Perseus takımyıldızı

Perseus (Türkçede Kahraman olarak da anılır), sonbahar ve kış gökyüzünün en zengin takımyıldızlarından biridir. Adını, Medusa'nın başını kesen Yunan kahramanından alır. Gökbilim açısından ise bu takımyıldızı ünlü yapan üç şey vardır: tutulma yapan çift yıldız Algol, çıplak gözle bile seçilen Çifte Küme ve her yıl Ağustos'ta gökyüzünü süsleyen Perseid meteor yağmuru. Bu sayfada Perseus'un yıldızlarını, derin gökyüzü cisimlerini, meteor yağmurunu ve mitolojisini bir arada ele alıyoruz.

Genel bakış

Perseus 615 derece karelik bir alanı kaplar ve 88 takımyıldız arasında 24. büyük olandır. Kuzeyinde Cassiopeia ve Camelopardalis, batısında Andromeda ve Triangulum, güneyinde Aries ve Taurus, doğusunda ise Auriga bulunur. Bugünkü sınırlarını 1930'da Eugène Delporte 26 kenarlı bir çokgen olarak çizmiştir. IAU kısaltması "Per"dir. Perseus, Batlamyus'un listelediği 48 eski takımyıldızdan biridir.

Takımyıldız dik açıklıkta yaklaşık +31° ile +59° arasında uzanır ve +90° ile −35° enlemleri arasından görülebilir. En iyi gözlem zamanı aralık ayında akşam saatleridir; yani sonbahar sonundan kışa uzanan dönemde yüksekte olur. Beş yıldızı 3. kadirden daha parlaktır.

Verileri göster

Alan	615 derece kare
Büyüklük sırası	24.
3. kadirden parlak yıldız	5
Bayer/Flamsteed yıldızı	65
Messier nesnesi	2

Başlıca yıldızlar

Mirfak (Alfa Persei)

Takımyıldızın en parlak yıldızı Mirfak'tır; görünür parlaklığı yaklaşık 1,8 kadirdir. F5 Ib tayf sınıfında, sarı-beyaz renkli bir süperdevdir. Uzaklığı kaynağa göre 510 ila 590 ışık yılı arasında verilir; bu fark ölçüm yöntemlerinden ve kabul edilen paralaks değerinden gelir. Mirfak, Alfa Persei Kümesi (Melotte 20) denen genç bir yıldız kümesinin en parlak üyesidir. Adı Arapça "Ülker'in dirseği" anlamındaki ifadeden türemiştir.

Algol (Beta Persei): "Şeytanın başı"

Algol, tarih boyunca dikkat çekmiş bir yıldızdır; parlaklığı düzenli aralıklarla belirgin biçimde azalır ve sonra eski haline döner. Adı Arapça raʾs al-ghūl, yani "gulyabaninin (ogre'nin) başı" ifadesinden gelir; Parlaklığı normalde yaklaşık 2,1 kadirdir, tutulma sırasında 3,4 kadire kadar düşer ve bu düşüş yaklaşık 10 saat sürer. Algol çıplak gözle bu dalgalanmayı izlemek için en uygun yıldızlardan biridir.

Bu davranışın nedeni, Algol'ün aslında bir üçlü sistem olmasıdır. Sistemin içindeki yakın çift, B8 türünde bir ana kol yıldızı (Aa1) ile K0 türünde bir altdev (Aa2), birbirinin çevresinde 2,867 günlük bir dönemle dolanır. Aralarındaki uzaklık yaklaşık 0,062 gökbilimsel birimdir (AU), yani Güneş-Dünya uzaklığının onda biri bile değildir. Yörünge düzlemine yandan baktığımız için iki yıldız düzenli olarak birbirinin önünden geçer ve toplam ışık azalır. Üçüncü yıldız (Ab, F1V) bu çifti yaklaşık 680 günde dolanır. Algol, bu tür tutulmalı çiftlerin ("Algol değişenleri") öncü örneğidir. Uzaklığı yaklaşık 94 ışık yılıdır.

Algol'ün değişkenliğinin tarihi de ilginçtir:

• 1667: Geminiano Montanari, yıldızın parlaklığının değiştiğini fark etti.
• Mayıs 1783: John Goodricke düzenli dönemi saptadı ve tutulmaya benzer bir mekanizma önerdi; bulgusunu Royal Society'ye sundu ve Copley Madalyası'nı aldı.
• 1881: Edward Pickering, tutulmalı çift olduğuna dair kanıt sundu.
• 1889: Hermann Vogel, Doppler kaymasıyla bunu doğruladı.

Verileri göster

1667	Montanari fark etti
1783	Goodricke dönemi buldu
1881	Pickering tutulmayı gösterdi
1889	Vogel Doppler ile doğruladı

Diğer ilginç yıldızlar arasında epsilon Persei (yaklaşık 2,9 kadir, Beta Cephei türü değişen) ve delta Persei (yaklaşık 3,0 kadir, Be yıldızı) sayılabilir.

