Takımyıldızlar

Takımyıldızlar, gökyüzünü haritalamak için kullanılan ortak dildir. Bugün Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından resmî olarak tanınan 88 takımyıldız vardır ve bunlar gök küresinin tamamını, arada hiçbir boşluk ve çakışma bırakmadan paylaşır. Gökyüzündeki her yıldız, galaksi ya da bulutsu bu bölgelerden yalnızca birinin içinde yer alır; "Andromeda Galaksisi" ya da "Orion Bulutsusu" gibi adlar bu yüzden aynı zamanda birer gök adresidir.

Terimin kısa tanımı takımyıldız sayfasında yer alıyor. Bu sayfa ise 88 takımyıldızın nereden geldiğini, nasıl sınırlandığını, hangilerinin Türkiye'den görülebildiğini anlatıyor ve sonunda tam listeyi veriyor.

Bir şekilden bir bölgeye

Gündelik dilde takımyıldız, yıldızları birleştiren hayalî çizgilerle oluşan bir şekil olarak düşünülür. Modern astronomide ise takımyıldız bir şekil değil, sınırları sağ açıklık ve dik açıklık yaylarıyla çizilmiş bir gök bölgesidir. Yeryüzündeki ülke sınırlarına benzer: bir yıldızın hangi takımyıldıza ait olduğu, o yıldızın çizilen figürün parçası olup olmamasına değil, sınırın hangi tarafında kaldığına bağlıdır.

Bir takımyıldızın yıldızları çoğu zaman birbiriyle fiziksel olarak ilişkili değildir. Dünya'dan bakınca aynı yönde görünürler, ama uzaklıkları çok farklı olabilir. Bu yüzden takımyıldızlar uzayda gerçek yapılar değil, bizim bakış açımızdan oluşan desenlerdir.

Ptolemaios'tan IAU'ya kısa tarih

Bugün kullanılan kuzey takımyıldızlarının çoğunu eski Mezopotamyalılar ve onların ardından Yunanlar tanımladı. MS 2. yüzyılda İskenderiyeli gökbilimci Batlamyus (Ptolemaios), Almagest adlı eserinde 48 takımyıldızı listeledi. Bu liste Orta Çağ boyunca hem Avrupa'da hem İslam astronomisinde takımyıldızların standart tanımı olarak kaldı. Batlamyus'un takımyıldızlarından yalnızca biri bugün resmî listede yok: Argo gemisini temsil eden Argo Navis. Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille 1750'lerde bu dev takımyıldızı Karina (omurga), Pupa (kıç) ve Yelken olarak üçe böldü.

Batlamyus'un göremediği güney göğü, Avrupalı denizcilerin seferleriyle doldu. 16. yüzyılın sonunda Petrus Plancius, Hollandalı denizciler Pieter Dirkszoon Keyser ile Frederick de Houtman'ın gözlemlerine dayanarak gök kürelerine yeni takımyıldızlar ekledi; bunlar Johann Bayer'in 1603 tarihli Uranometria atlasıyla yaygınlaştı. Johannes Hevelius 1690'da eski takımyıldızlar arasındaki boşluklara yedi yeni takımyıldız ekledi. Lacaille ise 1751-1752'de Ümit Burnu'ndan yaptığı gözlemlerle 14 yeni takımyıldız tanımladı; bunlar 1756'da yayımlanan kataloğunda yer aldı.

Yüzyıllar boyunca farklı atlaslar farklı takımyıldızlar ve sınırlar kullandı. 1922'de IAU, Henry Norris Russell'ın hazırladığı listeyi temel alarak 88 modern takımyıldızı ve üç harfli kısaltmalarını kabul etti. Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte'un her noktayı tek bir takımyıldıza bağlayan kesin sınır çizimleri 1928'de benimsendi ve 1930'da yayımlandı. Delporte, 1875 yılının gök koordinatlarını temel aldığı için, Dünya ekseninin yalpalaması (presesyon) nedeniyle bu sınırlar günümüz haritalarında hafifçe eğik görünür ve bu eğiklik yüzyıllar içinde artacaktır.

Adlar, kısaltmalar ve figürler

Avrupa kökenleri nedeniyle her takımyıldızın Latince bir adı vardır. Resmî üç harfli kısaltmalar, adın Latince tamlayan (genitif) biçimine dayanır: Avcı için Ori, Büyük Köpek için CMa gibi. Bu biçim yıldız adlandırmasında da kullanılır; örneğin Avcı'nın en parlak yıldızlarından Betelgeuse'ün bilimsel adı Alpha Orionis'tir. IAU 1932'de dört harfli kısaltmalar da getirmiş, ancak 1955'te bunları kaldırmıştır.

