Ejderha takımyıldızı (Draco) nedir? Thuban, Eltanin ve Kedi Gözü Bulutsusu
Ejderha (Draco), Büyükayı ile Küçükayı arasında kıvrılan kutup çevresi takımyıldızıdır; eski kutup yıldızı Thuban, Eltanin ve Kedi Gözü Bulutsusu burada.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey gök kutbu çevresinde; Büyükayı, Küçükayı, Çoban, Herkül, Lir, Kuğu, Kefeus ve Zürafa arasında
- Çap
- 1.083 derece kare (88 takımyıldız arasında 8.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl); kökeni Knidoslu Eudoksos'a (MÖ 4. yüzyıl) uzanır
Ejderha (Latince adıyla Draco, IAU kısaltması Dra), kuzey gökyüzünün kutba yakın bölgesinde, Büyükayı ile Küçükayı'nın arasından kıvrılarak geçen uzun ve soluk bir takımyıldızdır. 88 modern takımyıldız arasında alan bakımından 8. sıradadır; en parlak yıldızı Eltanin, tarihî kutup yıldızı ise Thuban'dır. Ekliptiğin, yani Güneş'in gökteki yıllık yolunun kuzey kutbu da bu takımyıldızın içindedir.
Ejderha, gökyüzünün gösterişli desenlerinden biri değildir; yıldızlarının çoğu sönüktür ve çizgisini izlemek için karanlık bir gök gerekir. Buna karşılık Yunan mitolojisinden Çin gök bilimine, Mısır piramitlerinin yönünden ışığın sapınımının (aberasyonun) keşfine kadar şaşırtıcı sayıda hikâyeye ev sahipliği yapar. İçinde Hubble'ın görüntüleriyle ünlenen Kedi Gözü Bulutsusu, Samanyolu'nun en sönük uydu gökadalarından biri ve her yıl Ekim'de gözlenen Draconid meteor yağmurunun radyantı bulunur.
Genel bakış: adı, alanı ve konumu
Türkçede takımyıldız "Ejderha" adıyla anılır; Latince ad Draco, "ejder" anlamına gelir ve tamlayan hâli Draconis'tir (yıldızlar bu yüzden "Alfa Draconis", "Gama Draconis" biçiminde adlandırılır). Takımyıldız, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un listelediği 48 takımyıldızdan biridir ve bu liste de MÖ 4. yüzyıldaki Knidoslu Eudoksos'un derlemesine dayanır. Bugün Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanımladığı 88 takımyıldızın arasında yer alır. Takımyıldızların nasıl ortaya çıktığını ve sınırlarının nasıl çizildiğini takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Ejderha yaklaşık 1.083 derece karelik bir alan kaplar; bu, 88 takımyıldız arasında 8. büyük alandır. Komşuları arasında Büyükayı, Küçükayı, Çoban, Herkül, Lir, Kuğu, Kefeus ve Zürafa bulunur. Gövdesi bu kalabalığın arasından, Küçükayı'nın kepçesinin etrafını dolanan bir yılan gibi uzanır.
Takımyıldızın bir başka özelliği, ekliptiğin kuzey kutbunu içermesidir. Dünya'nın Güneş çevresindeki yörünge düzlemine dik doğrultu, gökyüzünde tam Ejderha'nın bölgesine denk gelir; Kedi Gözü Bulutsusu bu noktanın birkaç yay dakikası yakınındadır.
Nerede ve ne zaman görülür?
Ejderha, kuzey yarımkürede dairesel kutupsal (sirkumpolar) bir takımyıldızdır: kutba yakın olduğu için gökyüzünde küçük çemberler çizer. Bir yıldızın hiç batmaması için gök kutbundan uzaklığının, gözlemcinin enleminin tamamlayanından küçük olması gerekir (dik açıklık > 90° − enlem). Eltanin'in dik açıklığı yaklaşık +51,5° olduğundan, bu hesaba göre Türkiye'nin kuzey ve orta bölgelerinde takımyıldızın tamamına yakını hiç batmaz; ülkenin güney kıyılarında ise en güneydeki yıldızları yılın bazı saatlerinde ufka inip kısa süre batabilir.
