Kral takımyıldızı (Cepheus) nedir? Alderamin, Delta Cephei ve Mu Cephei
Kral (Cepheus), Kassiopeia ile Kuğu arasında, kutba yakın bir takımyıldız: Türkiye'den yıl boyu görülür; Sefe değişenlerinin adını aldığı Delta Cephei ve dev kırmızı Mu Cephei burada.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey göğü, gök kutbunun yakınında; Kassiopeia, Kuğu, Kertenkele, Zürafa, Ejderha ve Küçükayı arasında
- Çap
- 588 derece kare (88 takımyıldız arasında 27.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl)
Kral takımyıldızı (Latince adıyla Cepheus, IAU kısaltması Cep), kuzey göğünün derinlerinde, Kassiopeia ile Kuğu arasında ve gök kutbunun hemen yanında yer alan bir takımyıldızdır. Adını Yunan mitolojisinde Aithiopia'nın (Etiyopya) kralı olan Kefeus'tan (Κηφεύς) alır ve Türkiye'den bakıldığında bütünüyle her gece ufkun üstünde kalır. İçinde Sefe değişenlerinin örnek yıldızı Delta Cephei, bilinen en büyük yıldızlardan Mu Cephei ve Fil Hortumu Bulutsusu'nun bulunduğu yıldız doğum bölgesi vardır.
Genel bakış
Kral, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda listelediği 48 takımyıldızdan biridir ve bugün de Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldız arasında yer alır. Gökyüzünde 588 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük bakımından 27. sıradadır. Komşuları Kuğu, Kertenkele (Lacerta), Kassiopeia, Zürafa (Camelopardalis), Ejderha ve Küçükayı'dır. Takımyıldızın en kuzey ucu yaklaşık +88,7° deklinasyona, yani gök kutbunun yaklaşık 1,3 derece yakınına kadar uzanır. Takımyıldızların ne olduğunu ve nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Kral gösterişli bir desen çizmez; en parlak yıldızı bile ancak 2,5 kadir dolayındadır. Değeri içeriğindedir: Samanyolu'nun düzlemine yakın olduğu için çok sayıda küme, bulutsu ve değişen yıldız barındırır.
Ne zaman ve nasıl görülür?
Takımyıldızın en güney sınırı yaklaşık +53,4° deklinasyondadır. Deklinasyonu 90° eksi gözlem enleminden büyük olan bir cisim hiç batmaz; bu hesapla 36,6° enleminin kuzeyinde Kral'ın tamamı her gece ufkun üstünde kalır. Türkiye'nin büyük bölümü bu çizginin kuzeyindedir; yalnızca en güney kıyılarında takımyıldızın alt ucu kısa süre ufka inebilir. Başka bir deyişle Kral, Türkiye gökyüzünde mevsimlik değil, yıl boyu görülen bir takımyıldızdır. Akşam saatlerinde en iyi Kasım dolaylarında görülür, yüksekte durur; ilkbahar sonunda ise akşamları kuzey ufkuna yakın, alçakta kalır.
Kral'ı bulmak için önce Kutup Yıldızı'nı bulun. Takımyıldız, kutbun Kassiopeia ve Kuğu tarafındaki bölgesini kaplar: Kassiopeia'nın W biçimli yıldız dizisi (en parlak yıldızı Schedar) bir yanında, Kuğu'nun Deneb'li haçı öbür yanında kalır. Ortadaki yıldızlar birbirine bağlandığında sivri tepeli, beş köşeli bir çokgen görürsünüz. Küçükayı ve Ejderha da aynı bölgenin komşularıdır. Aşağıdaki fotoğrafta takımyıldız ve çevresi sınır çizgileriyle gösterilmiştir.

