Küçükayı takımyıldızı (Ursa Minor) nedir? Kutup Yıldızı'nın küçük kepçesi
Küçükayı (Ursa Minor), kuzey gök kutbunun çevresindeki küçük takımyıldızdır; Kutup Yıldızı Polaris sapının ucunda durur, Türkiye'den yıl boyunca görülür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gök kutbu çevresinde; Zürafa, Ejderha ve Cepheus arasında
- Çap
- 256 derece kare (88 takımyıldız arasında 56.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); IAU sınırları 1930
Küçükayı (Latince adıyla Ursa Minor, IAU kısaltması UMi), kuzey gök kutbunun çevresindeki küçük takımyıldızdır. Gökyüzünün "çivisi" sayılan Kutup Yıldızı, yani Polaris, bu takımyıldızın en parlak yıldızıdır ve "küçük kepçe" denen yıldız dizisinin sapının ucunda durur. Küçükayı, Türkiye'den yıl boyunca görülebilen kuzey gökyüzünün en işlevsel işaretlerinden biridir: kuzeyi bulmak için kullanılır.
Türk Dil Kurumu sözlüğü adı "Küçükayı" biçiminde, bitişik yazar ve takımyıldızı "göğün Kuzey Kutbu bölgesinde, Büyükayı'nın tersi durumda" diye tanımlar; Dübbüasgar adını da eş anlamlı olarak kaydeder. Bu maddede Büyükayı'nın küçük eşi olan bu takımyıldızın nerede durduğunu, nasıl bulunacağını, yıldızlarını ve gök cisimlerini, bir de adının hikâyesini anlatıyoruz.

Verileri göster
| Kapladığı alan | 256 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 88 takımyıldızdan 56. |
| IAU kısaltması | UMi |
| Polaris'in uzaklığı | yaklaşık 446 ışık yılı |
| Polaris'in kutba uzaklığı (2018) | 0,66 derece |
Genel bakış
Küçükayı, 256 derece karelik bir alan kaplar ve boyutuna göre 88 takımyıldız arasında 56. sıradadır. Sınırları, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) adına Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte'un 1930'da çizdiği çerçeveyle belirlenmiştir. Takımyıldızın IAU'daki tam adı Ursa Minor, tamlama (genitif) biçimi Ursae Minoris'tir; yıldızlar bu yüzden "Alfa Ursae Minoris" gibi adlandırılır. Komşuları Zürafa (Camelopardalis), Ejderha (Draco) ve Cepheus'tur; Büyükayı ise Ejderha'nın öbür yanındadır.
Küçükayı, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un listelediği 48 takımyıldızdan biridir. Takımyıldızların nasıl tanımlandığı ve tarihi takımyıldızlar maddesinde anlatılıyor.
Nerede ve ne zaman görülür?
Takımyıldız kuzey gök kutbunun hemen çevresinde durur. Dünya'nın dönmesiyle bütün gökyüzü bu noktanın çevresinde dönüyor görünür; kutba bu kadar yakın bir takımyıldız ise küçük çemberler çizerek yerinden hiç kopmaz. Bu yüzden Türkiye'nin her yerinden, yılın her gecesinde, ufkun üstünde görülür; yalnızca gece boyunca konumu değişir. Takımyıldız en iyi haziran akşamlarında, saat 21.00 civarında gözlenir.
Küçükayı'yı zorlaştıran şey kuzeyde olması değil, sönüklüğüdür. Yedi yıldızından yalnızca üçü (Polaris, Kochab, Pherkad) kolay seçilir; kepçenin gövdesini çizen diğer yıldızlar şehir ışığı altında kaybolur. Bu yüzden Küçükayı'yı tam olarak görmek için karanlık bir gökyüzü gerekir.
Nasıl bulunur?
En bilinen yol Büyükayı'dan geçer. Büyükayı'nın kepçesinin ucundaki iki yıldızı, Dubhe ve Merak'ı, birleştiren doğru kepçenin ağzı yönünde yaklaşık 30 derece, yani kol uzatıldığında üç yumruk kadar uzatılırsa Polaris'e varılır. Polaris'i bulduktan sonra Küçükayı kendiliğinden ortaya çıkar: Polaris sapın ucundadır, sapı izleyip kepçenin gövdesine ulaşırsınız. Büyükayı'nın karşı tarafında, kutbun öbür yanında ise W biçimindeki Kassiopeia yer alır; Büyükayı ufka yakın olduğu zamanlarda Polaris'e Kassiopeia üzerinden de ulaşılabilir.
Polaris'in ufuktan yüksekliği, gözlemcinin enlemine yaklaşık olarak eşittir. İstanbul'dan (yaklaşık 41° kuzey) ufkun yaklaşık 41 derece üzerinde, Ankara'dan yaklaşık 40 derece, Antalya'dan yaklaşık 37 derece yukarıda görülür. Ayrıntılı açıklama için Kutup Yıldızı neden hep kuzeyi gösterir? yazımıza bakabilirsiniz.

