Batlamyus

Batlamyus (Klaudios Ptolemaios), MS 2. yüzyılda Roma İmparatorluğu'nun Mısır eyaletinde, İskenderiye'de yaşamış gökbilimci, matematikçi ve coğrafyacıdır. Yazdığı Almagest, Antik Çağ'dan bütünüyle günümüze ulaşan en kapsamlı gökbilim kitabıdır ve Dünya'yı evrenin merkezine koyan modelin en işlenmiş biçimini sunar. Bu kitap Avrupa'da, Orta Doğu'da ve Kuzey Afrika'da bin yılı aşkın bir süre gökbilimin temel başvuru kaynağı oldu. Gezegenlerin konumunu hesaplamak için geliştirdiği geometrik araçlar, Bilim Devrimi'ne kadar gökyüzünü öngörmenin en güçlü yolu olarak kaldı.

Hayatı

Batlamyus'un hayatı hakkında bilinenler çok azdır; bilgilerin çoğu kendi eserlerinden çıkarılır. Kaynaklar doğumunu yaklaşık MS 100'e yerleştirir; doğum yeri bilinmez. 14. yüzyılda ortaya atılan, Yukarı Mısır'daki Ptolemais Hermiou kentinde doğduğu iddiası belgelere dayanmaz. Gözlemlerinde adı geçen tek yer İskenderiye'dir ve ömrünü burada ya da çevresinde geçirdiği kabul edilir.

Eserlerini Koine Yunancasıyla yazdı. Latince "Claudius" adı, bir Roma vatandaşı olabileceğini düşündürür. Ölüm yılı kesin değildir: eserlerinin hacminden yola çıkılarak 160'lı ya da 170'li yıllarda öldüğü tahmin edilir. Bazı kaynaklar ölümünü yaklaşık MS 170 olarak verir. Bu dönemden kalma bir portresi bilinmez; bugün dolaşan resimlerinin tamamı sonraki yüzyıllarda hayal edilerek yapılmıştır.

Almagest ve yer merkezli evren

Batlamyus'un asıl adı Mathēmatikē Syntaxis (Matematiksel Derleme) olan büyük eseri yaklaşık MS 150'de tamamlandı. On üç kitaptan oluşur ve kendisinden önceki sekiz yüzyılı aşan gözlem birikimini bir araya getirir. Eser sonradan "Büyük Derleme" diye anıldı; Arapçaya çevrilirken el-Mecisti, Latinceye geçerken de Almagest adını aldı.

Kitaptaki evren modeli yer merkezlidir: Dünya ortada durur, Güneş, Ay ve gezegenler onun çevresinde döner. Gezegenlerin gökyüzünde zaman zaman yavaşlayıp geri gidiyormuş gibi görünmesini açıklamak için Batlamyus üç araç kullandı:

• Taşıyıcı çember (deferent): Gezegenin ana yörüngesini oluşturan büyük çember.
• Dış çember (episikl): Gezegenin, taşıyıcı çember üzerinde ilerleyen küçük bir çemberin çevresinde dönmesi. Bu iki araç Pergeli Apollonios'tan devralınmıştı.
• Ekuant: Batlamyus'un eklediği asıl yenilik. Gezegen ya da dış çemberin merkezi, taşıyıcı çemberin merkezinden değil, ondan kaydırılmış başka bir noktadan bakıldığında sabit açısal hızla dönüyormuş gibi davranır. Böylece gezegenlerin değişen hızları, düzgün hareket ilkesi korunarak taklit edilebildi.

Almagest'te ayrıca 48 takımyıldız altında toplanmış 1.022 yıldızlık bir katalog yer alır. Yıldızlar takımyıldız içindeki yerine ve ekliptik koordinatlarına göre tanımlanmıştır. Bu katalog uzun süre büyük ölçüde Hipparkos'un kataloğundan aktarıldığı düşünülerek değerlendirildi; 2022'de bulunan Hipparkos kataloğu parçaları ise Batlamyus'un yalnızca ona dayanmadığını gösterdi.

