Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzü
Uçan Balık (Volans), güney gökyüzünün sönük takımyıldızıdır: Et Kancası Gökadası ve Lindsay-Shapley Halkası burada; Türkiye'den görülmez, Şubat akşamlarında güney yarımküreden izlenir.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
- Çap
- 141 derece kare (88 takımyıldız arasında 76.)
- Keşif
- Keyser ve de Houtman'ın gözlemlerinden Plancius tanımladı (gök küresi 1597/98); Bayer'in Uranometria atlasında 1603
Uçan Balık (Latince adıyla Volans, kısaltması Vol; bazı Türkçe kaynaklarda "Uçanbalık" diye tek sözcük yazılır), güney gökyüzünde yer alan ve Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldızdan biridir. Suyun üstünde süzülen uçan balığı temsil eder; yıldızları sönük, ama içinde ünlü bir halka gökadası ile "Et Kancası" lakaplı bozulmuş bir sarmal gökada barındırır. Türkiye'den hiçbir zaman görülmez: en kuzey ucu bile Türkiye'nin en güneyindeki enlemde ufkun yaklaşık on derece altında kalır.
Takımyıldızı 16. yüzyılın sonunda Hollandalı denizciler tanımladı; Antik Yunan'dan gelen bir efsanesi yoktur. Aşağıda adının nasıl doğduğunu, nerede ve hangi mevsimde görüldüğünü, yıldızlarını ve derin gökyüzü cisimlerini sırayla anlatıyoruz.

Verileri göster
| Alan | 141 derece kare |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 76. (88 içinde) |
| Bayer/Flamsteed tanımlı yıldız | 12 |
| Gamma Vol bileşik parlaklığı | yaklaşık 3,6 kadir |
| Messier nesnesi | 0 |
Genel bakış
Uçan Balık gökyüzünde 141 derece karelik bir alan kaplar ve büyüklük bakımından 88 takımyıldız arasında 76. sıradadır. Sağ açıklığı 6 saat 31 dakika ile 9 saat 04 dakika, dik açıklığı ise yaklaşık −64° ile −75,5° arasındadır; yani güney gök kutbuna on beş ila yirmi altı derece uzaklıktadır. Komşuları Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun takımyıldızlarıdır. Genitif (tamlama) biçimi Volantis olduğu için yıldızları "Gamma Volantis", "Epsilon Volantis" diye anılır.
Altı yıldızı belirgin bir desen oluşturur, ama hiçbiri 3,5 kadirden parlak değildir (kadir küçüldükçe yıldız parlaklaşır). Gökyüzü karanlık değilse deseni seçmek zordur. Tanınmış bir meteor yağmuru da bu bölgeden çıkmaz.
Nerede ve ne zaman görülür? Türkiye'den görülür mü?
Hayır, Türkiye'den görülmez. Bunun nedeni basit bir geometridir: takımyıldızın en kuzeydeki noktası −64° dik açıklıktadır. Bir yıldızın gökyüzünde ulaşabileceği en büyük yükseklik, "90° eksi gözlemcinin enlemi eksi yıldızın güney dik açıklığı"dır. Türkiye yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır; 36° kuzeyde bile Uçan Balık'ın en kuzey noktasının en büyük yüksekliği yaklaşık −10° çıkar, yani hiçbir parçası ufkun üstüne yükselmez. Takımyıldızın herhangi bir parçasını görebilmek için yaklaşık 26° kuzey enleminin güneyine inmek gerekir; tamamını izlemek için ise yaklaşık 15° kuzeyin (ya da ekvatorun güneyinin) altında olmak lazımdır.