Başlıca yıldızları
Küçükayı'nın "küçük kepçe" biçimi yedi yıldızdan kurulur; bunların dördü kepçenin gövdesini oluşturur. Başlıca üçü şunlardır:
Polaris (Alfa Ursae Minoris)
Takımyıldızın en parlak yıldızıdır; görünür kadiri yaklaşık 2'dir. Tek yıldız değil, üçlü bir sistemdir: baskın üye sarı bir üstdev, yanında iki anakol eşi bulunur. Polaris aynı zamanda bir Sefe değişenidir: parlaklığı yaklaşık dört günlük bir dönemle 1,86 ile 2,13 kadir arasında hafifçe salınır. Bu değişkenliği 1911'de Ejnar Hertzsprung doğruladı. Gaia DR3 ölçümü, Polaris'i yaklaşık 446,5 ışık yılı uzaklığa yerleştirir. 2018'de kuzey gök kutbundan 0,66 derece uzaktaydı; kutba en çok 2100'den biraz sonra, yaklaşık 0,45 dereceye yaklaşacak. Yıldızın ayrıntısı Kutup Yıldızı (Polaris) ve Kutup Yıldızı (Demirkazık) sayfalarında.
Kochab (Beta Ursae Minoris)
Kepçenin gövdesinin köşesindeki bu turuncu dev, K4 III türündedir; görünür kadiri 2,08, uzaklığı yaklaşık 131 ışık yılı. Polaris'ten yalnızca biraz sönüktür. Yarıçapı Güneş'in yaklaşık 44 katıdır. Çevresinde Jüpiter'in yaklaşık 6,1 katı kütlede bir gezegen dolanır; yörünge süresi 522 gündür (2014'te duyurulmuştur). Antik çağda Kochab, bugünkü Polaris'ten daha çok kutba yakın duran yıldızdı; MÖ 1500 dolaylarında kuzeyi bulmada başlıca yıldızlardan biri olarak kullanıldığı anlatılır.
Pherkad (Gama Ursae Minoris)
A2 III türünde, beyaz bir dev olan Pherkad'ın kadiri yaklaşık 3,05, uzaklığı yaklaşık 487 ışık yılıdır. Güneş'ten yaklaşık 1.100 kat ışıtır ve ekvatorunda saniyede yaklaşık 180 kilometre hızla döner. Pherkad bir delta Scuti değişeni olarak sınıflandırılır; yani parlaklığı çok kısa sürelerle hafifçe oynar. Adı Arapça "buzağı" anlamına gelen bir sözden gelir: Kochab ile birlikte "iki buzağının sönüğü" diye anılırdı.
Kochab ve Pherkad, kutup yıldızının "bekçileri" (Guardians of the Pole) diye de adlandırılır. Kepçenin gövdesindeki öteki yıldızlar daha sönüktür: Epsilon (kadir 4,22), Yildun (Delta, 4,35), Eta (4,95) ve Zeta (5,00).
Derin gökyüzü cisimleri
Küçükayı Samanyolu'nun yıldız yoğun şeridinin dışında kaldığından derin gökyüzü cisimleri azdır ve sönüktür. Ama iki galaksi anılmaya değer:
- Küçükayı Cüce Galaksisi: Samanyolu'nun uydularından biri olan bir cüce sferoidal galaksidir. 1955'te Lowell Gözlemevi'nde Albert George Wilson, Palomar gökyüzü taramasının plakaları üzerinde keşfetti. Merkezi bizden yaklaşık 225.000 ışık yılı uzaktadır, görünür kadiri 11,9 kadardır. Hubble Uzay Teleskobu'yla yapılan 1999 çalışması, galaksinin yaklaşık 14 milyar yıl önce, yaklaşık 2 milyar yıl süren tek bir yıldız oluşum patlaması geçirdiğini ve Samanyolu kadar eski olduğunu gösterdi. Aynı Yerel Grup'a ait bir komşudur.
- NGC 6217: Yaklaşık 67 milyon ışık yılı uzaktaki çubuklu bir sarmal galaksidir. Yıldız oluşumunun hızlandığı bir "starburst" galaksisidir; kadiri 11,2 olduğundan 10 santimetrelik bir teleskopla görülebilir. Hubble, onu 2009'daki Servis Görevi 4 sırasında görüntüledi.