Akşam gökyüzünde en elverişli dönem yaz aylarıdır; takımyıldız en iyi Temmuz'da görülür. Bu aylarda başı, Yaz Üçgeni'nin Vega yıldızının hemen kuzeyinde yüksekte durur.
Gökyüzünde nasıl bulunur?
Ejderha'yı bulmanın iki bilinen yolu vardır:
- Başından başlayarak: Lir'in parlak yıldızı Vega'nın hemen kuzeyine bakın. Dörtgen biçiminde dizilmiş dört yıldız Ejderha'nın başıdır; bu dörtgen, Küçükayı'nın kepçesiyle yaklaşık aynı büyüklük ve parlaklıktadır. Dörtgenin en parlak köşesi Eltanin'dir.
- Büyükayı'dan başlayarak: Büyükayı'nın kepçesinin Polaris'i gösteren dış yıldızlarına karşılık, iç yıldızları Phecda ile Megrez Thuban'a işaret eder; Thuban Megrez'den yaklaşık 15 derece uzaktadır. Oradan başlayarak yıldız zincirini Küçükayı'nın kepçesinin etrafında dolaşırken takip edebilirsiniz.
Thuban, 3,65 kadir parlaklığıyla zayıf bir yıldızdır; ışık kirliliği olan şehir gökyüzünde görülmeyebilir. Bu yüzden desenin takibi için karanlık bir yer ve açık bir gece gerekir. Kadir ölçeğinde küçük sayı daha parlak anlamına gelir.
Başlıca yıldızları
Ejderha'nın yıldızlarına verilen adların çoğu Arapçadandır; "ejder", "yılan" ve "baş" kavramlarına dayanırlar. Aşağıdaki tablo takımyıldızın tanınmış yıldızlarını özetler:
| Yıldız | Yeri | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Not |
|---|---|---|---|---|
| Eltanin (γ Dra) | Başın en parlak köşesi | 2,24 | Yaklaşık 150 | Turuncu dev; takımyıldızın en parlak yıldızı |
| Rastaban (β Dra) | Başta | 2,8 | Yaklaşık 360 | Sarı dev |
| Athebyne (η Dra) | Gövde | 2,8 (eşi 8,2) | — | Çift yıldız: sarımsı asıl yıldız ve beyaz eşi |
| Thuban (α Dra) | Kuyruk bölgesi | 3,65 | Yaklaşık 300 | Mavi-beyaz ikili; eski kutup yıldızı |
| Alrakis (μ Dra) | — | 5,6 ve 5,7 | Yaklaşık 88 | Yaklaşık 670 yılda bir dönen iki beyaz yıldız |
Eltanin, adını Arapça "büyük yılan, ejder" anlamına gelen at-tinnin sözcüğünden alır; "ra's al-tinnin" ifadesi "ejderin başı" demektir. Bayer'in adlandırma sistemine göre "gama" (üçüncü) harfini taşısa da bugün Ejderha'nın en parlak yıldızıdır. Bu yıldızın bilim tarihinde özel bir yeri vardır: İngiliz gökbilimci James Bradley 1728'de Eltanin'in paralaksını ölçmeye çalışırken ışığın sapınımını (aberasyon) keşfetti. Bu, Dünya'nın hareketinin ölçülebilir bir etkisiydi ve Kopernik'in Dünya'nın Güneş çevresinde döndüğü görüşünü destekleyen önemli kanıtlardan biri sayıldı. Eltanin bize yaklaşıyor: yaklaşık 1,5 milyon yıl sonra Güneş'e 28 ışık yılı kadar yaklaşacak ve (parlaklığı değişmezse) geçici olarak Sirius'a yakın parlaklıkta görünecek.
