Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum Bulutsusu
Yelken (Vela), Argo gemisinin yelkenini temsil eden güney takımyıldızıdır; Regor, Vela Pulsarı ve NGC 3132 burada yer alır, Türkiye'den ancak en güney kıyılarda ufka yakın görülür.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
- Çap
- 500 derece kare (88 takımyıldız arasında 32.)
- Keşif
- Batlamyus'un Argo Navis'inin parçası; Lacaille 1763'te ayırdı; IAU 1930
Yelken (Latince adıyla Vela, "gemi yelkenleri"), güney gökyüzünde yer alan ve Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir. Eski Yunan'ın Argo gemisinin yelkenini temsil eder; içinde gökyüzündeki en yakın ve en parlak Wolf-Rayet yıldızını barındıran Gamma Velorum ile, yaklaşık 11 bin yıl önce patlamış bir yıldızın kalıntısı ve onun nötron yıldızı olan Vela Pulsarı bulunur. Türkiye'den yalnızca en güney kıyılarda, ufka çok yakın ve ancak kuzey kesimi görülebilir.
Takımyıldız Samanyolu'nun şeridi üzerinde durduğu için yıldız zengindir: beş yıldızı 3,0 kadirden parlaktır, 50 kadarı Bayer ya da Flamsteed adı taşır, yedi yıldızında gezegen bilinir. Ayrıca hem çıplak gözle seçilen bir açık küme hem de James Webb Uzay Teleskobu'nun ilk bilimsel görüntülerinden birine konu olan bir gezegenimsi bulutsu burada yer alır.

Genel bakış: konum ve komşular
Yelken, gökyüzünde 500 derece karelik bir alan kaplar ve alan bakımından 88 takımyıldız arasında 32. sıradadır. IAU kısaltması "Vel"dir (1922'de kabul edildi). Sınırları sağ açıklıkta yaklaşık 8 saat 13 dakika ile 11 saat 05 dakika, dik açıklıkta ise −37,16° ile −57,17° arasındadır. Komşuları Pompa (Antlia), Kumpas ya da Pusula (Pyxis), Pupa (Puppis), Karina (Carina) ve Erboğa'dır (Centaurus).
Türkçede takımyıldızın adı "Yelken"tir; Latince Vela sözcüğü de zaten "yelkenler" demektir. Ad, Argo Navis adlı büyük gemi takımyıldızının yelken bölümü olmasından gelir. Diğer iki parçası Karina (omurga) ile Pupa'dır (kıç güvertesi).
Türkiye'den görülür mü?
Kısa cevap: kısmen. Yelken'in kuzey sınırı −37,2° dik açıklıkta olduğundan, bir gözlemcinin başının üzerinden geçerken ufuktan yüksekliği 90° − enlem + dik açıklık formülüyle bulunur. Bu hesaba göre takımyıldızın en kuzey ucu, güney kıyılarımıza denk gelen 36° kuzey enleminde en çok yaklaşık 17° yüksekliğe çıkar; Ankara'da (yaklaşık 39,9°) 13°, İstanbul'da (41°) 12° civarında kalır. Takımyıldızın tamamı ise ancak yaklaşık 32,8° kuzey enleminin güneyinden görülebilir, yani Türkiye'den hiçbir yerden bütünüyle görülmez.
| Nesne | Dik açıklık | 36° K (güney kıyı) | 39,9° K (Ankara) | 41° K (İstanbul) |
|---|---|---|---|---|
| Takımyıldızın kuzey ucu | −37,2° | ~17° | ~13° | ~12° |
| NGC 3132 | −40°26′ | ~13,6° | ~9,7° | ~8,6° |
| Suhail (Lambda Velorum) | −43°26′ | ~10,6° | ~6,7° | ~5,6° |
| Gamma Velorum | −47°20′ | ~6,7° | ~2,8° | ~1,7° |
| Markeb (Kappa Velorum) | −55°01′ | görülmez | görülmez | görülmez |
Değerler, nesnenin gökyüzündeki en yüksek noktası (meridyen geçişi) için hesaplanmış yaklaşık açılardır; atmosfer ufka yakın yıldızları zayıflatır. Gamma Velorum, güney kıyıda denize bakan açık bir ufuktan, ancak çok berrak bir gecede ve ufkun birkaç derece üstünde aranabilir; Ankara ve İstanbul'dan pratikte görülmez. Delta ve Kappa Velorum ile Sahte Haç'ın bu iki yıldızı Türkiye'den hiçbir enlemde ufkun üstüne çıkmaz.
