Kutup Yıldızı (Polaris)
Kuzey gök kutbunun hemen yanında duran Polaris, yüzyıllardır yön bulmakta kullanılır; aslında üç yıldızdan oluşan ve parlaklığı değişen bir sistemdir.
- Türü
- Yıldız
- Bulunduğu yer
- Küçük Ayı (Ursa Minor) takımyıldızı
- Çap
- Polaris Aa: 46,27 Güneş yarıçapı
- Kütle
- Polaris Aa: 5,13 Güneş kütlesi
- Uzaklık
- 446 ± 1 ışık yılı
- Yüzey sıcaklığı
- 6.015 K
- Keşif
- Antik çağdan bilinir; yoldaş B: 1779, William Herschel
Polaris, Türkçede Kutup Yıldızı ya da Demirkazık olarak bilinen yıldız, kuzey gök kutbunun hemen yakınında durduğu için gökyüzünde neredeyse hiç yer değiştirmez. Diğer bütün yıldızlar gece boyunca onun çevresinde dönerken Polaris yerinde kalır gibi görünür — kuzeyi bulmanın en eski ve en güvenilir yolu budur.
Gökyüzündeki bu ayrıcalıklı konum bir rastlantıdır ve kalıcı değildir. Polaris, 2018 ölçümüyle kuzey gök kutbundan 0,66 derece uzaktadır. Dünya'nın dönme ekseni çok yavaş bir savrulma hareketi yaptığı için bu açı değişiyor: Polaris kutba en yakın konumuna 2100'den hemen sonra gelecek ve o anda kutuptan yaklaşık 0,45 derece (27 yay dakikası) uzakta olacak. Sonra yavaşça uzaklaşacak.
Tek yıldız değil, üçlü sistem
Polaris çıplak gözle tek bir nokta gibi görünür, ama en az üç yıldızdan oluşur:
- Polaris Aa: Sistemin baskın üyesi, F7Ib tayf türünde bir sarı süperdev. Kütlesi 5,13 ± 0,28 Güneş kütlesi, yarıçapı 46,27 ± 0,42 Güneş yarıçapı, ışıtması Güneş'in yaklaşık 1.260 katı, yüzey sıcaklığı 6.015 K. Yaşı 45 – 67 milyon yıl aralığında.
- Polaris Ab: F6V türünde bir ana kol yıldızı; kütlesi 1,316 ± 0,028 Güneş kütlesi. Aa'nın çevresindeki yörüngesini 29,416 ± 0,028 yılda tamamlar ve gökyüzünde ana yıldızdan yalnızca 0,172 yay saniyesi ayrıdır — bu yüzden ayırt etmek çok güçtür.
- Polaris B: F3V türünde, 1,39 Güneş kütlesinde bir ana kol yıldızı. Ana yıldızdan 18,217 yay saniyesi, yani yaklaşık 2.400 astronomi birimi uzakta. Bu yoldaşı William Herschel, Ağustos 1779'da keşfetti.
Uzaklık: tartışması süren bir ölçüm
Polaris'in uzaklığı uzun süre gökbilimde sıkıntılı bir konuydu; farklı yöntemler 307 ile 521 parsek arasında değişen sonuçlar vermişti. Son ölçümler birbirine yakın:
| Ölçüm | Sonuç |
|---|---|
| CHARA dizisi (2024, girişimölçüm) | 446 ± 1 ışık yılı (136,9 parsek) |
| Gaia DR3 (2020) | 446,5 ± 1,1 ışık yılı (136,9 ± 0,3 parsek) |
| Düzeltilmiş Hipparcos (2007) | 432 ± 6 ışık yılı (133 ± 2 parsek) |
Parlaklığı değişen bir Sefeid
Polaris sabit parlaklıkta değildir: düşük genlikli, I. nüfus klasik Sefeid değişenidir. Görünür kadiri 1,86 ile 2,13 arasında, yaklaşık 3,97 günlük bir dönemle salınır. Bu salınım, yıldızın dış katmanlarının düzenli olarak genişleyip büzülmesinden kaynaklanır.