Güney yarımkürede yaklaşık 26° güney enleminin güneyindeki gözlemciler için takımyıldız hiç batmaz. Sydney, Cape Town, Santiago ya da Buenos Aires gibi enlemlerden yıl boyu izlenebilir. En iyi görüldüğü dönem Şubat'tır: Şubat ayında akşam saat 21.00 dolaylarında meridyende, yani gökyüzünde en yüksek konumda bulunur. Ocak'tan Mart'a kadar akşam göğünde rahatça izlenir. Güney yarımkürede bu, yaz sonuna denk gelir. Bunu gökyüzü haritasında kendiniz denemek isterseniz gökyüzü haritası sayfasında konumunuzu ve saati değiştirip takımyıldızın ufkun altında kaldığını görebilirsiniz.
Nasıl bulunur?
Uçan Balık için kolay bir "rehber yıldız" yoktur. En pratik yol, güney gökyüzünün iki belirgin işaretinden başlamaktır: Karina'daki Canopus ve Büyük Macellan Bulutu. Takımyıldızın Gamma Volantis yıldızı, Büyük Macellan Bulutu'nun yaklaşık 9° doğu-güneydoğusundadır. Oradan kuzeydoğuya doğru Delta, Epsilon ve Beta yıldızlarıyla güneye doğru Zeta ve Kappa yıldızları aranır. Takımyıldızın tam ortasında yer alan Epsilon Volantis, desenin iki "kanadını" birleştirir.
Aşağıdaki harita, IAU ve Sky & Telescope dergisinin hazırladığı sınır çizimidir. Kırmızı daire NGC 2442 gökadasının yerini gösterir.

Parlak yıldızları
Uçan Balık'ın yıldızları sönük olduğu için bölgeyi tanımak için tek tek yıldızlara bakmak gerekir. Tabloda parlaklıklar kadir cinsinden, uzaklıklar yaklaşık ışık yılı olarak verilmiştir. Kaynaklar arasında ±0,05 kadire kadar farklar çıkabilir.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Gamma Volantis (γ) | 3,6 (bileşik); γ² 3,78, γ¹ 5,68 | Yaklaşık 133 | Turuncu dev (K0 III) ve F2 V eşlikçisi |
| Beta Volantis (β) | 3,75 | Yaklaşık 108 | Turuncu dev (K2 III) |
| Zeta Volantis (ζ) | 3,92 | Yaklaşık 145 | Turuncu dev (K0 III) |
| Delta Volantis (δ) | 3,97 | Yaklaşık 740 | Sarı parlak dev (F6 II) |
| Alfa Volantis (α) | 4,00 | Yaklaşık 125 | İkili sistem, Am türü |
| Epsilon Volantis (ε) | 4,35 | Yaklaşık 640 | Dörtlü sistem, mavi-beyaz (B türü) |
Gamma Volantis geniş bir çift yıldız sistemidir. Parlak bileşen γ² turuncu bir devdir; sönük bileşen γ¹ ise F türü bir ana kol yıldızıdır. İkisi arasındaki ayrım yaklaşık 14 yay saniyesidir ve küçük bir teleskopla ayrı ayrı görülebilir. Epsilon Volantis de küçük bir teleskopla ikiye ayrılır (4,4 ve 7,3 kadir); ayrıntıda ise dört yıldızlı bir sistemdir ve ana bileşen 14,17 günde dönen bir tayfsal ikilidir.
Beta Volantis, çekirdeğinde helyum kaynaştıran, "kırmızı yığılma" (red clump) evresinde bir turuncu devdir; Güneş'in yaklaşık on katı yarıçapa ve 42 katı parlaklığa sahiptir. Delta Volantis ise ayrı bir dünyadır: yaklaşık beş Güneş kütlesinde, Güneş'in 36 katı yarıçapında ve binden fazla katı parlaklıkta sarı bir parlak devdir. Türlerini anlamak için yıldız türleri ve tayf sınıfları sayfasına bakabilirsiniz. Zeta Volantis'in uzaydaki hareketi ilginçtir: hesaplara göre yaklaşık 858 bin yıl önce Güneş'e en yakın konumundan geçmiş (yaklaşık 22 ışık yılı) ve o günden beri uzaklaşmaktadır.