Kaynaklara göre Yelken, mart ayında saat 21.00 sularında en iyi konumdadır; akşam gökyüzünde aramak için en uygun dönem şubat sonu ile mart ayıdır. Bu gece gökyüzünde nelerin görüldüğünü gökyüzü haritası sayfasından kendi konumunuz için kontrol edebilirsiniz.
Nasıl bulunur?
Yelken'i bulmanın en iyi yolu Sahte Haç'tan geçer. Delta ve Kappa Velorum, Karina'daki Epsilon ve Iota Carinae ile bir araya gelerek "Sahte Haç" denen asterizmi oluşturur. Bu dörtgen Güney Haçı'ndan daha geniş ve daha sönüktür; denizcilerin onu gerçek Haç'la karıştırdığı bilinir.
Parlak yıldızları
Argo Navis üç parçaya bölündüğünde Bayer harfleri yeniden dağıtılmadığı için, Yelken'de Alfa ve Beta harfleri bulunmaz; Alfa ve Beta Karina'da kaldı. Bu yüzden Yelken'in en parlak yıldızı Gamma'dır.
| Yıldız | Parlaklık (kadir) | Uzaklık | Özellik |
|---|---|---|---|
| Gamma Velorum (Regor) | ~1,7 | ~1.096 ışık yılı | Çoklu sistem; Wolf-Rayet yıldızı içerir |
| Delta Velorum (Alsephina) | ~1,95 | ~80 ışık yılı | Tutulma gösteren üçlü sistem |
| Lambda Velorum (Suhail) | 2,14-2,3 | ~545 ışık yılı | K tayf türü kırmızı süperdev |
| Kappa Velorum (Markeb) | ~2,5 | ~570 ışık yılı | İkili yıldız, dönemi yaklaşık 117 gün |
Gamma Velorum (Regor)
Gamma Velorum tek bir yıldız değil, en az dört yıldızlı bir sistemdir. Gökyüzünde iki ayrı çift olarak görülür: parlak olan γ² Velorum ile yaklaşık 41 yay saniyesi uzaktaki, 4,2 kadirlik mavi dev γ¹ Velorum. Parlak çiftin asıl bileşeni, 78,5 günde bir dönen iki yıldızdır. Birisi yaklaşık 9 Güneş kütleli bir Wolf-Rayet yıldızı, diğeri yaklaşık 26 Güneş kütleli bir mavi süperdevdir (O7.5 tayf türü). Wolf-Rayet bileşeni, gökyüzünün bilinen en yakın ve en parlak örneğidir (WR 11). İki yıldızın rüzgârları çarpışır ve sistem gama ışınları yayar; Fermi gözlemleri bu salınımın yörüngeyle birlikte değiştiğini göstermiştir. İki ağır bileşen de ileride süpernova olarak patlayabilecek adaylardır.
Yıldızın IAU tarafından onaylanmış bir adı yoktur; görünür parlaklığı en yüksek olan "adsız" yıldızlardan biridir. Geleneksel olarak Arapçadan gelen Suhail al Muhlif ("yemin eden") adıyla anılır. Daha sık kullanılan Regor adı ise "Roger"ın tersten yazılışıdır. Apollo 1 astronotu Roger Chaffee'nin anısına, 1967'de Apollo 9 mürettebatı ve Griffith Gözlemevi'nden Clarence Cleminshaw tarafından verilmiştir. Uzaklığı yaklaşık 336 parsektir.