Daha ilginç olanı, dönemin kendisinin de değişmesidir: Polaris'in nabız dönemi yılda yaklaşık 4,5 saniye uzuyor. Bu yavaş kayma, yıldızın iç yapısında gerçek bir evrimsel değişimin işaretidir ve Sefeid fiziğini sınamak için değerli bir veridir.
Sefeidler gökbilim için kritik öneme sahiptir: dönemleri ile gerçek ışıtmaları arasında bir bağ bulunduğu için uzaklık ölçmekte kullanılırlar. Bu yöntemle galaksilerin uzaklığı ölçülmüştür — Andromeda'nın bir galaksi olduğu da böyle anlaşıldı. Dolayısıyla Polaris, en yakın ve en parlak Sefeid olarak bütün bu uzaklık merdiveninin kalibrasyonunda önemli bir basamaktır.
Yön bulmada kullanımı
Polaris'in konumu, pratikte muazzam bir kolaylık sağlar: kuzey yarıkürede bir gözlemci için Polaris'in ufuktan yüksekliği, kabaca bulunduğu enlemi verir. Bu nedenle yıldız, denizcilik tarihinin temel araçlarından biri oldu ve Nathaniel Bowditch'in 1802'de yayımlanan American Practical Navigator kitabında seyrüsefer yıldızları arasında sayıldı.
Güney yarıkürede durum farklıdır: güney gök kutbunun yakınında parlak bir yıldız yoktur, bu yüzden güneyde yön bulmak için Güney Çaprazı gibi takımyıldızlardan dolaylı yöntemler kullanılır.
Polaris'in sabit konumu bugün de pratik bir işe yarar: teleskopların hizalanması ve ayarlanması için gökyüzünde yer değiştirmeyen bir referans gerekir. NASA'nın uçan gözlemevi SOFIA'nın 2008'deki yer testlerinde teleskobun izlediği hedef de Polaris'ti.
Kısaca
- Polaris, kuzey gök kutbuna yakın olduğu için gökyüzünde neredeyse sabit görünür; 2018'de kutuptan 0,66 derece uzaktı.
- Kutba en yakın konumuna 2100'den hemen sonra, yaklaşık 0,45 derece ile gelecek.
- En az üç yıldızdan oluşur: F7Ib süperdev Aa, F6V Ab (29,416 yıllık yörünge) ve F3V B (2.400 AB uzakta).
- Polaris B'yi William Herschel Ağustos 1779'da keşfetti.
- Uzaklığı 2024 CHARA ölçümüyle 446 ± 1 ışık yılı.
- Yaklaşık 3,97 günlük dönemle parlaklığı değişen bir klasik Sefeid'dir; dönemi yılda 4,5 saniye uzuyor.
- Kuzey yarıkürede Polaris'in ufuktan yüksekliği, gözlemcinin enlemini verir.
Kaynaklar: Wikipedia — Polaris, Wikipedia — Stellar classification, Wikipedia — List of brightest stars
Gökyüzünün bilinen yıldızları — diğer başlıklar
- Proxima CentauriGüneş'ten sonra bize en yakın yıldız olan Proxima Centauri, 4,2465 ışık yılı uzaklıkta sönük bir kırmızı cücedir ve en az üç gezegeni bulunur.
- SiriusGece gökyüzünün en parlak yıldızı olan Sirius, 8,61 ışık yılı uzaklıkta bir ikili sistemdir; yoldaşı Sirius B en iyi incelenen beyaz cücedir.
- BetelgeuseOrion'un omzundaki kırmızı süperdev Betelgeuse, Güneş'in yüzlerce katı büyüklüğündedir ve 2019-2020'de beklenmedik biçimde sönükleşerek tartışma yarattı.
- Kutup Yıldızı (Polaris)