Diğer eserleri

Batlamyus'un ilgisi gökbilimle sınırlı değildi:

• Coğrafya: Harita yapımı için bir el kitabı. Yaklaşık 8.000 yeri anar, bunların 6.300 kadarı için koordinat verir. Harita izdüşümü yöntemlerini geliştirdi; enlemi derece yerine "en uzun günün süresi"ne dayanan kuşaklarla ifade etti.
• Kullanışlı Tablolar: Gezegen konumlarını, tutulmaları ve yıldızların doğuşunu hesaplamaya yarayan tablolar.
• Gezegen Hipotezleri: İç içe geçmiş küreler biçiminde bir evren tasarımı. Bu eserde Güneş'in Dünya'ya ortalama uzaklığını 1.210 Dünya yarıçapı olarak hesapladı; bu değer gerçeğin çok altındadır.
• Optik: Görme, yansıma ve kırılmayı inceler. Yalnızca Arapça bir çeviriden yapılan Latince sürümüyle günümüze ulaştı. Beşinci kitabında havadan suya geçen ışığın kırılmasına dair bilinen en eski tablo bulunur.
• Harmonik: Müzik kuramı ve akort üzerine üç kitaplık bir çalışma.
• Tetrabiblos: Astrolojiyi sistemli hâle getiren eseri. O dönemde astroloji ile gökbilim henüz birbirinden ayrılmamıştı; bugün astroloji bilim olarak kabul edilmez.

Uzay ve astronomiye etkisi

Almagest 9. yüzyılda Arapçaya çevrildi. Çevirilerden biri Halife Me'mun'un desteğiyle yapıldı; ilk Arapça çevirmenin Sehl bin Bişr olduğu düşünülür. Arapça kaynaklarda Batlamyus'un adı "Batlamyus" olarak geçer; Türkçedeki yaygın adı da buradan gelir.

Avrupa eseri büyük ölçüde Arapça üzerinden tanıdı. Cremonalı Gerard'ın Toledo'da Arapçadan yaptığı Latince çeviri 1175'te tamamlandı. Yer merkezli model, Antik Yunan'dan Bizans'a, İslam dünyasından Batı Avrupa'ya kadar 1.200 yılı aşkın bir süre kabul gördü.

Modelin en çok eleştirilen parçası ekuant oldu. Nicolaus Copernicus, düzgün dairesel hareket ilkesini bozduğunu düşündüğü bu aracı "canavarca bir yapı" diye niteledi. Ekuanttan duyduğu rahatsızlık, Güneş merkezli sistemini kurmasının önemli nedenlerinden biriydi. Johannes Kepler ise Batlamyus'un müzik kuramından esinlenerek evrenin uyumu üzerine düşüncelerini geliştirdi.

Tartışmalar

Batlamyus'un gözlemleri tarihçiler arasında tartışma konusudur. Örneğin 25 Eylül 132'de öğleden sonra saat ikide bir sonbahar ekinoksu gözlediğini yazar. Robert R. Newton 1977'de yayımladığı kitapta Batlamyus'un pek çok gözlemi uydurduğunu ileri sürdü ve onu "bilim tarihinin en başarılı sahtekârı" diye niteledi. Owen Gingerich bu suçlamayı reddetmekle birlikte eserde "kuşku uyandıran bazı sayılar" bulunduğunu kabul etti; Bernard Goldstein de Newton'un bulgularına itiraz etti. Bazı araştırmacılar hatalı zamanlanmış gözlemlerin, aletlerdeki bükülme ya da atmosferik kırılmayla açıklanabileceğini öne sürer.

Mirası

Batlamyus'un evren modeli yanlıştı, ama gözlemleri sayılarla ifade eden, öngörü yapabilen bir model kurma çabası gökbilimin yöntemini biçimlendirdi. Almagest, gökyüzünün matematikle hesaplanabileceğini gösteren ilk büyük derlemeydi ve sonraki bütün kuramlar onunla hesaplaşarak gelişti. Ay'daki ve Mars'taki Ptolemaeus kraterleri ile 4001 Ptolemaeus asteroidi onun adını taşır.

Bilmeye değer

• Almagest adı, Yunanca "en büyük derleme" anlamındaki ifadenin Arapçada bozulmuş biçiminden türediği kabul edilir.
• Ortaçağ yazarı Ebu Ma'şer onu yanlışlıkla Mısır'ın Ptolemaios hanedanından bir kral sanmıştı.
• Almagest'teki yıldız tablosunda aslında 1.028 kayıt vardır; bunların üçü bilerek tekrar edilmiş, üçü de yıldız olmayan cisimlerdir.
• Halife Me'mun'un Almagest'in bir kopyasını, Bizans imparatoruyla yaptığı barışın koşullarından biri olarak aldığı aktarılır.