Delta, Lambda ve Kappa Velorum
Delta Velorum (Alsephina), yaklaşık 80 ışık yılda bulunan üçlü bir sistemdir. İç çiftin iki yıldızı 45,15 günde bir birbirinin önünden geçer ve bu tutulmalar sırasında toplam parlaklık yaklaşık 0,4 kadir düşer; tutulma 2000 yılında duyurulmuştur. Yıldız, bilinen en parlak tutulma çifti olarak anılır. Lambda Velorum (Suhail), yarıçapı Güneş'inkinin yaklaşık 211 katı ve ışıtması yaklaşık 8.300 katı olan bir K tayf türü süperdevdir; IAU adı 2016'da onaylanmıştır. Parlaklığı 2,14 ile 2,3 kadir arasında değişir. Kappa Velorum (Markeb) ise yaklaşık 117 günde dönen iki mavi yıldızdan oluşur; adı Arapçada "bineğe benzer şey" anlamına gelir ve IAU tarafından 2017'de onaylanmıştır.
Derin gökyüzü cisimleri
NGC 3132: Güney Halka Bulutsusu
NGC 3132 yaklaşık 2.000 ışık yılda, 9,2 kadirlik bir gezegenimsi bulutsudur. Görünür boyutu yaklaşık 62 × 43 yay saniyesidir. Küçük teleskoplarda bile halka biçimini gösterdiği için Güney Halka Bulutsusu, "Sekiz Patlama Bulutsusu" ve Caldwell 74 adlarıyla anılır. Merkezinde iki yıldız bulunur: 10. kadirden daha parlak olan bir A tayf türü yıldız (HD 87892) ve bulutsuyu üreten, 16. kadirde, yaklaşık 140.000 kelvin sıcaklığındaki beyaz cüce.
Bulutsu 12 Temmuz 2022'de James Webb Uzay Teleskobu'nun ilk resmî bilimsel görüntüleri arasında yayımlanan beş hedeften biriydi. Yakın kızılötesi kamera (NIRCam) merkezdeki parlak yıldızı öne çıkarırken, orta kızılötesi kamera (MIRI) ise beyaz cücenin kalın toz örtüsünü ortaya koydu.

IC 2391: Omicron Velorum Kümesi
IC 2391 (Caldwell 85), yaklaşık 490 ışık yılda duran, toplam parlaklığı yaklaşık 2,5 kadir olan genç bir açık kümedir. Yaklaşık 50 milyon yıllık, mavimsi yıldızlardan oluşur ve 50 yay dakikası kadar bir alana yayılır. Çıplak gözle bulanık bir leke olarak seçilir. Kaynaklara göre 10. yüzyılda Abd al-Rahman es-Sufi bunu "bulanık bir yıldız" olarak kaydetmiş, Lacaille de kataloğuna almıştır. Bilinen en genç dörtlü yıldız sistemi olan HD 74438 bu kümededir.
NGC 3201 ve diğer kümeler
NGC 3201, yaklaşık 14.800 ışık yılda duran, 6,9 kadirlik bir küresel kümedir; James Dunlop tarafından 28 Mayıs 1826'da bulunmuştur. Küme yaklaşık 12 milyar yıllık, kütlesi yaklaşık 157 bin Güneş kütlesidir. Samanyolu çevresinde ters yönde (retrograd) dolanır ve radyal hızı saniyede 490 kilometreyle bilinen küresel kümeler arasında en yükseklerdendir. Hubble ve Gaia verileri, kümede yaklaşık yüz yıldız kütleli kara delik bulunduğunu düşündürür.