Başlıca yıldızları
Takımyıldızın en parlak yıldızı Alderamin (Alfa Cephei), Arapça "sağ kol" anlamına gelen el-zirâ el-yemîn ifadesinden türemiştir. Yaklaşık 49 ışık yılı uzaktaki bu beyaz A sınıfı yıldız ana kolu bırakıp bir altdeve dönüşmektedir ve çok hızlı döner: en az 246 km/sn ekvator hızıyla kendi çevresindeki turunu 12 saatten kısa sürede tamamlar; Güneş'in bunun için neredeyse bir aya ihtiyacı vardır. Bu hız yıldızı hafifçe basık yapar. Aşağıdaki tabloda parlaklık kadir cinsindendir; küçük değer daha parlak demektir.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Alderamin (α Cep) | Yaklaşık 2,5 | Yaklaşık 49 | Beyaz altdev (A sınıfı) |
| Errai (γ Cep) | 3,21 | Yaklaşık 45 | Turuncu dev ya da altdev (K1) ve kırmızı cüce ikilisi |
| Delta Cephei (δ Cep) | 3,5-4,4 arası değişir | Yaklaşık 800-900 | Sarı üstdev, Sefe değişeni |
| Mu Cephei (μ Cep) | 3,4-5,1 arası değişir | Kesin değil (bin ile birkaç bin arasında tahminler var) | Kırmızı üstdev |
Errai (Gama Cephei) Arapça "çoban" anlamına gelen er-râ'î sözcüğünden gelir. Yaklaşık 45 ışık yılı uzaktaki sistem, 66,8 yıllık bir yörüngede dönen turuncu bir dev (ya da altdev) ile sönük bir kırmızı cüceden oluşur. Ana yıldızın çevresinde doğrulanmış bir ötegezegen dolanır; IAU'nun adlandırma çalışmasında bu gezegene Tadmor adı verildi. Errai'nin asıl ünü gelecekle ilgilidir: Dünya'nın dönme ekseni presesyon denen çok yavaş hareketle gökte daire çizdiği için kutup yıldızı unvanı el değiştirir. Hesaplara göre Errai yaklaşık MS 3157'de Kutup Yıldızı'ndan daha kutba yakın olacak, en yakın konumuna MS 4094 dolayında ulaşacak; unvan sonra Iota Cephei'ye, çok daha sonra da yaklaşık MS 7500'de Alderamin'e geçecek. Türk gökyüzünde bugünkü kutup yıldızının hangi adlarla anıldığı Demirkazık ve Altın Kazık yazısında ele alındı.
Takımyıldızda çıplak gözle görülebilen dört kırmızı üstdev vardır: Mu Cephei, VV Cephei, Zeta Cephei ve V381 Cephei. Bunlardan VV Cephei yaklaşık 5.000 ışık yılı uzaktadır; kırmızı üstdev bileşeni Güneş'in yaklaşık 1.050 katı büyüklüğündedir ve mavi bir yoldaşıyla her 20,3 yılda bir tutulma yapan, alışılmadık derecede uzun dönemli bir örten çifttir. Bir de Güneş'e en yakın yıldız sistemlerinden biri olan Krüger 60 vardır: yalnızca 13,1 ışık yılı uzaktadır, 45 yılda bir birbirini dolanan iki kırmızı cüceden oluşur ve çıplak gözle görülemeyecek kadar sönüktür.
Delta Cephei ve Sefe değişenleri
Kral takımyıldızı astronomi tarihinde bir yıldız sınıfına adını vermiştir. İngiliz gökbilimci John Goodricke, Delta Cephei'nin parlaklığının düzenli olarak değiştiğini 1784'ün Ekim ayında yaptığı gözlemlerle fark etti; yıldız yaklaşık 5,37 günlük bir dönemle 3,5 kadirden 4,4 kadire iniyor ve yeniden yükseliyor. Bu tür yıldızlara Sefe değişeni (İngilizcede Cepheid) denir; ad doğrudan Delta Cephei'den gelir. Yıldızın yarıçapı, parlaklıkla birlikte yaklaşık 41 ile 45 Güneş yarıçapı arasında gidip gelir; yıldız soluk alıp verir gibi şişer ve küçülür. Delta Cephei aynı zamanda çoklu bir yıldız sistemidir.
Sefeler astronomide özel bir yer tutar, çünkü dönemleri gerçek parlaklıklarıyla ilişkilidir. Bu ilişkiyi 1908'de Harvard Kolejı Gözlemevi'nde çalışan Henrietta Swan Leavitt Magellan Bulutları'ndaki binlerce değişen yıldızı inceleyerek buldu ve 1912'de yayımladı. Bir Sefe'nin dönemini ölçen gökbilimci gerçek parlaklığını bilir; bunu gökteki görünür parlaklığıyla karşılaştırarak uzaklığı hesaplar. Böylece Sefeler "standart mum" görevi görür. Delta Cephei bu ilişkinin kalibrasyonunda en önemli örneklerden biridir; Hubble Uzay Teleskobu'yla 2002'de yapılan ölçüm uzaklığını yaklaşık 890 ışık yılı olarak verdi (hata payı yüzde 4), Hipparcos verilerinin yeniden çözümlemesi ise yaklaşık 800 ışık yılı buldu. Leavitt'in yöntemi sonradan Edwin Hubble'ın Andromeda'daki Sefeleri bulup bu sistemin Samanyolu'nun dışında olduğunu göstermesine yol açtı; hikâyenin devamı Andromeda galaksisi maddesinde.

