Büyükayı takımyıldızı

Büyükayı (Latince adıyla Ursa Major), kuzey gökyüzünün en kolay tanınan takımyıldızıdır. Ünü, içindeki yedi parlak yıldızın çizdiği kepçe biçimli şekle, yani Çömçelek'e (İngilizce Big Dipper) dayanır. Ama Çömçelek takımyıldızın kendisi değil, onun yalnızca bir bölümüdür; Büyükayı bundan çok daha geniş bir gökyüzü alanını kaplar ve içinde komşu gökadalardan yıldız kümelerine, gezegenli yıldızlardan çıplak gözle ayrışan çift yıldıza kadar pek çok ilginç cisim barındırır. Bu sayfada takımyıldızın kendisini, en parlak yıldızlarını, içindeki derin gökyüzü cisimlerini ve adının tarihini ele alıyoruz.

Genel bakış

Büyükayı yaklaşık 1280 derece karelik bir alan kaplar (kaynaklara göre 1279,7 ya da 1279,66). Bu, gökyüzünün yaklaşık yüzde 3,1'ine karşılık gelir ve onu 88 modern takımyıldız arasında üçüncü büyük yapar. Bugünkü sınırlarını 1930'da Eugène Delporte, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) için 28 kenarlı bir çokgen olarak çizdi. IAU kısaltması UMa'dır; kısaltma 1922'de kabul edildi. Takımyıldız dik açıklıkta yaklaşık +28° ile +73° arasında uzanır. Komşuları Draco, Boötes, Canes Venatici, Coma Berenices, Leo, Leo Minor, Lynx ve Camelopardalis takımyıldızlarıdır.

Büyükayı, Batlamyus'un (Ptolemaios) listelediği eski takımyıldızlar arasındadır; Batlamyus ona Yunanca "Büyük Ayı" anlamına gelen Arktos Megale adını vermişti. Takımyıldızın en parlak yıldızı Alioth'tur. Güneş'e en yakın üyesi ise yaklaşık 8,3 ışık yılı uzaktaki kırmızı cüce Lalande 21185'tir; ancak bu yıldız çıplak gözle görülemez.

Verileri göster

Alan	1280 derece kare
Büyüklük sırası	3.
Çömçelek'te yıldız	7
Messier nesnesi	7
En yakın yıldız	8,3 ışık yılı

Çömçelek: takımyıldız değil, asterizm

Gökbilimciler, resmî bir takımyıldızın içinde kalan ama kendi başına tanınan yıldız desenlerine asterizm der. Çömçelek böyle bir asterizmdir: Büyükayı'nın sırtını ve kuyruğunu oluşturan yedi parlak yıldızdan meydana gelir. Bunların altısı ikinci kadir ya da daha parlaktır; yalnızca Megrez üçüncü kadirdedir. Dört yıldız "kepçeyi", üç yıldız "sapı" oluşturur. Aynı desene İngiltere ve İrlanda'da "Plough" (saban) denir.

Yıldız	Bayer adı	Görünür parlaklık (kadir)	Uzaklık (ışık yılı, yaklaşık)	Ad anlamı
Alioth	ε (epsilon)	1,76	81	"kara at" (ayıyla ilgisi yok)
Dubhe	α (alfa)	1,79	124	"ayı"
Alkaid	η (eta)	1,85	104	"kuyruğun sonu"
Mizar	ζ (zeta)	yaklaşık 2,2	78-83	"kuşak"
Merak	β (beta)	2,37	79	"ayının kalçası"
Phecda	γ (gama)	2,44	84	"uyluk"
Megrez	δ (delta)	3,32	81	"kuyruk kökü"

Kadir ölçeğinde küçük sayı daha parlak anlamına gelir; Alioth gökyüzünün 33., Dubhe 35. en parlak yıldızıdır. Alioth ayrıca kimyasal bileşimi alışılmışın dışında olan "Ap" türü yıldızların bilinen en parlağıdır.