88 takımyıldızın 42'si hayvanları, 28'i alet ve nesneleri, 16'sı insan ya da mitolojik karakterleri, 2'si de doğal oluşumları (bir ırmak ve bir masa dağı) temsil eder.

Zodyak takımyıldızları

Güneş, Ay ve gezegenler gökyüzünde ekliptik denen çizgi boyunca hareket eder. Bu çizginin geçtiği takımyıldızlara zodyak takımyıldızları denir. Geleneksel burçlar kuşağı 12 takımyıldızdan oluşur: kuzey göğünde Balıklar, Koç, Boğa, İkizler, Yengeç ve Aslan; güney göğünde Başak, Terazi, Akrep, Yay, Oğlak ve Kova. Ancak IAU sınırlarına göre ekliptik 13 takımyıldızdan geçer; on üçüncüsü Akrep ile Yay arasındaki Yılancı'dır (Ophiuchus). Astrolojideki burçlar ise ekliptiğin 30'ar derecelik eşit dilimleridir; gökteki takımyıldızlarla aynı şey değildir.

En büyük ve en küçük takımyıldızlar

Takımyıldızların boyutları arasında büyük fark vardır. En büyüğü yaklaşık 1.303 kare derecelik alanıyla Suyılanı'dır (Hydra); gökte 100 dereceyi aşan bir uzunlukla aynı zamanda en uzun takımyıldızdır. Onu Başak ve Büyük Ayı izler. En küçüğü ise yalnızca 68 kare derece kaplayan Güneyhaçı'dır (Crux); dört ana yıldızının parlaklığı sayesinde yine de en kolay tanınanlardandır. Tay (Equuleus) ve Okçuk (Sagitta) da çok küçük takımyıldızlardandır.

Verileri göster

Suyılanı (Hydra)	1303
Başak (Virgo)	1294
Büyük Ayı (Ursa Major)	1280
Balina (Cetus)	1231
Herkül (Hercules)	1225
Irmak (Eridanus)	1138
Kanatlıat (Pegasus)	1121
Ejderha (Draco)	1083

Takımyıldız ile asterizm farkı

Gözlemcilerin gökte kolayca tanıdığı bazı desenler resmî takımyıldız değildir; bunlara asterizm denir. Bir asterizm bir takımyıldızın parçası olabilir ya da birkaç takımyıldızın yıldızlarını birleştirebilir. Büyük Kepçe, Büyük Ayı'nın en parlak yedi yıldızından oluşur. Yay takımyıldızının merkezindeki yıldızlar bir "çaydanlık" çizer. Kanatlıat Karesi, Kanatlıat ile Andromeda'nın paylaştığı dört yıldızdan oluşur. Yaz Üçgeni ise üç ayrı takımyıldızın en parlak yıldızlarını birleştirir: Çalgı'dan Vega, Kuğu'dan Deneb ve Kartal'dan Altair. Güney göğünde Karina ile Yelken'in yıldızlarından oluşan "Sahte Haç" zaman zaman gerçek Güneyhaçı ile karıştırılır.

Türkiye'den hangi takımyıldızlar görülür?

Hangi takımyıldızların görülebileceği gözlemcinin enlemine bağlıdır. Türkiye yaklaşık 36 ile 42 derece kuzey enlemleri arasında uzanır. Bu enlemlerde kuzey gök kutbuna yakın takımyıldızlar, örneğin Kutup Yıldızı'nı barındıran Küçük Ayı, hiç batmaz ve yıl boyunca görülür. Buna karşılık güney gök kutbuna yakın takımyıldızlar hiç doğmaz. Güney gök kutbunu içeren Sekizlik (Octans) ve çevresindeki takımyıldızlar Türkiye'den görülemez.

Sınırdaki örnekler öğreticidir. Gökyüzünün ikinci en parlak yıldızı olan Karina'daki Kanopus, kuramsal olarak yalnızca 37°18′ kuzey enleminin güneyinden görülebilir; bu yüzden ancak Türkiye'nin en güney kesimlerinden, ufkun hemen üzerinde seçilebilir. Kayıtlara geçen en kuzey gözlemlerinden biri 37°59′ enlemindeki Nemrut Dağı'ndan yapılmıştır. Güneyhaçı'nın tamamı ise yalnızca yaklaşık 25 derece kuzeyin güneyinden görünür; Alfa Centauri de yaklaşık 29 derece kuzeyin ötesinde hiç doğmaz. Bu nedenle ikisi de Türkiye'den görülmez.