Thuban ("büyük yılan" anlamına gelen Arapça ṯuʿbān sözcüğünden), Ejderha'nın Bayer harfi "alfa" olan yıldızıdır; ama Eltanin'den yaklaşık 3,7 kat sönüktür. Bayer ona yine de "alfa" harfini vermiştir. Thuban, 51,4 günde bir birbirinin çevresinde dolanan iki A sınıfı yıldızdan oluşan bir ikilidir.

Verileri göster
| Alan | 1.083 derece kare |
|---|---|
| 88 takımyıldız arasında sırası | 8. |
| En parlak yıldız | Eltanin (2,24 kadir) |
| Draconid yağmurunun zirvesi | 8 Ekim |
| Thuban kutup yıldızıydı | MÖ 3942 - MÖ 1793 |
Thuban: Mısır'ın kutup yıldızı
Dünya'nın dönme ekseni binlerce yıllık bir presesyon hareketi yapar; bu yüzden kuzey kutbunu gösteren yıldız çağlar boyunca değişir. Bugün bu yıldız Küçükayı'daki Polaris'tir (ayrıntısı Kutup Yıldızı (Demirkazık) sayfasında). Thuban ise MÖ 3942'den MÖ 1793'e kadar, çıplak gözle görülen ve kutuba en yakın yıldızdı. Kutba en çok MÖ 2830 dolayında yaklaştı; o sırada aradaki uzaklık 10 yay dakikasından azdı. Bu dönem, Mısır piramitlerinin yapıldığı çağlara denk düşer.
Bazı araştırmacılar, piramitlerin bir yüzünün kuzeye dönük olmasının ve giriş koridorunun Thuban'ı görecek biçimde hizalanmasının bilinçli bir tasarım olduğunu öne sürer. Bu yorum yaygındır, ama tek bir çözüm olarak kabul edilmesi doğru olmaz; Mısır astronomisinin ayrıntıları hâlâ tartışılan bir konudur.
Presesyon sürerken Thuban kutuptan uzaklaşmış, bugün kutba yaklaşık 25 derece uzaktadır. Yapılan hesaplara göre MS 20.000'li yıllarda (yaklaşık MS 20.346) yeniden kutup yıldızı olacak.
Derin gökyüzü cisimleri
Ejderha, Samanyolu düzleminden uzakta olduğu için, bu yönde bakarken önümüzde yıldız kalabalığı değil, uzaktaki gökadalar vardır. Bu bölgedeki başlıca hedefler şunlardır:
Kedi Gözü Bulutsusu (NGC 6543)
İngiliz gökbilimci William Herschel 15 Şubat 1786'da keşfettiği Kedi Gözü Bulutsusu, ölmekte olan bir yıldızın dışarı attığı gaz katmanlarından oluşan bir gezegenimsi bulutsudur (aynı türden bir örnek olarak Halka Bulutsusu'na bakabilirsiniz). Uzaklığı yöntemlere göre yaklaşık 3.000 ile 4.400 ışık yılı arasında verilir; ESA'nın Hubble ve Euclid verilerini birleştirdiği görüntüsünde 4.400 ışık yılı değeri anılır. Küçük bir amatör teleskopta mavi-yeşil, bulanık bir disk olarak görünür; asıl karmaşık yapısı, yani halkalar, düğümler ve kabarcıklar ancak Hubble Uzay Teleskobu görüntülerinde ortaya çıkar. Bu yapıdaki karmaşıklığın, merkezdeki yıldızın çoklu bir sistemin parçası olmasıyla ilgili olabileceği düşünülür. Kedi Gözü, tayfı incelenen ilk gezegenimsi bulutsudur: İngiliz amatör gökbilimci William Huggins'in çalışması bu tür bulutsuların yıldız değil, gaz olduğunu gösterdi.