Kutup Yıldızı'nı bulmak

Çömçelek'in en bilinen kullanımı yön bulmaktır. Kepçenin dış kenarındaki iki yıldız, Merak ve Dubhe, "işaretçi yıldızlar" diye anılır. Merak'tan Dubhe'ye doğru çizilen çizgi, bu iki yıldız arasındaki uzaklığın yaklaşık beş katı kadar uzatılırsa Kutup Yıldızı'na (Polaris) ulaşır. Polaris, Küçük Ayı takımyıldızının "sapının" ucundaki yıldızdır ve gerçek kuzeyi gösterdiği için yüzyıllardır yön bulmada kullanılır.

Mizar ve Alcor: çıplak gözle bir çift

Çömçelek'in sapının ortasındaki Mizar'ın hemen yanında, yaklaşık 12 yay dakikası uzakta, daha sönük bir yıldız görülür: Alcor (yaklaşık 4. kadir). Karanlık bir gökyüzünde iyi görüşe sahip biri bu ikiliyi çıplak gözle ayırabilir. Eski dönemlerde bu çift bir görme testi olarak kullanılmıştır; Arap geleneğinde onlara "at ve binici" denmiştir.

İşin ilginç yanı, bu çiftin kendisinin de çok katlı bir sistem olmasıdır. Mizar teleskopla bakıldığında ikiye ayrılır ve teleskopla ikili olduğu anlaşılan ilk yıldızlardan biri olarak anılır; keşif Riccioli'ye (1650) atfedilir. Mizar'ın kendisi dörtlü bir sistemdir. Alcor ise ikili bir sistemdir; 2009'da Eric Mamajek ve çalışma arkadaşları Alcor'un bir kırmızı cüce eşi olduğunu bulmuştur. Böylece Mizar-Alcor topluluğu altı yıldızlı bir sistem hâline gelmiştir. Araştırmalar iki sistemin birbirine kütleçekimle bağlı olma olasılığını çok yüksek bulmaktadır; aralarındaki uzaklık yaklaşık 0,28 ışık yılı olarak hesaplanmıştır.

Büyük Ayı Hareketli Grubu

Çömçelek'in yıldızları rastgele bir dizilim değildir. Dubhe ve Alkaid dışındaki beş yıldız (Merak, Phecda, Megrez, Alioth ve Mizar) uzayda aynı yönde, birbirine benzer hızla hareket eder; yani ortak bir doğum yerinden gelen bir yıldız grubunun üyeleridir. Bu gruba Büyük Ayı Hareketli Grubu (Collinder 285 olarak da bilinir) denir. Grubu 1869'da Richard A. Proctor fark etmiştir. Güneş'e en yakın hareketli yıldız grubudur; çekirdeği yaklaşık 80 ışık yılı uzaktadır ve yaklaşık 30 x 18 ışık yıllık bir alana dağılmıştır. Yaşı için kaynaklarda yaklaşık 400-500 milyon yıl arasında değerler görülür; en yeni çalışmalardan biri 418 milyon yıl bulmuştur. Dubhe ve Alkaid grubun üyesi değildir; onlar farklı yönlere gider.

Derin gökyüzü cisimleri

Büyükayı, Samanyolu'nun tozlu düzleminden uzağa baktığı için uzak gökadaları görmeye elverişli bir yönü gösterir. Yedi Messier nesnesi bu takımyıldızın sınırları içindedir.

• M81 (Bode Gökadası): Yaklaşık 12 milyon ışık yılı uzaklıkta, büyük tasarımlı bir sarmal gökadadır; görünür parlaklığı 6,94 kadirdir. Johann Bode 31 Aralık 1774'te bulmuştur. Merkezinde yaklaşık 70 milyon Güneş kütlesinde bir süper kütleli kara delik vardır. 28 Mart 1993'te içinde SN 1993J süpernovası görülmüştür. M81, yaklaşık 34 gökadalık bir grubun en büyük üyesidir.
• M82 (Puro Gökadası): M81'in hemen yanındadır. Yıldız patlaması (starburst) gökadasıdır; merkezinde yıldız doğum hızı Samanyolu'nunkinden yaklaşık 10 kat fazladır. M81 ile yaklaşık 100 milyon yıl önce başlayan etkileşimin bu patlamayı tetiklediği düşünülür. 21 Ocak 2014'te M82'de SN 2014J adlı Tip Ia süpernova görülmüştür; bu, 1972'den beri gözlenen en yakın Tip Ia süpernovadır.
• M101 (Fırıldak Gökadası): Yaklaşık 25 milyon ışık yılı uzakta, bize tam karşıdan bakan bir sarmal gökadadır. Pierre Méchain 1781'de bulmuştur.
• M97 (Baykuş Bulutsusu): Yaklaşık 1.630 ışık yılı uzakta bir gezegenimsi bulutsudur; Méchain 1781'de bulmuştur. Kepçenin alt kenarına yakın görülür.