Takımyıldızda yıldızların dışında bir gezegen sistemi de bilinir. HD 76700, 8,16 kadirle çıplak gözle görülemeyen, Güneş'e benzeyen bir yıldızdır (G6 V, yaklaşık 197 ışık yılı). Etrafında dört günde dönen dev bir gezegen vardır; HD 76700 b, 2003'te radyal hız yöntemiyle bulunmuştur (ötegezegenler nasıl bulunur? sayfasında yöntemi anlattık). Amatör gözlemcilere de iş vardır: Güney Afrika Astronomi Topluluğu 2003'te R ve S Volantis değişen yıldızlarının ışık eğrisi verisinin eksik olduğunu bildirmiş ve acil gözlem istemiştir.
Derin gökyüzü cisimleri
Uçan Balık'ın hiçbir Messier nesnesi yoktur. Bölge, yıldız kümelerinden çok iki uzak gökadasıyla tanınır.
NGC 2442 (Et Kancası Gökadası)
NGC 2442, yaklaşık 50 milyon ışık yılı uzaklıkta, ara tür bir sarmal gökadadır. İngilizcede Meathook Galaxy (Et Kancası) ya da "Kobra ve Fare" diye anılır; görüntüdeki bozulmuş, çarpık yapısı bu adlara yol açmıştır. NGC 2442 ile NGC 2443 aslında tek bir gökadanın iki parçasıdır; John Herschel gökadayı 23 Aralık 1834'te Cape Town'daki gözlemevinden keşfetmiştir. Gökadayla ilişkili, hiç yıldız içermeyen HIPASS J0731-69 adlı bir gaz bulutu da büyük olasılıkla bir eşlikçi gökada tarafından NGC 2442'den koparılmıştır. Gökada Hubble Uzay Teleskobu ve ESO tarafından da görüntülenmiştir.
NGC 2442'de üç ya da dört süpernova gözlenmiştir. Bunların en parlağı SN 2015F'dir: 9 Mart 2015'te Berto Monard tarafından keşfedilen bu Tip Ia süpernova, 12,9 kadire kadar parlaşarak 2015'in en parlak süpernovası olmuştur. Gaia16cfr (AT 2016jbu) ise başta "süpernova taklidi" sayılmış; 2022'de yayımlanan bir makale, bunun gerçek ama alışılmadık bir süpernova olabileceğini öne sürmüştür.
Lindsay-Shapley Halkası (AM 0644-741)
Takımyıldızın en gösterişli nesnesi, yaklaşık 300 milyon ışık yılı uzaklıktaki halka gökadadır. Adı, 1960'ta Büyük Macellan Bulutu'nun yakınında bulan gökbilimcilerden gelir. Halkanın çapı yaklaşık 150 bin ışık yılıdır. Sarımsı çekirdek, eskiden normal bir sarmal gökadanın merkeziydi; halkanın ise başka bir gökadayla yaşanan çarpışmayla oluştuğu kuramlanır: çarpışma, gaz ve tozu sıkıştıran bir şok dalgası yaratmış, bu dalga da yeni ve sıcak mavi yıldızlardan oluşan halkayı doğurmuştur. Halkadaki pembe bölgeler de genç yıldızların morötesi ışığıyla parlayan hidrojen gazıdır. Benzer bir çarpışma halkası, Heykeltıraş takımyıldızındaki Çark Gökadası'nda da görülür. Gökada benzetim modelleri, halkanın yaklaşık 300 milyon yıl daha genişleyeceğini ve sonra dağılmaya başlayacağını öngörür.
Adının kökeni ve mitolojisi
Uçan Balık'ın Antik Yunan efsanelerinde bir yeri yoktur; Batlamyus'un 48 takımyıldızı arasında da değildir. Güney yarımküredeki "yeni" takımyıldızlar gibi, Avrupalı denizcilerin Güney Yarımküre'ye yaptığı yolculukların ürünüdür. Hollandalı denizciler Pieter Dirkszoon Keyser ve Frederick de Houtman'ın gözlemlerinden yararlanan Petrus Plancius, bu bölgede on iki yeni takımyıldız tanımladı. Uçan Balık bunlardan biridir; ilk olarak Plancius ile Jodocus Hondius'un 1597 ya da 1598'de Amsterdam'da yayımladığı 35 santimetrelik gök küresinde göründü. Plancius ona Hollandaca "uçan balık" anlamına gelen Vliegendenvis adını verdi.