Ejderha Cüce Gökadası
Ejderha Cüce Gökadası, 1954'te Lowell Gözlemevi'nden Albert G. Wilson tarafından Palomar gökyüzü taramasının fotoğraf plakalarında keşfedildi. Samanyolu'nun uydu gökadalarından biri ve Yerel Grup'un üyesidir; yaklaşık 260 bin ışık yıl uzaktadır. Mutlak parlaklığı −8,6 kadir olan bu gökada, Samanyolu'nun bilinen en sönük yoldaşlarından biridir. 1961'de Walter Baade ve Henrietta Swope, içinde 260'tan fazla değişen yıldız belirledi; çoğu RR Lyrae türündeydi. Yıldız sayısına oranla çok fazla karanlık madde içerdiği düşünüldüğünden, karanlık madde araştırmalarında önemli bir hedeftir.
Gökada grupları ve kümeleri
NGC 5866 mercek biçimli bir gökadadır; bazen Messier kataloğunun 102 numaralı nesnesi sayılır ve NGC 5879 ile NGC 5907 sarmal gökadalarının da bulunduğu küçük bir grubun adını verir. "Tadpole" (iribaş) adıyla bilinen Arp 188, 280.000 ışık yıl uzunluğunda mavi bir yıldız kuyruğuna sahiptir; yaklaşık 420 milyon ışık yıl uzaktadır. Abell 2218 ise yaklaşık 3 milyar ışık yıl ötedeki bir gökada kümesidir; kütleçekimiyle arkasındaki daha uzak gökadaların ışığını merceklediği için bu gökadaları incelemeye de yarar.

Takımyıldızın içinde ayrıca Q1634+706 kuasarı yer alır: 14,4 kadirle, amatör teleskoplarla genellikle görülebilen en uzak cisimlerden biridir. Işığı bize yaklaşık 8,6 milyar yılda ulaşmıştır; evrenin genişlemesi nedeniyle bugünkü uzaklığı çok daha büyük, yaklaşık 12,9 milyar ışık yılıdır. Takımyıldızın güney kesimi ayrıca, bilinen en büyük yapılardan biri olabileceği öne sürülen Herkül-Kuzey Tacı Büyük Duvarı'nın bir bölümünü kapsar; bu yapının gerçekliği ve boyutu tartışmalıdır.
Ejderha yönündeki Kepler-10 yıldızı da çevresinde doğrulanmış bir gezegen (Kepler-10b) bulunmasıyla dikkat çeker; bu keşif Kepler Uzay Teleskobu verilerine dayanır.
Draconid meteor yağmuru
Her yıl 8 Ekim dolayında zirveye çıkan Draconid (Giacobinid) meteor yağmurunun radyantı Ejderha'dadır. Kaynak cisim, 21P/Giacobini-Zinner periyodik kuyruklu yıldızıdır. Yağmur çoğu yıl zayıftır; ama 1933 ve 1946'da saatte 10.000'e varan meteor ("meteor fırtınası") üretti; 1985, 1998 ve 2011'de de şiddetli patlamalar gözlendi. 2011'de saatteki meteor sayısı yaklaşık 400'e ulaştı ama parlak Ay ışığı yüzünden görsel olarak büyük ölçüde fark edilmedi. Gözlem ayrıntıları için Draconid meteor yağmuru sayfasına bakın. Şubat'ta ise 2011'de keşfedilen, kaynağı bilinmeyen bir uzun dönemli kuyruklu yıldıza bağlı zayıf bir yağmur, Şubat Eta Draconid'leri vardır.
Efsanesi: ejder ve gök kubbe
Yunan geleneğinde Ejderha'nın kimliği tek değildir; kaynaklar bu yıldız desenini birkaç ayrı ejderle özdeşleştirir.