Derin gökyüzü cisimleri

• Çifte Küme (h ve χ Persei, NGC 869 ve NGC 884): İki genç açık yıldız kümesi; görünür parlaklıkları 3,7 ve 3,8'dir ve karanlık bir gökyüzünde çıplak gözle bulanık bir leke olarak görülür. Her biri yaklaşık 14 milyon yaşındadır ve yaklaşık 7.500 ışık yılı uzaktadır. Hipparkhos'un MÖ 130 civarında kataloğuna aldığı bilinir; Johann Bayer 1603'te onlara h ve χ harflerini vermiştir. Mitolojik anlatımda Perseus'un kılıcının mücevherli kabzası olarak çizilir. Kataloglarda Caldwell 14 olarak da geçer.
• M34 (NGC 1039): Yaklaşık 5,5 kadir parlaklıkta, 1.500 ışık yılı uzaktaki ve 200-250 milyon yaşındaki açık yıldız kümesi. Messier 1764'te kataloğuna ekledi. Dürbünle rahatlıkla seçilir.
• California Bulutsusu (NGC 1499): Gökyüzünde yaklaşık 2,5° uzunluğunda bir yayılma bulutsusu. Edward Barnard 1884'te keşfetti. Işığını ksi (ξ) Persei adlı sıcak bir O türü yıldızdan alır.
• NGC 1333: Yaklaşık 970 ışık yılı uzakta, yıldız doğumunun sürdüğü bir yansıma bulutsusu. İçinde yaklaşık 150 yıldız var ve ortanca yaşları yalnızca bir milyon yıl civarında.
• Perseus Gökada Kümesi (Abell 426): Yaklaşık 240 milyon ışık yılı uzakta, 1000'den fazla gökada içeren dev bir küme. En parlak üyesi NGC 1275'tir. X-ışınlarında gökyüzünün en parlak gökada kümesidir.

Perseid meteor yağmuru

Perseus'un en popüler sakini, kuyruklu yıldız Swift-Tuttle'ın bıraktığı toz parçacıklarından oluşan Perseid meteor yağmurudur. Meteorlar gökyüzünde Perseus ile Cassiopeia'nın sınırına yakın bir noktadan (radyant) yayılıyormuş gibi görünür. Swift-Tuttle'ın yörünge dönemi yaklaşık 133 yıldır. Yağmur her yıl temmuz ortasından Ağustos sonuna kadar etkindir ve en yoğun dönemi yaklaşık 12-13 Ağustos'tur. Kuramsal en yüksek saatlik meteor sayısı (ZHR) yaklaşık 100'dür ve meteorlar saniyede yaklaşık 58,8 km hızla atmosfere girer. İlk kayıt MS 36 yılına dayanır. Giovanni Schiaparelli 1866'da meteor yağmuru ile kuyruklu yıldız arasındaki bağı ortaya koymuştur.

Mitoloji ve adlar

Yunan mitolojisinde Perseus, Danae'nin oğludur. Kral Polydektes'in isteğiyle Gorgon Medusa'nın başını getirmeye gider; Medusa'yı uyurken öldürür ve bedeninden at Pegasus ile Chrysaor doğar. Dönüşünde Kepheus'un kızı Andromeda'yı deniz canavarı Cetus'a kurban edilmekten kurtarır ve onunla evlenir. Cassiopeia, Andromeda'nın annesidir; bu yüzden bu efsane ailesi gökyüzünde yan yana yer alır. Türkçede takımyıldız "Kahraman" olarak da anılır. Algol'ün ise farklı kültürlerde kötü bir ad taşıması dikkat çekicidir: Arapçada "gulyabaninin başı", İbranicede "Şeytan'ın başı".

Gözlem notları

Perseus, Kuzey Yarımküre'nin hemen her yerinden sonbahar ve kış aylarında rahatça izlenir. Algol'ün parlaklık değişimini izlemek için 2,87 günlük dönemi bilmek yeterlidir; zayıflama yaklaşık on saat sürer ve karşılaştırma yıldızlarıyla çıplak gözle fark edilir. Çifte Küme ve M34 dürbünle çok güzel görünür. Perseid yağmuru için ise Ağustos'un ikinci haftasında ışıktan uzak bir yere gidip yarım gece açık gökyüzünü izlemek yeterlidir.

Kısaca

• Perseus, 615 derece karelik alanıyla 24. büyük takımyıldızdır.
• Algol, 2,867 günlük dönemle parlaklığını azaltan tutulmalı bir üçlü sistemdir; tarihte bilinen ilk tutulmalı çift yıldızlardan biridir.
• Çifte Küme, her biri yaklaşık 14 milyon yaşında iki genç açık kümedir ve çıplak gözle görülür.
• Perseid meteor yağmuru her yıl Ağustos'ta zirve yapar ve Swift-Tuttle kuyruklu yıldızından gelir.
• Takımyıldızdaki Perseus Gökada Kümesi, X-ışınlarında gökyüzünün en parlak kümesidir.