Ursid meteor yağmuru
Küçükayı, yıl sonunun mütevazı meteor yağmuruna adını verir. Ursidlerin radyantı (meteorların çıkıyor göründüğü nokta) Kochab yakınındadır. Yağmur 17-26 Aralık arasında etkindir ve en yoğunu yaklaşık 22 Aralık'tadır; ortalama saatlik oran yaklaşık 10 meteordur. Ana cisim 13,6 yıllık yörüngesi olan 8P/Tuttle kuyruklu yıldızıdır. Yağmuru ilk kez, 20. yüzyılın başında William F. Denning'in gözlediği düşünülür. 1945'te saatte 169 meteora varan bir patlama kaydedildi. Güncel tarih ve gözlem ipuçları için Ursid meteor yağmuru sayfasına bakın.
Efsanesi ve adı
Yunan anlatılarında bu takımyıldız için birbirinden farklı hikâyeler vardır. Bir anlatıya göre Zeus'u İda Dağı'nda iki ayı korumuştu; Zeus onları gökyüzüne yerleştirdi ve kuyrukları, tanrı onları göğe savururken uzadı. Başka bir anlatıda ise Küçükayı, Zeus'un sütninesi bir dağ perisinin (Cynosura) göğe konmuş hâlidir; Yunancadaki bu ad takımyıldız için de kullanılırdı.
Takımyıldızın "Fenike Ayısı" (Phoinikē) diye anılması denizcilikle ilgilidir: Diogenes Laertios'a göre Miletli Thales, Fenikelilerin yön bulduğu "Araba" yıldızlarını ölçmüştü ve Küçükayı'nın ikinci ayı olarak kabul edilmesi onun önerisine bağlanır. Mezopotamya'da ise takımyıldız yaklaşık MÖ 1000'de yazılan yıldız listelerinde "Göğün Arabası" adıyla geçer. Çin gökbiliminde başlıca yıldızları iki ayrı yıldız dizisi (Eğri Dizi ve Kuzey Kutbu) arasında paylaşılır; Inuit geleneğinde ise en parlak üç yıldızı "hiç hareket etmeyenler" anlamına gelen Nuutuittut adıyla bilinir.
Türkçede Küçükayı ve Demirkazık
Türkçede takımyıldızın adı Küçükayı'dır; TDK sözlüğü Dübbüasgar'ı da eş anlamlısı olarak verir (Büyükayı için de Yedigir ve Dübbüekber adları kayıtlıdır). Polaris'e verilen Demirkazık adı ise TDK'da "Kutup Yıldızı" olarak tanımlanır. Kelimesi kelimesine "demir kazık"tır: bütün gökyüzü, yere çakılmış bir kazığa bağlıymış gibi bu yıldızın çevresinde döner. Şimal Yıldızı ve Kuzey Yıldızı da aynı yıldız için kullanılan adlardır. Bozkır geleneğindeki "göğün direği" anlatıları için Demirkazık ve Altın Kazık yazımıza bakabilirsiniz.
İlginç bilgiler
- Polaris her zaman kuzey yıldızı olmadı. Dünya'nın ekseni yaklaşık 26.000 yıllık bir çevrimle presesyon hareketi yaptığı için gök kutbu yıldızlar arasında kayar; bir zamanlar Kochab ve Pherkad kuzeyi daha iyi gösterirdi.
- Polaris gökyüzünün en parlak yıldızı sanılır; oysa değildir. Görünür parlaklık sırasında yaklaşık 47. gelir.
- Polaris tam kutupta değildir: 2018'de kutuptan 0,66 derece, yani Ay'ın görünür çapının yaklaşık 1,3 katı kadar uzaktaydı. Bu yüzden uzun pozlu fotoğraflarda o da küçük bir daire çizer.
- Küçükayı'da gezegeni bilinen yıldızlardan biri Kochab'dır; bir diğeri HD 120084'tür ve gezegeni Jüpiter'in yaklaşık 4,5 katı kütlesinde, çok basık (dışmerkezlik 0,66) bir yörüngede döner.
Kısaca
- Küçükayı (Ursa Minor), kuzey gök kutbunun çevresindeki küçük bir takımyıldızdır; 256 derece karelik alanıyla 88 takımyıldız içinde 56. sıradadır.
- En parlak yıldızı, kuzeyi gösteren Kutup Yıldızı (Polaris, Demirkazık) olup "küçük kepçe"nin sapının ucundadır; Büyükayı'nın işaretçi yıldızlarıyla bulunur.
- Kochab ve Pherkad kutup yıldızının "bekçileri"dir; Kochab'ın bir gezegeni vardır.
- Derin gökyüzü cisimleri azdır: Samanyolu'nun uydusu Küçükayı Cüce Galaksisi ve çubuklu sarmal galaksi NGC 6217.
- Aralık sonunda Ursid meteor yağmurunun radyantıdır; adı Yunan, Fenike ve Türk gökyüzü geleneklerinde farklı biçimlerde yaşar.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
















