ne zaman ve nasıl görülür?
Zürafa kuzey yarımküre takımyıldızıdır. Kaynakların verdiği aralığa göre kuzey kutbundan yaklaşık 4° güney enlemine kadar olan yerlerden görülebilir, yani Türkiye'nin her yerinden gözlenir. Üstelik güney sınırı yaklaşık +52,7° deklinasyonda olduğundan, bulunduğunuz yer yaklaşık 37,3° kuzey enleminin kuzeyindeyse (Ankara, İstanbul, İzmir, Van gibi) takımyıldızın tamamı hiç batmaz; sirkumpolar bir takımyıldızdır ve gece boyunca, yıl boyunca ufkun üstündedir. Antalya, Mersin ve Hatay gibi daha güneydeki yerlerde ise en güneydeki ucu kısa süre ufka değebilir; yine de büyük kısmı her zaman görünür.
Yıl içinde en elverişli dönem kış sonudur: kaynaklarda en iyi görünme ayı olarak şubat verilir; bu ayda akşam saatlerinde kuzey-orta gökyüzünde yüksekte durur. Batmadığı için aslında her mevsim aranabilir; yalnız akşam saatlerinde kuzeyde ne kadar yükseklikte durduğu mevsime göre değişir.
Zorluk parlaklıktır. Takımyıldızda 5. kadirden (görünür parlaklık) daha parlak yalnızca dört yıldız vardır; en parlakları bile dördüncü kadir civarında kaldığı için kentin ışık kirliliği altında çoğu zaman görünmez. Bulmak için önce Kutup Yıldızı'nı seçin; sonra Kraliçe'nin W'si ile Perseus ve Arabacı arasında, kutuptan bu yönlere uzanan boşluğu tarayın. Tam konumu görmek için gökyüzü haritası sayfamızda enlem ve saatinize göre gökyüzünü açıp kutup çevresine bakabilirsiniz.
Başlıca yıldızları
Beta Camelopardalis (β Cam) takımyıldızın en parlak yıldızıdır; görünür parlaklığı yaklaşık 4,0 kadirdir. Yaklaşık 840 ışık yılı uzaklıktaki sarı bir süperdev/parlak dev yıldızdır; Güneş'in yaklaşık 6,5 katı kütleye, 58 katı yarıçapa ve yaklaşık 1.600 katı ışıma gücüne sahiptir, yüzey sıcaklığı yaklaşık 5.300 K'dir. Yaşının yaklaşık 60 milyon yıl olduğu tahmin edilir; evrimleşmiş bir yıldız için alışılmadık hızlı dönüşü, bir zamanlar yakınındaki dev bir gezegeni yutmuş olabileceği ihtimaliyle açıklanmaya çalışılır, ama bu bir olasılıktan öteye geçmez.
CS Camelopardalis ikinci en parlak yıldızdır (yaklaşık 4,2 kadir); Bayer ya da Flamsteed adı olmadığı için "ünvansız" kalmıştır. Mavi-beyaz bir B tipi süperdev olan yıldız ikili bir sistemdir, kendi etrafındaki yansıma bulutsusu VdB 14 içinde durur ve parlaklığı çok az değişir. Alfa Camelopardalis (α Cam) yaklaşık 4,3 kadirle üçüncü sıradadır; mavi bir süperdevdir ve 6.000 ışık yılından da uzakta olduğu için çıplak gözle kolayca görülebilen en uzak yıldızlar arasındadır.
Değişen yıldızlar da Zürafa'nın özelliğidir. Z Camelopardalis, amatör teleskopla görülebilen parlaklıktan çok sönük düzeye kadar değişir; değişen yıldız sınıfının öncül örneğidir ve amatör gökbilimcilerin AAVSO programlarında sık izlenir. Takımyıldızın kuzey bölümünde ise Güneş'e en yakın yıldızlardan Gliese 445 bulunur: yaklaşık 17,1 ışık yılı uzaklıktaki bu sönük (10,8 kadir) kırmızı cüce çıplak gözle görülmez. Voyager 1 sondası, yaklaşık 40.000 yıl sonra bu yıldıza 1,6 ışık yılı kadar yaklaşacaktır; ayrıntısı Voyager 1 ve Voyager 2 sayfasında.
Derin gökyüzü cisimleri
Zürafa, Samanyolu'nun düzleminden uzağa baktığımız bir yönde yer alır; arada yıldız kalabalığı az olduğu için uzak galaksiler daha rahat görülür.
NGC 1502 ve Kemble's Cascade
NGC 1502 (İngilizce adlarıyla Golden Harp ya da Jolly Roger kümesi), yaklaşık 60 yıldızlık genç bir açık kümedir; William Herschel tarafından 3 Kasım 1787'de keşfedilmiştir. Yaklaşık 6-7 kadir parlaklığında olan küme, kaynaklara göre 3.000-3.500 ışık yılı uzaktadır ve ışığı yıldızlararası tozdan belirgin biçimde kızarmıştır. Dürbünle bakıldığında kümeye bir şelale gibi akan, 5 ile 10 kadir arasında 20'den çok yıldızdan oluşan yaklaşık 3 derecelik düz bir yıldız dizisi görülür: Kemble's Cascade. Yıldız dizisinin kümeye "akıyormuş" gibi görünmesi yalnızca şans eseri bir hizalanmadır; ikisi fiziksel olarak bağlı değildir.

IC 342: "Gizli Galaksi"
IC 342 (Caldwell 5), Samanyolu'na görece yakın bir ara tür sarmal galaksidir. Galaktik düzleme yakın, tozlu bir bölgenin ardında kaldığı için "Gizli Galaksi" lakabını almıştır; tozun yarattığı belirsizlikten dolayı uzaklığı için 7 ile 11 milyon ışık yılı arasında tahminler vardır. 1892'de William Frederick Denning tarafından bulunmuştur. Edwin Hubble başlangıçta onu Yerel Grup'un bir üyesi sanmış, sonradan bunun yanlış olduğu anlaşılmıştır. 1935'te Harlow Shapley, açısal boyutu bakımından o zamanki üçüncü büyük sarmal galaksi olduğunu bulmuştu (Andromeda ve Üçgen Galaksisi'nden sonra); bugünkü tahminler görünür çapını Ay'ın çapının yarısı ile üçte ikisi arasında verir. Toz olmasa çıplak gözle görülebilecek bir galaksi olduğu söylenir. IC 342, kendi adını taşıyan IC 342/Maffei Grubu'nun en parlak iki galaksisinden biridir.

NGC 2403
NGC 2403 (Caldwell 7), yaklaşık 9,7 milyon ışık yılı uzaktaki bir sarmal galaksidir ve M81 galaksi grubunun uzakta kalan bir üyesidir. 18. yüzyılda William Herschel tarafından keşfedilmiştir; toplam parlaklığı yaklaşık 8 kadirdir. Galaksiyi bilimsel olarak ünlü yapan, 2004'te içinde patlayan SN 2004dj süpernovasıdır: NOIRLab'ın açıklamasına göre bu, binyılın başından beri gözlenmiş en parlak ve en yakın yıldız ölümüdür. Bu kayıt sayesinde yıldızın patlamadan önce, patlama sırasında ve sonrasında nasıl göründüğü karşılaştırılabilmiştir.
MS 0735.6+7421: kara deliğin açtığı boşluklar
Yaklaşık 2,6 milyar ışık yılı uzaktaki bu galaksi kümesi, Chandra X-ışını Gözlemevi verilerinde iki dev boşluk gösterir; her biri yaklaşık 600.000 ışık yılı çaplıdır. Gökbilimciler, merkezdeki galaksi kümesinin süper kütleli kara deliğinin son yaklaşık 100 milyon yıl boyunca bu boşlukları açtığını, toplam enerjinin 1055 jul'ü aştığını hesaplamıştır. McNamara ve arkadaşlarının 2008 çalışması, patlamanın kütle yutulmasından değil, kara deliğin dönme enerjisinden beslenmiş olabileceğini de öne sürer; yani kaynak konusunda tek bir açıklama yoktur. Bu cisim yalnız büyük teleskoplarla ve X-ışını gözlemleriyle incelenir.