Mevsimler de tabloyu değiştirir. Yaklaşık 35 derece kuzey enleminden ocak akşamlarında Avcı ve Boğa güneyde yükselir, Büyük Köpek güneydoğuda, İkizler doğuda görülür; Kahraman ve Arabacı tepeye yakındır. Temmuzda ise Akrep güney ufkunda, Yay ve Oğlak güneydoğuda, Kuğu doğuda yer alır; Herkül ve Kuzeytacı yükseklerdedir. Türkiye'den görülebilen parlak yıldızların hangi takımyıldızlarda bulunduğu Gökyüzünün bilinen yıldızları sayfasında ayrıca anlatılıyor.

88 takımyıldızın listesi

Aşağıdaki tabloda IAU'nun tanıdığı 88 takımyıldız, Latince adlarının alfabetik sırasıyla ve yaygın Türkçe adlarıyla birlikte veriliyor. Türkçe adlarda kaynaklar arasında küçük farklar olabilir; örneğin Lyra hem Çalgı hem Lir olarak anılır.

Türkçe adı	Latince adı
Andromeda	Andromeda
Pompa	Antlia
Cennetkuşu	Apus
Kova	Aquarius
Kartal	Aquila
Sunak	Ara
Koç	Aries
Arabacı	Auriga
Çoban	Boötes
Çelikkalem	Caelum
Zürafa	Camelopardalis
Yengeç	Cancer
Av Köpekleri	Canes Venatici
Büyük Köpek	Canis Major
Küçük Köpek	Canis Minor
Oğlak	Capricornus
Karina	Carina
Kraliçe	Cassiopeia
Erboğa	Centaurus
Kral	Cepheus
Balina	Cetus
Bukalemun	Chamaeleon
Pergel	Circinus
Güvercin	Columba
Berenis'in Saçı	Coma Berenices
Güneytacı	Corona Australis
Kuzeytacı	Corona Borealis
Karga	Corvus
Kupa	Crater
Güneyhaçı	Crux
Kuğu	Cygnus
Yunus	Delphinus
Kılıçbalığı	Dorado
Ejderha	Draco
Tay	Equuleus
Irmak	Eridanus
Ocak	Fornax
İkizler	Gemini
Turna	Grus
Herkül	Hercules
Saat	Horologium
Suyılanı	Hydra
Küçüksuyılanı	Hydrus
Indus	Indus
Kertenkele	Lacerta
Aslan	Leo
Küçük Aslan	Leo Minor
Tavşan	Lepus
Terazi	Libra
Kurt	Lupus
Vaşak	Lynx
Çalgı	Lyra
Masa	Mensa
Mikroskop	Microscopium
Tekboynuz	Monoceros
Sinek	Musca
Cetvel	Norma
Sekizlik	Octans
Yılancı	Ophiuchus
Avcı	Orion
Tavus	Pavo
Kanatlıat	Pegasus
Kahraman	Perseus
Anka	Phoenix
Ressam	Pictor
Balıklar	Pisces
Güneybalığı	Piscis Austrinus
Pupa	Puppis
Kumpas	Pyxis
Ağcık	Reticulum
Okçuk	Sagitta
Yay	Sagittarius
Akrep	Scorpius
Heykeltıraş	Sculptor
Kalkan	Scutum
Yılan	Serpens
Altılık	Sextans
Boğa	Taurus
Dürbün	Telescopium
Üçgen	Triangulum
Güney Üçgeni	Triangulum Australe
Tukan	Tucana
Büyük Ayı	Ursa Major
Küçük Ayı	Ursa Minor
Yelken	Vela
Başak	Virgo
Uçanbalık	Volans
Tilkicik	Vulpecula

Kısaca

• IAU'nun tanıdığı 88 takımyıldız, gök küresini boşluksuz paylaşan resmî bölgelerdir.
• Liste 1922'de kabul edildi; Delporte'un çizdiği sınırlar 1928'de benimsendi, 1930'da yayımlandı.
• Batlamyus'un 48 takımyıldızının 47'si bugün de listede; Argo Navis üçe bölündü.
• Ekliptik 13 takımyıldızdan geçer; on üçüncüsü Yılancı'dır.
• En büyük takımyıldız Suyılanı (1.303 kare derece), en küçüğü Güneyhaçı'dır (68 kare derece).
• Büyük Kepçe ve Yaz Üçgeni gibi desenler takımyıldız değil, asterizmdir.
• Güneyhaçı ve Alfa Centauri Türkiye'den görülmez; Kanopus yalnızca en güneyden, ufka çok yakın seçilebilir.