Verileri göster
| 1784 | Goodricke Delta Cephei'nin değiştiğini… |
|---|---|
| 1848 | Hind Mu Cephei'nin değiştiğini saptar |
| 1908 | Leavitt dönem-parlaklık ilişkisini bulur |
| 1912 | Leavitt ilişkiyi yayımlar |
| 2002 | Hubble Delta Cephei'nin uzaklığını ölçer |
Mu Cephei: Herschel'in Garnet Yıldızı
Gökyüzünde çıplak gözle bile kırmızı görünen yıldızlar azdır; Mu Cephei bunların başında gelir. Derin kırmızı rengi gökbilimci William Herschel'in dikkatini çekmiş, o da yıldızı koyu bir "garnet" (kırmızı taş) rengine benzetmiştir; İngilizce "Garnet Star" adı buradan gelir. Yıldızın değiştiği ise 1848'de John Russell Hind tarafından saptandı. Parlaklığı düzensiz biçimde 3,4 ile 5,1 kadir arasında oynar; bildirilen dönemler yaklaşık 860 ve 4.400 gün civarında toplanır.

Boyutu konusunda ise tek bir rakam vermek mümkün değil, çünkü uzaklığı kesin bilinmiyor. Kullanılan uzaklığa göre yarıçap tahminleri Güneş yarıçapının yaklaşık 760 katından 1.400 katının üzerine kadar değişiyor; hangi sonucu seçerseniz seçin, yıldız Güneş'in yerine konsa en azından Mars'ın yörüngesini ve asteroit kuşağını yutardı. Mu Cephei, yıldız tayf sınıfları sisteminde M2 sınıfı kırmızı üstdevlerin ölçüt yıldızlarından biri olarak 1943'ten beri kullanılıyor. Kırmızı üstdevler yaşamlarının sonuna yaklaşan, kütlesi Güneş'in en az sekiz katı olan yıldızlardır; Kral'daki dört kırmızı üstdevin hepsi çekirdek çökmesiyle süpernova olarak patlama adayı sayılır. Uluslararası Astronomi Birliği'nin yıldız adları çalışma grubu 2024'te "Garnet Star" adını resmen kabul etti.
Derin gökyüzü: bulutsular, kümeler, galaksiler
Kral'ın güney yarısı Samanyolu'nun yıldız oluşum bölgeleriyle doludur. Başlıca nesneler şunlardır:
- IC 1396 ve Fil Hortumu Bulutsusu: Yaklaşık 2.400 ışık yılı uzaktaki geniş bir emisyon bulutsusudur. Merkezindeki çoklu yıldız HD 206267'nin morötesi ışığı gazı ışıtır. Bulutsunun kenarında, "Fil Hortumu" diye anılan karanlık ve yoğun bir gaz yumağı (IC 1396A) uzanır. Mu Cephei de bu bulutsunun kenarında yer alır. Bu yumağın içinde, bir yıldız oluşum bölgesinde beklendiği gibi, yeni doğan yıldızlar vardır; NASA'nın Spitzer Uzay Teleskobu bunları kızılötesinde görüntüledi.
- Iris Bulutsusu (NGC 7023): Yaklaşık 1.300 ışık yılı uzaktaki bu yansıma bulutsusu, 7,4 kadir parlaklığındaki HD 200775 yıldızı tarafından aydınlatılır ve yaklaşık altı ışık yılı genişliğindedir. William Herschel 1794'te keşfetmiştir. Bulutsu, Kral'ın "Cepheus Flare" denen toz bulutları kuşağına bağlıdır.
- NGC 188: Gök kutbuna beş dereceden yakın duran, yaklaşık 6,8 milyar yaşındaki bir açık yıldız kümesidir. Çoğu açık küme birkaç milyon yıl içinde dağılırken, Samanyolu'nun düzleminden uzakta bulunan bu küme bilinen en yaşlı açık kümelerden biri olmayı başarmıştır. Takma adı "Polarissima"dır.
- NGC 7538: Yaklaşık 9.100 ışık yılı uzaktaki, aktif yıldız oluşumu yaşayan bir bölgedir; Güneş Sistemi'nin yaklaşık 300 katı büyüklüğündeki bilinen en büyük protoyıldızlardan birini barındırdığı bildirilmiştir.
- NGC 6946, "Havai Fişek Galaksisi": Kral ile Kuğu'nun sınırında, yaklaşık 25 milyon ışık yılı uzaktaki, yüzü bize dönük bir sarmal galaksidir. 1917'den beri içinde on süpernova gözlenmiştir; bu sayı, galaksinin yıldız sayısı Samanyolu'nun yarısı olduğu hâlde Samanyolu'ndaki süpernova hızının yaklaşık on katıdır.

Aynı yönde, çok daha uzakta bir nesne daha vardır: S5 0014+81 adlı aşırı parlak kuasar. Merkezindeki süper kütleli kara deliğin kütlesi yaklaşık 40 milyar Güneş kütlesi olarak bildirilmiştir; bu, Samanyolu'nun merkezindeki kara deliğin yaklaşık 10.000 katıdır. Bu tahmin yayımlandığı makalede, bir optik yanılsama yüzünden kütlenin olduğundan büyük çıkmış olabileceği uyarısıyla verilmiştir; yani rakam kesin değil, bilinen en kütleli adaylardan biri olarak okunmalıdır.


