21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsar

Tilkicik (Vulpecula), Yaz Üçgeni'nin içindeki küçük takımyıldızdır; Halter Bulutsusu'na, Askı asterizmine ve 1967'de keşfedilen ilk pulsara ev sahipliği yapar.

Türü
Yapı ve bölge
Bulunduğu yer
Kuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Keşif
Johannes Hevelius, 17. yüzyılın sonu

Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula), kuzey gök yarımkürede Yaz Üçgeni'nin içine yerleşmiş, soluk yıldızlı küçük bir takımyıldızdır; Türkçede kısaca "tilki takımyıldızı" diye de aranır. Latince adı "küçük tilki" anlamına gelir ve 17. yüzyılın sonunda Johannes Hevelius tarafından tanımlanmıştır. Parlak yıldızları yoktur, ama gökyüzünün en tanınmış gezegenimsi bulutsularından Halter Bulutsusu'na (M27), "Askı" lakaplı Brocchi Kümesi'ne ve ilk keşfedilen pulsara ev sahipliği yapar.

Genel bakış

Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biri olan Tilkicik, yaklaşık 268 derece karelik alanıyla sıralamada 55. büyüklüktedir. Sağ açıklığı yaklaşık 20 saat, dik açıklığı yaklaşık +25° civarındadır. Komşuları Kuğu, Lir, Herkül, Ok, Yunus ve Kanatlı At'tır. Yani bu bölge, yaz gökyüzünün en kalabalık yıldız alanlarından birinin tam ortasında durur: Deneb, Vega ve Altair'in oluşturduğu Yaz Üçgeni'nin içinde.

Samanyolu'nun düzlemi bu bölgeden geçtiği için arka planda sayısız sönük yıldız vardır. Bu yüzden takımyıldızın kendi şekli seçilmez; onu bulmak için etrafındaki parlak komşuları kullanmak gerekir. Ayrıntılı yıldız haritası için gökyüzü haritası sayfasına bakabilirsiniz.

Türkiye'den ne zaman ve nasıl görülür?

Tilkicik, +90° ile −55° enlemleri arasındaki gözlemcilerden görülebilir. Türkiye yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında yer aldığından takımyıldızın tamamı ülkenin her yerinden görünür; güney gökyüzünde değil, kuzey gök yarımkürededir ve ufka yakın kalmaz. Dik açıklığı yaklaşık +25° olduğu için güneye geçtiği anda yüksekliği yaklaşık 70° ile 80° arasında olur, yani başımızın neredeyse tam üstündedir.

Saat 21.00 civarında en iyi görüldüğü ay Eylül'dür. Yazın ikinci yarısından sonbahara kadar akşam gökyüzünde kolayca bulunur. Sorun yıldızların sönüklüğüdür: şehir ışığı altında takımyıldızın çizgisini seçmek neredeyse imkânsızdır. Karanlık bir yerde ve dürbünle bakmak gerekir.

Nasıl bulunur?

Önce Yaz Üçgeni'ni bulun: Lir'deki Vega, Kuğu'daki Deneb ve Kartal'daki Altair. Tilkicik bu üçgenin içinde yer alır. Komşuları arasındaki minik Ok ve Yunus takımyıldızları da yön bulmaya yardım eder.

Başlıca yıldızları

Takımyıldızın en parlak yıldızı Alfa Vulpeculae, yani Anser'dir. Görünür parlaklığı yaklaşık 4,4, uzaklığı yaklaşık 290 ışık yılı olan bir kırmızı devdir (tayf türü M1 III). IAU adı 2017'de onaylanmıştır; "Anser" Latince "kaz" demektir ve takımyıldızın eski adındaki kazı anımsatır. Anser, 8 Vulpeculae ile dürbünle ayrılabilen, birbirine bağlı olmayan, yalnızca aynı doğrultuda duran bir çifttir (optik çift); ikisi arasındaki açısal uzaklık yaklaşık 413,7 yay saniyesidir.

İkinci en parlak yıldız 23 Vulpeculae'dir. Takımyıldızlarda Beta, Gama gibi Yunan harfleriyle sıralama genellikle parlaklığı izler, ama Tilkicik'te durum farklıdır: ikinci parlak yıldıza Beta adı verilmemiştir.