Takımyıldızın sınırları içinde ayrıca M108 ve M109 sarmal gökadaları ile NGC 3079 ve NGC 3310 gibi yıldız patlaması gökadaları yer alır. Hubble Derin Alan (Hubble Deep Field) gözlemi de Büyükayı'nda, Megrez'in kuzeydoğusundaki küçük bir gökyüzü yamasına çevrilmiştir.

Gezegenli ve değişen yıldızlar

47 Ursae Majoris, Güneş'e benzeyen ve yaklaşık 46 ışık yılı uzaklıktaki bir yıldızdır; üç gezegeni bilinir. Bunların ilki 1996'da bulunmuştur ve Jüpiter'den yaklaşık 2,5 kat kütlelidir. Öte yandan W Ursae Majoris, "değen çift" olarak adlandırılan, iki yıldızın neredeyse birbirine değdiği değişen yıldız türünün öncü örneğidir.

Mitoloji ve adlar

Yunan anlatısına göre Zeus, Artemis'in yanındaki peri Kallisto'ya âşık olur. Zeus'un eşi Hera, Kallisto'nun Zeus'tan Arkas adında bir oğlu olduğunu öğrenince onu ayıya çevirir. Yıllar sonra avlanan Arkas ayıyı neredeyse mızrakla vuracakken Zeus araya girer ve ikisini göğe yükseltir: Kallisto Büyükayı, Arkas ise Boötes olur. Öykünün ayrıntıları kaynağa göre değişir; bazı anlatımlarda ayıya çeviren Artemis'tir. Homeros'un Odysseia destanında bu takımyıldız, ufkun altına inmeyen tek takımyıldız olarak anılır.

Büyükayı'nın adı dünyanın pek çok yerinde bir nesneyle eşleşir: Almancada "Büyük Araba", Fincede "Otava", Hindistan'da Rigveda'da "Ayı" ve sonra "Yedi Bilge" (Saptarshi), Çin ve Japonya'da "Kuzey Kepçesi". Türkçede takımyıldız için "Büyük Kepçe", "Saban" ve "Araba" adları kullanılmıştır. Türk kültüründe en eski adın Yediger olduğu, 11. yüzyıldan itibaren ise Yedigen biçiminin görüldüğü belirtilir (Ögel'in Türk Mitolojisi çalışması). Türk kültüründeki gökyüzü adları için Türklerde gökyüzü maddesine de bakabilirsiniz.

Türkiye'den gözlem

Büyükayı, kuzey yarımkürenin orta enlemlerinden yıl boyu görülebilen bir takımyıldızdır. Dik açıklığı yaklaşık +28° ile +73° arasında olduğundan Türkiye'nin enlemlerinde takımyıldızın kuzey bölümü hiç batmaz, güney uçları ise mevsime göre ufka yaklaşır. Çömçelek en yüksek konumuna ilkbaharda akşam saatlerinde gelir; sonbaharda kuzey ufkunda alçak görünür. Işık kirliliğinden uzak bir yerde Mizar-Alcor çiftini ayırt etmek iyi bir göz testidir; Kutup Yıldızı'nı bulmak içinse bir saniye yeter.

Kısaca

• Büyükayı, gökyüzünün üçüncü büyük takımyıldızıdır; yaklaşık 1280 derece kare kaplar.
• Çömçelek, takımyıldızın içindeki yedi yıldızlık bir asterizmdir; Merak ve Dubhe Kutup Yıldızı'nı gösterir.
• Mizar-Alcor, çıplak gözle ayrışan ve gerçekte altı yıldızlı bir sistemdir.
• Çömçelek'in yıldızlarının çoğu ortak bir gruptandır; Dubhe ve Alkaid grubun dışındadır.
• M81, M82 ve M101 gibi komşu gökadalar bu bölgede toplanmıştır.