Verileri göster
| Alan | 588 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 27. (88 arasında) |
| Komşu takımyıldız sayısı | 6 |
| En parlak yıldız | Alderamin (yaklaşık 2,5 kadir) |
| En yakın yıldız sistemi | Krüger 60 (13,1 ışık yılı) |
| Delta Cephei'nin dönemi | 5,37 gün |
| NGC 188'in yaşı | 6,8 milyar yıl |
Mitolojisi ve gök anlatıları
Yunan mitolojisinde Kefeus, Aithiopia'nın kralıdır; karısı Kassiopeia ve kızı Andromeda ile birlikte gökte yan yana yer alırlar. Anlatıya göre Kassiopeia kızının Nereidler'den (deniz perileri) daha güzel olduğunu söyleyerek böbürlenir. Bu söz deniz perilerini ve Poseidon'u öfkelendirir; Poseidon krallığa bir sel ve Ketos adlı deniz canavarını gönderir. Kefeus ile Kassiopeia, Libya çölündeki Siwa vahasında bulunan Ammon kâhinine danışırlar; kâhin, felaketin ancak Andromeda'nın canavara kurban edilmesiyle biteceğini söyler. Kral kızını kıyıdaki bir kayaya zincirler. Medusa'nın başıyla dönmekte olan Perseus kızı görür, canavarı öldürür ve Andromeda'nın elini ister. Andromeda'yla evlenmeyi bekleyen Kefeus'un kardeşi Phineus, Perseus'a karşı komplo kurunca Perseus onu ve adamlarını da Medusa'nın başıyla taşa çevirir; Kefeus ile Kassiopeia bunun ardından evliliğe izin verir. Kefeus'un kendi varisi olmadığı için çiftin ilk çocuğu Perses'i evlat edindiği, Perses'in de Persler'in atası sayıldığı anlatılır (bu, Yunanca bir halk etimolojisidir). Sonunda Zeus kralı gökyüzüne yerleştirir. Ayrıntılı anlatım için Andromeda, Perseus ve Kassiopeia efsanesi yazısına, ailenin öbür üyeleri için Andromeda ve Perseus maddelerine bakabilirsiniz.
Gökyüzü haritalarında Kral çoğunlukla taçlı bir hükümdar olarak, kimi zaman kızının hayatı için tanrılara yalvarırken kollarını havaya kaldırmış hâlde, kimi zaman da tahtında otururken çizilir. Arap haritalarında takımyıldız, "alevli" ya da "ateşli" anlamına gelen el-Multahib adını taşır. Çin astronomisinde ise Kral'ın yıldızları iki ayrı bölgeye dağılmıştır. Kral'a özgü, yerleşik bir Türk ya da Anadolu gök anlatısı doğrulayamadık; bu bölgenin Türk gökyüzü geleneğindeki en bilinen göstergesi, kutbu belirleyen Demirkazık'tır.
İlginç bilgiler
- Mars'ın kuzey kutbu, Alderamin ile Deneb'i birleştiren doğrunun orta noktasını gösterir.
- Alderamin, yaklaşık MS 7500'de Dünya'nın kuzey kutup yıldızı olarak Kutup Yıldızı'ndan unvanı devralacak yıldızlardan biridir (daha önce Errai ve Iota Cephei sırayla öne çıkar).
- Delta Cephei'nin yaklaşık 40 yay saniye ötesinde, küçük teleskoplarla görülen 6,3 kadirlik bir yoldaşı (HD 213307) vardır.
Kısaca
- Kral (Cepheus), 588 derece karelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 27. sıradadır; Kassiopeia ile Kuğu arasında, kutba yakın uzanır ve Türkiye'nin büyük bölümünden yıl boyu görülür.
- En parlak yıldızı Alderamin yaklaşık 49 ışık yılı uzaktadır; Errai, Iota Cephei ve Alderamin binlerce yıl sonra sırayla kuzey kutup yıldızı unvanını alacak.
- Delta Cephei, parlaklığını düzenli değiştiren Sefe değişenlerinin örnek yıldızıdır; bu yıldızlar galaksilere olan uzaklığı ölçmenin anahtarı oldu.
- Mu Cephei en büyük kırmızı üstdevlerden biridir; IC 1396, Iris Bulutsusu ve NGC 188 de takımyıldızın başlıca derin gökyüzü nesneleridir.
- Mitolojide Kral, Andromeda'nın babası ve Kassiopeia'nın eşi olan Aithiopia kralı Kefeus'tur.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