Vela Süpernova Kalıntısı ve Vela Pulsarı
Yelken'in bilim tarihindeki asıl yeri, yaklaşık 11 bin ile 12 bin yıl önce burada patlamış bir yıldızın bıraktığı izdir. Süpernova kalıntısı gökyüzünde yaklaşık 8 derece genişliğinde, yani Ay'ın görünür çapının yaklaşık on altı katı kadar bir alan kaplar ve Güneş Sistemi'ne en yakın kalıntılardan biridir. Kalıntı, yaklaşık saniyede 1.200 kilometre hızla genişler. Gökyüzünde Puppis A kalıntısının önüne denk gelir. 1998'de bunun içinde, önceden Vela'nın parlaklığının gölgesinde kalmış, RX J0852.0-4622 adlı daha genç bir kalıntı (Vela Jr.) bulunmuştur.
Kalıntının merkezindeki Vela Pulsarı, saniyede yaklaşık 11,2 kez, yani 89,3 milisaniyelik bir dönemle döner. Pulsarlar konusuna giren bu nötron yıldızı yaklaşık 960 ışık yılda bulunur (ölçümün belirsizliği +250/−160 ışık yılıdır). Radyo dalgalarında gökyüzünün en parlak pulsarıdır ve yüksek enerjili gama ışını gökyüzünün en parlak kalıcı kaynağıdır. 1968'de Sidney Üniversitesi'ndeki gökbilimciler pulsarın bu kalıntıyla ilişkisini göstermiş, bu da süpernovaların nötron yıldızı bıraktığının ilk doğrudan gözlemsel kanıtlarından biri olmuştur.
Pulsarın dönüşü zaman zaman ani biçimde hızlanır; bu olaya "glitch" denir ve ortalama üç yılda bir görülür. 2016'daki glitch ilk kez canlı izlenmiş, hızlanmanın beş saniyeden kısa sürdüğü görülmüştür. Vela ve Yengeç pulsarları, 20 TeV'e kadar çıkan atımlı yayın saptanmış tek iki pulsardır.

Verileri göster
| Alan | 500 derece kare |
|---|---|
| Boyut sırası | 32. (88 içinde) |
| Gamma Velorum | ~1.096 ışık yılı |
| Vela Pulsarı | 11,2 dönüş/sn |
| Kalıntı yaşı | ~11 bin yıl |
| NGC 3132 | ~2.000 ışık yılı |
Gum Bulutsusu ve Luhman 16
Gum Bulutsusu, Yelken ile Pupa'nın üzerinde yaklaşık 36 derece genişliğe yayılan çok sönük bir gaz bulutudur. Avustralyalı gökbilimci Colin Gum, 1952'de The Observatory dergisinde yayımladığı çalışmayla bu bölgenin gerçek boyutunu göstermiştir. Yaklaşık 1.470 ışık yıl uzaktadır. Uzun süre yaklaşık bir milyon yıl önce patlayan bir süpernovanın genişleyen kalıntısı sanılmış, daha yeni araştırmalar evrimleşmiş bir H II bölgesi olabileceğini önermiştir. Gamma Velorum'daki O yıldızı ile Pupa'daki Naos'un güçlü ışınımı bulutun şeklini belirler. Çok sönük olduğu için çıplak gözle ya da amatör teleskopla seçilmez.
Yelken'de ayrıca Güneş'e çok yakın bir sistem bulunur: kahverengi cüce çifti Luhman 16, yaklaşık 6,5 ışık yıl uzaktadır. Alpha Centauri ve Barnard Yıldızı'ndan sonra Güneş'e en yakın üçüncü sistemdir. 2013'te Penn State'ten Kevin Luhman'ın WISE uydusunun verilerinden bulmuştur. İki bileşeni yaklaşık 35 ve 29 Jüpiter kütlelidir ve 26,6 yılda bir dönerler. Very Large Telescope gözlemleri, cüce çiftin bileşenlerinden birinin bulut örtüsünde parçalı yapılar olduğunu göstermiştir. Yedi yıldızda gezegen bilinir; WASP-19'un sıcak Jüpiter'i yaklaşık 0,7 günde bir dolanır.