Takımyıldızın bir gök atlasındaki ilk tasviri Johann Bayer'in 1603 tarihli Uranometria eserinde yer alır ve orada Piscis Volans adını taşır. John Herschel 1844'te adın tek sözcüğe, yani Volans'a kısaltılmasını önerdi ve bu biçim herkesçe benimsendi. Lacaille ise 1756'da takımyıldızdaki on iki yıldıza Bayer harflerini verdi.

Takımyıldız, bir uçan balığı temsil eder. Bu balıklar tropik denizlerde sudan fırlayıp yüzgeçlerini kanat gibi kullanarak havada süzülür. Eski gök haritalarında uçan balık çoğunlukla Argo Navis gemisinin yanında çizilir ve komşu Kılıçbalığı (Dorado) tarafından kovalanan bir av olarak gösterilirdi.
Türk ya da Anadolu gök anlatılarında bu takımyıldıza ait bir hikâye yoktur. Bunun nedeni açıktır: Uçan Balık Anadolu'dan hiç görülemediği için, bu bölgenin eski gökyüzü anlatılarına girmesi mümkün olmamıştır; incelediğimiz kaynaklarda da böyle bir anlatıya rastlamadık. Türkçedeki adı çeviri bir addır ve yazımı kaynaklara göre "Uçan Balık" ya da "Uçanbalık" biçiminde değişir.

Verileri göster
| 1597/98 | Plancius'un küresinde ilk kez |
|---|---|
| 1603 | Bayer'in atlasında |
| 1756 | Lacaille harf verdi |
| 1834 | Herschel NGC 2442'yi buldu |
| 1844 | Ad Volans'a kısaltıldı |
| 1960 | Halka gökada keşfedildi |
| 2015 | SN 2015F keşfedildi |
İlginç bilgiler
- Takımyıldızın sınırları içindeki en yakın yıldız Gliese 293'tür; yaklaşık 26,6 ışık yılda bulunur.
- Büyük Macellan Bulutu'nun büyük bölümü komşu Kılıçbalığı takımyıldızında yer alır; Uçan Balık'ı bulmak için iyi bir başlangıç noktasıdır.
- Komşuları arasında Karina (Canopus'un takımyıldızı) ve Bukalemun da vardır; Ressam ve Masa ise diğer komşularıdır.
- Takımyıldızların nasıl tanımlandığını ve ortak listesini takımyıldızlar sayfasında anlattık.
Kısaca
- Uçan Balık (Volans), Plancius'un 1597-98'de tanıttığı, güney gökyüzünde 141 derece kare kaplayan ve 88 takımyıldız arasında 76. sırada olan küçük bir takımyıldızdır.
- Türkiye'den görülmez; tamamını izlemek için yaklaşık 15° kuzey enleminin güneyine inmek gerekir. En iyi dönemi Şubat akşamlarıdır.
- En parlak yıldızları Gamma, Beta, Zeta, Delta ve Alfa Volantis'tir; hepsi 3,6-4,0 kadir arasındadır, yani sönüktür.
- Derin gökyüzünde Et Kancası Gökadası (NGC 2442) ve çarpışmayla oluşmuş Lindsay-Shapley Halkası (AM 0644-741) öne çıkar.
- Antik Yunan efsanesi yoktur; adı 16. yüzyıl Hollandalı denizcilerinin gördüğü uçan balıklardan gelir.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
Sekstant takımyıldızı (Sextans) nedir? NGC 3115, Sextans A ve Hevelius'un kayıp aletiGök ekvatoru üzerinde; Aslan, Su Yılanı ve Kupa arasında