Derin gökyüzü cisimleri

Halter Bulutsusu (M27)

Charles Messier'nin 1764'te keşfettiği M27, bilinen ilk gezegenimsi bulutsudur. Orta ölçekli bir dürbünle karanlık bir gökyüzünde sönük bir disk olarak görünür; çapı yaklaşık 8 yay dakikasıdır, görünür parlaklığı 7,4 dolayındadır. Bulutsunun uzaklığı yaklaşık 1.360 ışık yılı olarak bildirilir; ölçümler arasında küçük farklar vardır. Merkezindeki beyaz cücenin kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,56 katıdır. Genleşme hızından hesaplanan yaş yaklaşık 9.800 yıldır; farklı bir yöntem üst sınırı yaklaşık 14.600 yıl verir. Ayrıntıları Halter Bulutsusu (M27) sayfasında bulabilirsiniz. Bu tür nesnelerin ortak özellikleri için gezegenimsi bulutsu maddesine bakın.

Hubble'ın görüntülediği Hen 2-437, Tilkicik'teki çift kanatlı bir gezegenimsi bulutsu.
ESA/Hubble ve NASA; Judy Schmidt (Geckzilla) katkısıyla; CC BY 4.0

Tilkicik'te başka bir gezegenimsi bulutsu daha vardır: Hen 2-437. Hubble Uzay Teleskobu bu bulutsunun simetrik, mavi kanatlarını ayrıntılı biçimde görüntülemiştir.

Brocchi Kümesi (Collinder 399)

Dürbünle bakıldığında bir askıyı andıran bu şekil, "Askı" (Coathanger) adıyla bilinir. Görünür parlaklığı yaklaşık 3,6, görünen genişliği yaklaşık 60 yay dakikasıdır; yani Ay'ın iki katı kadar bir alana yayılır. Şeklin çekirdeğinde sönük sayılan on yıldız bulunur. Pers astronom Sûfî'nin 964'te tarif ettiği bu yıldız topluluğunu 1600'lerde G. B. Hodierna yeniden bulmuş; amatör gökbilimci Dalmero Francis Brocchi 1920'lerde harita çalışmasında kullanmış; İsveçli gökbilimci Per Collinder ise 1931'de kataloğuna almıştır.

Uzun süre açık küme sanılan Brocchi Kümesi'nin gerçekte bir küme olmadığı Hipparcos uydusunun 1997 verileriyle anlaşıldı: on yıldız birbirinden yaklaşık 235 ile 1.735 ışık yılı arasında değişen uzaklıklardadır ve kütleçekimle birbirine bağlı değildir. Yani yalnızca bize göre aynı doğrultuya düşmüş bir yıldız deseni, bir asterizmdir.

Uzak gökadalar ve genç yıldızlar

Samanyolu'nun düzlemine bakan bir bölge olduğu için Tilkicik'te gökada az, yıldız çok görünür. Yine de NGC 7052 adlı eliptik gökada burada bulunur: yaklaşık 214 milyon ışık yılı uzaklıktadır, merkezinde yaklaşık 3.700 ışık yılı çapında tozlu bir disk ve Güneş'in yaklaşık 300 milyon katı kütlede bir süper kütleli kara delik vardır. Ayrıca Vulpecula OB1 adlı genç yıldız topluluğu, yaklaşık 2.300 parsek uzaklıkta, yüze yakın OB türü yıldız ve 800'den fazla genç yıldızsı nesne barındırır.

Bilim tarihine geçen keşifler

İlk pulsar

28 Kasım 1967'de Cambridge'deki Interplanetary Scintillation Array'i kullanan Jocelyn Bell, Tilkicik yönünden gelen düzenli bir radyo sinyali buldu. Sinyal yaklaşık 1,337 saniyede bir tekrarlanıyordu. Önce yapay bir kaynak olasılığı düşünüldü ve ilk ad olarak şaka yollu "LGM-1" (küçük yeşil adamlar) kullanıldı; kısa süre sonra başka benzer kaynaklar bulununca nedenin dönen nötron yıldızları olduğu anlaşıldı. Nesne PSR B1919+21 adıyla ilk keşfedilen pulsar oldu. Antony Hewish ve Martin Ryle 1974 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı; Bell'in ödül dışında bırakılması bilim camiasında uzun tartışma yarattı. Kişinin hikâyesi için Jocelyn Bell Burnell sayfasına, pulsarların fiziğine nötron yıldızları ve pulsarlar maddesine bakabilirsiniz. İlk milisaniye pulsarı PSR B1937+21 de 15 yıl sonra, gökyüzünde birkaç derece ötede, yine Tilkicik'te bulunmuştur.