Kamelopardalid meteorları
Mayıs ayı Zürafa meteorları (May Camelopardalids), radyantı bu takımyıldızda olan bir meteor yağmurudur; kaynağı, 2004'te LINEAR taramasıyla bulunan 209P/LINEAR kuyruklu yıldızıdır (yörünge dönemi 5,1 yıl). 2014'te Dünya'nın bu kuyruklu yıldızın bıraktığı toz izlerinden geçeceği öngörülmüş, saatte 100-400 meteor beklenmişti. Gerçekte o gece saatte yalnız 10-15 görsel meteor kaydedildi; yine de yağmurun yeri ve zamanı doğru tahmin edilmişti. Yani yağmurun yeri ve zamanı doğru öngörülmüş, ama yoğunluk beklentinin çok altında kalmıştır.
Mitolojisi ve başka kültürlerde
Zürafa'nın klasik anlamda bir Yunan efsanesi yoktur: antik dünyanın takımyıldızlarından olmadığı için ne Batlamyus'ta ne de eski mitlerde yeri var; adı yalnızca hayvanın Yunanca-Latince adından gelir. Zürafayı gökyüzüne yerleştiren, 1612-1613 dolaylarında Plancius olmuştur. Çin gök geleneğinde bu bölgenin yıldızları, kutup çevresindeki "Mor Yasak Sur" (Zǐ Wēi Yuán) denilen yıldız grubunun içinde sayılır.
Türk ya da Anadolu gök anlatılarında bu sönük yıldızlara ayrılmış, kaynaklarda doğrulayabildiğimiz bir halk adı ya da hikâye bulamadık; bu yüzden uydurma bir efsane vermiyoruz. Kutup çevresinin Türkçe geleneği, Demirkazık adıyla bilinen Kutup Yıldızı etrafında şekillenir.
İlginç bilgiler
- Zürafa alan bakımından 88 takımyıldız arasında 18. sıradadır, ama en parlak yıldızı yalnız 4. kadir civarındadır.
- Voyager 1 sondası yaklaşık 40.000 yıl sonra Zürafa'daki Gliese 445'e 1,6 ışık yılı kadar yaklaşacak; o sırada yıldız Güneş'e yaklaşık 3,45 ışık yılı uzaklıkta olacak.
- 2011'de bu takımyıldızda keşfedilen bir süpernovayı bulan Kanadalı çocuk, o dönemki haberlere göre süpernova keşfeden en genç kişi unvanını aldı.
- Zürafa'nın adı tarihte hem "deve" hem "leopar" sözcüklerinden türemiştir; bu karışım, hayvanın uzun boynu ve benekli postuna göre kurulmuş eski bir tanımdır.
Kısaca
- Zürafa (Camelopardalis), kuzey gök kutbuna yakın, 757 derece kare alana sahip geniş ama sönük bir takımyıldızdır; 1612-1613'te Plancius tarafından tanıtılmıştır.
- Türkiye'nin büyük bölümünde sirkumpolardır, yani yıl boyunca ufkun üstündedir; en iyi dönemi kış sonu akşamlarıdır, ancak en parlak yıldızı yalnız yaklaşık 4. kadirdir.
- Başlıca yıldızları Beta, CS ve Alfa Camelopardalis'tir; derin gökyüzü cisimleri NGC 1502, Kemble's Cascade, IC 342, NGC 2403 ve MS 0735.6+7421'dir.
- Mayıs ayı Zürafa meteorları 209P/LINEAR kuyruklu yıldızından gelir; takımyıldızın klasik bir Yunan efsanesi yoktur.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