Adı ve efsanesi: Argo gemisi
Yelken'in öyküsü Argo'nun öyküsüdür. Yunan söylencesinde Iason (Jason) ve Argonotlar, Altın Post'u bulmak için Argo adlı gemiyle yola çıkar. Gemi, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda derlediği 48 takımyıldız arasında "Argo Navis" adıyla yer alır. Güney gökyüzünün büyük bölümünü kaplayan bu takımyıldız, 160'tan fazla çıplak gözle görülen yıldız içeriyordu. Johann Bayer 1603'te Uranometria adlı atlasında bu takımyıldızın yıldızlarını Alfa'dan Omega'ya kadar adlandırdı, ancak takımyıldız Kuzey Yarımküre'den tam görünmediği için haritası hatalıydı.
Nicolas-Louis de Lacaille, 1763 tarihli kataloğunda bu dev gemiyi omurga (Carina), kıç (Puppis) ve yelken (Vela) olarak üçe ayırdı ve her parçada Yunan harflerini yeniden kullandı. Bu yüzden Alfa ve Beta Karina'da kaldı, Yelken'in en parlak yıldızı Gamma oldu. IAU, 1922'de üç harfli kısaltmaları belirledi, 1930'da 88 takımyıldızı tanımlarken Argo Navis'i resmen kullanım dışı bıraktı ve Karina, Pupa ve Yelken'i kurdu.
Yıldızların adları ise başka kültürlerden gelir: Suhail ve Markeb Arapça kökenlidir; Çin gökbilimi Delta ve Kappa Velorum'u "Gök Toprak Tanrısı Tapınağı" adlı dört yıldızlı bir öbeğin parçası sayar. Yelken'in büyük bölümü Anadolu'dan görülemediği için bu takımyıldıza bağlı yerleşik bir Türk ya da Anadolu gök anlatısı bilmiyoruz; doğrulayabildiğimiz bir kaynak yok. Türkçede takımyıldız, Latince adının çevirisi olan "Yelken" adıyla geçer.
İlginç bilgiler
- Vela adlı ABD uydu programı (1963-1970 arasında on iki uydu) takımyıldızın kendisiyle karıştırılmamalıdır. Bu uydular, nükleer deneyleri izlemek için yapılmıştı ve 2 Temmuz 1967'de gama ışını patlamalarının (GRB) ilk kayıtlarını yaptılar; Los Alamos'taki ekibin bulguları 1973'te yayımlandı. 22 Eylül 1979'da Vela 5B'nin kaydettiği çift flaş ise "Vela Olayı" adıyla bilinir ve nedeni hâlâ tartışmalıdır.
- Presesyon nedeniyle güney gök kutbu zamanla kayar; hesaplara göre MS 9000 dolayında Delta Velorum güney kutbunun yakınından geçecektir.
Kısaca
- Yelken (Vela), Argo Navis'in yelkenini temsil eden güney takımyıldızıdır; 500 derece karelik alanıyla 88 takımyıldız arasında 32. sıradadır.
- Türkiye'den yalnızca güney kıyılarda, ufka yakın ve kuzey bölümü görülür; Gamma Velorum bile en çok 7 derece yükselir.
- Vela Pulsarı ve Süpernova Kalıntısı, süpernovaların nötron yıldızı bıraktığını gösteren ilk kanıtlar arasındadır; Gum Bulutsusu ve Luhman 16 aynı bölgededir.
- NGC 3132 (Güney Halka Bulutsusu) Webb'in ilk görüntülerinde yer aldı; IC 2391 çıplak gözle seçilen genç bir kümedir.
- Takımyıldız 1763'te Lacaille'in Argo'yu üçe bölmesiyle doğdu; IAU 1930'da resmîleştirdi.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
Sekstant takımyıldızı (Sextans) nedir? NGC 3115, Sextans A ve Hevelius'un kayıp aletiGök ekvatoru üzerinde; Aslan, Su Yılanı ve Kupa arasında