Samanyolu'ndaki ilk hızlı radyo patlaması

28 Nisan 2020'de SGR 1935+2154 adlı magnetar, CHIME ve STARE2 deneyleri tarafından bağımsız olarak saptanan bir radyo patlaması yaydı. FRB 200428 olarak anılan bu olay, Samanyolu'nun içinde gözlenen ilk hızlı radyo patlaması ve bilinen bir kaynağa bağlanan ilk patlamadır. Kaynak yaklaşık 21.500 ile 28.400 ışık yılı uzaklıktadır. Patlama aynı anda X ışını parlamasıyla birlikte gözlendi ve hızlı radyo patlamalarının en azından bir bölümünün magnetarlardan çıkabileceğine dair en güçlü ipucunu verdi.

1670 "yeni yıldızı" ve HD 189733 b

20 Haziran 1670'te Voituret Anthelme Tilkicik'te yeni bir yıldız gördü; Hevelius 25 Temmuz'da bağımsız olarak doğruladı. Yıldız Mart 1671'de yaklaşık 2,6 kadire ulaştı ve Ağustos 1671'e kadar çıplak gözle görülemeyecek kadar söndü. Bugün CK Vulpeculae denen bu nesnenin ne olduğu hâlâ kesin değil: iki yıldızın çarpışmasından doğan bir "parlak kırmızı nova" ya da nova ile süpernova arasındaki bir geçici olay olduğu öne sürülüyor. Uzaklığı yaklaşık 10.000 ışık yılı olarak tahmin ediliyor.

Ötegezegenlerden en bilineni HD 189733 b'dir. 5 Ekim 2005'te Fransa'daki gökbilimciler tarafından keşfedilen bu "sıcak Jüpiter" yaklaşık 64,5 ışık yılı uzaklıktadır ve yıldızını yaklaşık 2,2 günde dolanır. Rayleigh saçılması nedeniyle kobalt mavisi göründüğü düşünülür. Giovanna Tinetti'nin başında olduğu ekip Spitzer Uzay Teleskobu verileriyle 2007'de atmosferinde önemli miktarda su buharı bulunduğunu bildirdi.

Adı ve mitolojisi

Tilkicik, Antik Yunan'ın 48 takımyıldızı arasında yer almaz; bu yüzden onunla ilgili klasik bir Yunan efsanesi yoktur. Hevelius onu 17. yüzyılın sonunda tanımladı ve adını "Vulpecula cum ansere", yani "kazlı küçük tilki" koydu. Hevelius ikisini ayrı takımyıldızlar olarak düşünmemişti; sonraki gökbilimciler yıldızları Anser (kaz) ve Vulpecula (tilki) olarak ayırdı, daha sonra tek bir takımyıldızda tekrar birleştirildi. Kaz bugün yalnızca Alfa Vulpeculae'nin "Anser" adıyla anılır.

Sidney Hall'un Urania's Mirror atlasındaki levha: Kertenkele, Kuğu, Lir, Tilkicik ve Kaz.
Sidney Hall (1825 dolayı), Adam Cuerden'in restorasyonu; kamu malı

Türk ya da Anadolu gök anlatılarında bu yıldızlara özel bir hikâye bulunduğuna dair doğrulayabildiğimiz bir kaynak yok. Tüm takımyıldızların listesi için takımyıldızlar maddesine bakın.

Tilkicik'in temel sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Alan268 derece kare
Boyut sırası55. / 88
En parlak yıldızAnser, yaklaşık 4,4
M27'nin keşfi1764
İlk pulsar1967
İlk Samanyolu FRB'si2020

İlginç bilgiler

  • Tilkicik'in en parlak yıldızı, takımyıldızın eski adındaki "kaz"ı yaşatır.
  • Tilkicik'te hem ilk keşfedilen pulsar hem de ilk milisaniye pulsarı bulunmuştur.
  • Brocchi Kümesi aslında bir küme değil, yalnızca bir yıldız desenidir.
  • Samanyolu'nda gözlenen ilk hızlı radyo patlaması bu takımyıldızın yönünden gelmiştir.

Kısaca

  • Tilkicik (Vulpecula), 268 derece karelik alanıyla küçük bir takımyıldızdır; adı "küçük tilki" anlamına gelir ve Hevelius tarafından 17. yüzyılın sonunda tanımlanmıştır.
  • Yaz Üçgeni'nin içinde yer alır; Türkiye'nin her yerinden görülür ve en iyi Eylül akşamlarında gökyüzündedir.
  • En parlak yıldızı yaklaşık 4,4 kadirlik kırmızı dev Anser'dir.
  • Halter Bulutsusu (M27) ve Brocchi Kümesi dürbünle izlenebilen önemli hedeflerdir.
  • İlk pulsar (1967) ve Samanyolu'ndaki ilk hızlı radyo patlaması (2020) bu bölgeden gelmiştir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar