Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium Grubu
Teleskop (Telescopium), Lacaille'in 18. yüzyılda adlandırdığı güney takımyıldızıdır; Türkiye'den ufka yapışık görünür, NGC 6584 küresel kümesine ve Telescopium Grubu gökadalarına ev sahipliği yapar.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
- Çap
- 252 kare derece (88 takımyıldız arasında 57. sıra)
- Keşif
- Nicolas-Louis de Lacaille, 1751-52 dolayında; Latince adı 1763
Teleskop takımyıldızı (Latince adıyla Telescopium), güney gökyüzünde Güney Tacı'nın altında yer alan, sönük yıldızlı bir takımyıldızdır. Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir ve adını 18. yüzyılda Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille'in koyduğu bir bilim aletinden, teleskoptan alır. En parlak yıldızı Alfa Telescopii'nin kadiri yaklaşık 3,5'tir; Türkiye'den yalnız ufka yapışık bir şerit hâlinde, pratikte hiç görülmez. Türkçe kaynaklarda bu takımyıldız "Dürbün" adıyla da anılır.
Genel bakış: adı, sınırları ve komşuları
IAU kısaltması Tel, Latince tamlama biçimi Telescopii'dir; bu yüzden yıldızları "Alfa Telescopii", "Zeta Telescopii" gibi adlandırılır. Takımyıldız güney göksel yarımkürede 252 kare derecelik bir alan kaplar ve 88 takımyıldız arasında alan bakımından 57. sıradadır. Sağ açıklığı yaklaşık 18 sa 09 dk ile 20 sa 29 dk, dik açıklığı yaklaşık −45,1° ile −57,0° arasındadır (ikisi de gök koordinatlarıdır; dik açıklık Dünya enleminin gökteki karşılığıdır). Komşuları Sunak (Ara), Güney Tacı (Corona Australis), Hint (Indus), Tavus (Pavo) ve Yay (Sagittarius) takımyıldızlarıdır; Mikroskop (Microscopium) ile yalnız bir köşede temas eder.
Alan içinde 6,5 kadirden parlak 57 yıldız vardır, 3,0 kadirden parlak hiçbiri yoktur ve Messier nesnesi bulunmaz. Yani parlak, kolay tanınan bir şekli yoktur. Takımyıldızların nasıl tanımlandığını sitemizdeki ayrı sayfada bulabilirsiniz.
Türkiye'den görülür mü?
Pratikte hayır. Bir cismin güney yönünde ulaşabileceği en büyük yükseklik, 90° eksi gözlemcinin enlemi artı cismin dik açıklığıdır (dik açıklık güneyde eksi sayı alır; atmosferik kırılma ve yerel engeller hesaba katılmaz). Telescopium'un en kuzey sınırı −45,1° dik açıklıktadır, yani takımyıldızın en yüksek noktası bile Türkiye'de ufka çok yakın kalır:
- Takımyıldızın en kuzey ucu (−45,1°): 36° kuzeyde (Hatay'ın güneyi) yaklaşık 9°, Ankara enleminde (yaklaşık 40°) yaklaşık 5°, 42° kuzeyde yaklaşık 3° yükselir.
- Alfa Telescopii (dik açıklık yaklaşık −46,0°): 36° kuzeyde yaklaşık 8°, Ankara enleminde yaklaşık 4°, 42° kuzeyde yaklaşık 2° yükselir.
- Görülebilen kesim: 36° kuzeyde dik açıklığı yaklaşık −54°'den büyük olan kesim ufkun üstüne çıkar, Ankara'da yaklaşık −50°'den, 42° kuzeyde ise yaklaşık −48°'den büyük olan kesim. Takımyıldızın güney yarısı Türkiye'nin hiçbir yerinde doğmaz.
Ufka bu kadar yakın bir yıldız, atmosferin kalın tabakasından geçen ışığı yüzünden belirgin biçimde sönükleşir. Alfa Telescopii'yi (3,5 kadir) Akdeniz kıyısında, güney ufku denize açık, havası çok berrak bir gecede ancak ufka yapışık bir nokta olarak aramak mümkündür; bunun garantisi yoktur. Takımyıldızın tamamını ufkun üstünde görmek için gözlemcinin yaklaşık 33° kuzey enleminin güneyinde olması gerekir. Türkiye'de yıldız gözlemi için uygun karanlık yerleri gözlem rehberimizde topladık; bulunduğunuz yerde bu saatte gökte neyin olduğunu gökyüzü haritası sayfasından denetleyebilirsiniz.
Hangi ay akşam gökyüzünde?
Telescopium, Güney Yarımküre'de ağustos akşamlarının takımyıldızıdır: ağustosta saat 21.00 sularında gökyüzündeki en yüksek konumuna yaklaşır. Kuzeyde bunun karşılığı temmuz sonundan eylül sonuna kadar akşam karanlığında güney ufkuna bakmaktır; ancak yukarıda anlatılan alçaklık yüzünden Türkiye'de bu yalnız kâğıt üstünde bir görünürlüktür. Güney Yarımküre'deki gözlemciler için ise takımyıldız bu aylarda (orada kış mevsimi) akşam gökyüzünde yüksekte durur.
Nasıl bulunur?
Parlak bir çapa yıldız olmadığından komşulardan yola çıkmak gerekir. Önce Yay'ın güneyindeki Güney Tacı'nı, onun batısındaki Sunak'ı bulun; Telescopium, Güney Tacı'nın güneyinde ve Sunak'ın doğusunda uzanır. Doğusunda Hint, güneyinde Tavus yer alır. Alfa Telescopii takımyıldızın en parlak yıldızı olduğu için karanlık, alçak ufuklu bir gözlem yerinde ilk seçilen nokta olur; ardından Zeta ve Epsilon Telescopii gibi daha sönük yıldızlara geçilir.

Adının kökeni: gökyüzündeki bir alet
Telescopium, antik çağlardan gelen bir takımyıldız değildir; bu yüzden ona bağlanan bir Yunan efsanesi yoktur. Lacaille 1750'li yıllarda Ümit Burnu'nda güney gökyüzünü incelerken yaklaşık 10.000 güney yıldızını kataloğa geçirdi ve o güne kadar yıldızsız sayılan boşluklara yeni takımyıldızlar yerleştirdi. Bunlardan biri, 1751-52 dolayında Fransızca le Telescope (teleskop) adıyla tanımladığı, havadaki bir teleskobu betimleyen takımyıldızdı. Ad, 1763 tarihli kataloğunda Latinceleştirilmiş Telescopium biçimine geçti. Mikroskop, Pergel ve Saat gibi Lacaille'in aletlerle adlandırdığı diğer takımyıldızları Mikroskop sayfasında da bulabilirsiniz.
Alfa Telescopii'yi daha önce Batlamyus Güney Tacı'na saymıştı; Lacaille onu yeni takımyıldıza aktardı. Aynı yüzyılda bu bölgeye başka adlar da önerildi: "Tubus Astronomicus" ve Johann Bode'nin 1805'te kullandığı "Astronomische Fernrohr" gibi. Telescopium ilk haliyle bugünkünden çok daha büyüktü ve kuzeyde Yay ile Akrep arasına kadar uzanıyordu. Francis Baily ve Benjamin Gould sınırları küçülttüler; bazı eski yıldız tanımları başka takımyıldızlara geçti (örneğin Beta Telescopii bugün Eta Sagittarii'dir). IAU 1922'de üç harfli kısaltma "Tel"i kabul etti; bugünkü dörtgen sınırları Eugène Delporte 1930'da çizdi.
Türk ya da Anadolu gök anlatılarında bu bölgeye dayanan, doğrulanabilir bir hikâye bulamadık. Yıldızlar sönük olduğu ve Anadolu'dan ufka çok yakın göründüğü için geleneksel anlatılarda öne çıkmamış olmalıdır. Ayrıca adı Türkçede iki biçimde geçer: yaygın okuma "Teleskop"tur, Türkçe Vikipedi ise madde başlığında "Dürbün takımyıldızı"nı kullanıp "Teleskop" adını da anar. Lacaille'in kastettiği alet bir teleskop olduğundan bu sayfada "Teleskop" adını esas aldık.
Sayfanın başındaki kapak görseli, bu bölgenin eski gök atlaslarında nasıl çizildiğini gösterir: 1825 tarihli Sidney Hall levhasında Yay, Güney Tacı, Mikroskop ve Telescopium aynı sayfada yer alır.
Başlıca yıldızları
Parlaklıklar kadir cinsindendir; küçük sayı daha parlak demektir (görünür kadir ayrı bir sözlük maddesidir).
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Alfa Telescopii | 3,49 | Yaklaşık 250-280 | Mavi-beyaz alt dev (B3 IV) |
| Zeta Telescopii | 4,1 | Yaklaşık 127 | Turuncu alt dev (K1 III-IV) |
| Epsilon Telescopii | 4,52 | Yaklaşık 417 | Turuncu dev (K0 III), ikili |
| Iota Telescopii | 5,0 | Yaklaşık 370 | Turuncu dev (K0 III) |
Alfa Telescopii takımyıldızın en parlak yıldızıdır ve 3,5 kadire erişir. Kütlesi Güneş'in yaklaşık 5,2 katı, yarıçapı yaklaşık 3,3 katı, yüzey sıcaklığı yaklaşık 16.700 kelvindir; Güneş'ten yaklaşık 794 kat daha fazla ışıma yapar. Merkezindeki hidrojeni tüketmeye başlamış bir alt devdir. Dönme hızı 14 km/sn gibi, bu türde alışılmadık düşük bir değerdir; bu, yıldızı kutbundan görüyor olabileceğimizi düşündürür.
Delta Telescopii gerçekte birbirine bağlı olmayan iki yıldızdır: Delta-1 (4,9 kadir) yaklaşık 710, Delta-2 (5,1 kadir) yaklaşık 1190 ışık yılı uzaktadır; gökyüzünde yalnızca aynı doğrultuda görünürler. Eta Telescopii, yaklaşık 12 milyon yaşındaki Beta Pictoris hareketli grubunun üyesidir; çevresinde Jüpiter kütlesinin 20-50 katı kütleli bir kahverengi cüce dolanır (Beta Pictoris için Ressam takımyıldızı sayfasına bakın). Gliese 754 ise yalnızca 12,23 kadirlik, yaklaşık 19,3 ışık yılı uzaklıktaki bir kırmızı cücedir; çıplak gözle değil teleskopla seçilir ve bilinen yakın yıldızlar arasındadır.
Değişen ve ilginç yıldızlar
- RR Telescopii: simbiyotik bir nova; 1948'de 6. kadire kadar parladı, bugün yaklaşık 12. kadirdedir.
- RS Telescopii: hidrojence aşırı fakir bir süperdev olan R Coronae Borealis türü değişen yıldızdır.
- PV Telescopii: 1952'de keşfedilen, aşırı helyumlu bir yıldızdır; kendi adını taşıyan değişen yıldız sınıfının prototipidir.
- BL Telescopii: 778 günlük dönemle 7,09 ile 9,08 kadir arasında değişen, Algol türü örten ikili.
Derin gökyüzü cisimleri
Telescopium'da Messier nesnesi yoktur; ilgi çeken cisimler daha çok güney gökyüzü gözlemcilerinin hedefidir.
- NGC 6584: yaklaşık 45.000 ışık yılı uzaklıkta bir küresel kümedir. Görünür çapı 7,9 yay dakikası, yaşı yaklaşık 11,6 milyar yıl olarak hesaplanır. İçinde en az 69 değişen yıldız bulunur; çoğu RR Lyrae türüdür.
- Telescopium Grubu: yaklaşık 120 milyon ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 3° genişliğe yayılmış 12 gökadalık bir gruptur. En parlak üyesi eliptik gökada NGC 6868'dir; NGC 6861 ile birleşmeye doğru gittiği düşünülür.
- NGC 6845: yaklaşık 287 milyon ışık yılı uzaklıkta, etkileşen dört gökadalık bir sistemdir; 2008'de içinde SN 2008da süpernovası gözlendi.
- IC 4699: 13. kadirde, Alfa ile Epsilon Telescopii'nin ortalarında yer alan bir gezegenimsi bulutsu.
Bölgenin bir de gama ışını tarihi vardır: ESO 184-G82 sarmal gökadasındaki SN 1998bw süpernovasının, 1998'deki gama ışını patlaması GRB 980425'in kaynağı olduğu düşünülür.

İlginç bilgiler
- Kara delik beklentisi boşa çıktı: 2020'de HR 6819 (QV Telescopii) sisteminde Dünya'ya yakın bir kara delik bulunduğu öne sürülmüştü. 2022'deki gözlemler sistemin kara delik içermediğini, birbirini dolanan iki anakol yıldızından oluştuğunu gösterdi. Yani ilk yorum sonradan düzeltildi.
- Ötegezegen: Takımyıldızın bilinen tek ötegezegeni KELT-10 yıldızını dolanan KELT-10b'dir.
- Meteor yağmuru yok: Telescopium'a bağlı bilinen bir meteor yağmuru bulunmaz.
- Üç teleskop: Bir dönem gökyüzünde üç "teleskop" takımyıldızı vardı: Telescopium ile Tubus Herschelii Major ve Tubus Herschelii Minor. Bugün yalnız Lacaille'in teleskobu kaldı.
Kısaca
- Teleskop (Telescopium), Lacaille'in 18. yüzyılda tanımladığı güney takımyıldızıdır; Yunan efsanesi yoktur.
- 252 kare derece alanıyla 57. sıradadır; en parlak yıldızı Alfa Telescopii'dir (3,49 kadir).
- Dik açıklığı −45° ile −57° arasında olduğundan Türkiye'den en fazla ufka yapışık bir şerit olarak, pratikte hiç görülmez; tamamı için 33° kuzeyin güneyine inmek gerekir.
- Başlıca hedefleri NGC 6584 küresel kümesi ve Telescopium Grubu gökadalarıdır.
- En iyi ağustos akşamlarında, Güney Yarımküre'de ve düşük enlemlerde gözlenir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Sekstant takımyıldızı (Sextans) nedir? NGC 3115, Sextans A ve Hevelius'un kayıp aletiGök ekvatoru üzerinde; Aslan, Su Yılanı ve Kupa arasında