- Gigantomakhia'nın devi: Romalı yazar Hyginus'a göre ejder, Olimpos tanrılarına karşı on yıl savaşan devlerden biriydi. Tanrıça Athena onu yendi ve gökyüzüne fırlattı; ejder kuzey gök kutbunun dondurucu soğuğunda, kendi etrafına dolanmış hâlde donup kaldı. Aelius Aristides ona "Asterios" adını verir ve Atina'daki Büyük Panathenaia şenliğinin Athena'nın bu zaferini kutladığını söyler; şenlik, takımyıldızın başının Akropolis'ten görünen en yüksek konumuyla çakışırmış.
- Ladon: Eratosthenes'e atfedilen Catasterismi'de takımyıldız, Hesperidlerin altın elmalarını bekleyen ejder Ladon'dur. Herakles (Herkül) on iki görevinden birinde altın elmaları almaya gelip Ladon'u öldürdü; tanrıça Hera da ejderi gökyüzüne yerleştirdi. Gökte Herkül takımyıldızı, ayağını Ejderha'nın başına basmış biçimde çizilir.
- Typhon: Bazen takımyıldız, Gaia'nın canavar oğlu Typhon olarak da anılır.

Başka kültürler aynı yıldızlarda başka şeyler gördü. Geleneksel Arap gökyüzünde Ejderha bir ejder değil, "Ana Develer" olarak bilinen bir sahnedir: yavru bir deveyi iki sırtlan (Eta ve Zeta Draconis) tehdit eder, dört dişi deve (Beta, Gama, Nü ve Ksi) onu korur, çevrede ise develerin sahiplerinin kurduğu bir çadır ocağını gösteren üç yıldız (Upsilon, Tau, Sigma) durur. Arap gökbilimciler Yunan yorumunu da bilirdi; "at-tinnin" (ejder) adı oradan gelir. Çin gök biliminde takımyıldız, Üç Çevre'den Mor Yasak Çevre (Zǐ Wēi) bölgesine düşer: Thuban burada "Sağ Eksen" (右樞) adıyla anılır. Modern Çincede takımyıldızın adı "gökyüzü ejderi" anlamına gelen 天龍座'dır.
Türk ve Anadolu gök anlatılarına gelince, doğrulayabildiğimiz kaynaklarda Ejderha takımyıldızına özgü yaygın ve belgeli bir Türk anlatısı bulunmuyor; bu nedenle burada uydurma bir hikâye eklemiyoruz. Ejderha'nın çevresinde döndüğü gök kutbunun iki önemli Türk gökyüzü figürü vardır: Demirkazık (Kutup Yıldızı) ve yedi yıldızlı Büyükayı (Yedigen). Büyükayı'nın Türk efsanelerini Yedigen'den Büyük Kepçe'ye yazımızda anlattık.
İlginç bilgiler
- Eski yıldız atlaslarında Ejderha, gök kutbunun çevresine bir yılan gibi dolanmış çizilir.
- Satranç açılışlarından biri olan Sicilya Savunması'nın "Ejder Varyantı", Rus usta Fyodor Dus-Chotimirsky tarafından bu takımyıldızın adıyla anıldı.
- Harry Potter serisindeki Draco Malfoy'un adı da bu takımyıldızdan gelir.
- Thuban, 20.000'li yıllarda yeniden kutup yıldızı olacak.
Kısaca
- Ejderha (Draco), kuzey göğünün kutba yakın, alan bakımından 88 takımyıldız arasında 8. sıradaki soluk bir takımyıldızıdır.
- En parlak yıldızı Eltanin'dir (2,24 kadir); Bradley 1728'de ışığın sapınımını bu yıldızı gözlerken buldu.
- Thuban, MÖ 3942-MÖ 1793 arasında kutup yıldızıydı ve MS 20.000'li yıllarda yeniden olacak.
- Kedi Gözü Bulutsusu, Ejderha Cüce Gökadası ve Draconid meteor yağmuru bu bölgenin başlıca gökyüzü hedefleridir.
- Yunan geleneği ejderi Ladon ya da Athena'nın yendiği dev olarak anlatır; Arap ve Çin gökyüzünde farklı desenler görülür.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)















