Voyager 1 ve Voyager 2: yıldızlararası uzaya ulaşan sondalar

Voyager 1 ve Voyager 2, NASA'nın 1977 yazında iki hafta arayla fırlattığı ikiz uzay sondalarıdır. Asıl görevleri Jüpiter ve Satürn'ü yakından incelemekti; ama ikisi de planlananın çok ötesinde çalıştı. Voyager 2 bugüne kadar Uranüs ve Neptün'e gitmiş tek uzay aracı olarak kaldı. Voyager 1 ise 2012'de Güneş'in etki alanının sınırını aşarak yıldızlararası uzaya geçen ilk insan yapımı cisim oldu; Voyager 2 aynı sınırı 2018'de geçti. Neredeyse yarım asırdır yolda olan iki sonda, 2026 itibarıyla hâlâ Dünya'ya veri gönderiyor.

Bu sayfa iki görevin nasıl doğduğunu, gezegenlerde neler bulduklarını, yıldızlararası uzaydaki işlerini ve bugünkü durumlarını anlatıyor. Güneş Sistemi'nin dış katmanlarının ayrıntısı Güneş Sistemi'nin sınırları sayfasında.

Görevin doğuşu: 175 yılda bir gelen fırsat

1960'ların sonunda gezegen bilimciler, dış gezegenlerin 1970'lerin sonunda nadir bir dizilişe gireceğini fark etti. Yaklaşık 175 yılda bir tekrarlanan bu dizilişte Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün, tek bir aracın birinden ötekine geçebileceği biçimde sıralanıyordu. Bunu mümkün kılan yöntem kütleçekimsel yardımdır: Sonda bir gezegenin yakınından geçerken onun kütleçekiminden yararlanarak hız ve yön kazanır, böylece fazladan yakıt harcamadan bir sonraki hedefe yönelir. Ayrıntısı kütleçekimsel sapan sayfasında.

Görev ilk olarak bütün dış gezegenleri dolaşacak “Büyük Tur” (Grand Tour) tasarısının parçası olarak düşünüldü. 1972'de Mariner Jüpiter-Satürn adlı daha sınırlı bir programa dönüştürüldü. NASA 4 Mart 1977'de görev için yeni bir ad yarışması duyurdu ve sondalar sonunda Voyager (yolcu, seyyah) adını aldı.

Numaralar okuru yanıltabilir: Voyager 2, 20 Ağustos 1977'de Florida'daki Cape Canaveral'dan, Voyager 1 ise 5 Eylül 1977'de aynı yerden fırlatıldı. İkisini de Titan-Centaur roketleri taşıdı. Voyager 1 daha hızlı bir yörüngeye konduğu için Jüpiter'e ve Satürn'e kardeşinden önce vardı. Voyager 2 ise daha uzun bir yol izleyerek dört dev gezegenin hepsine uğrayabilecek bir rotaya girdi.

Sondaların yapısı

Her iki araç da on kenarlı bir gövdeden, bunun üzerinde duran 3,7 metre çaplı çanak biçimli yüksek kazançlı antenden ve çevreye dağılmış bilim aletlerinden oluşur. Fırlatılışta Voyager 1 815 kilogram, Voyager 2 yaklaşık 722 kilogramdı. Asıl bilim yükü her sondada 10 aletti: kameralar, kızılötesi ve morötesi tayfölçerler, manyetometre, plazma ve yüklü parçacık dedektörleri, kozmik ışın aleti, gezegen radyo astronomisi alıcısı, fotopolarimetre ve plazma dalga aleti. Antenin kendisiyle yapılan radyo bilimi deneyi de eklenince 11 ayrı araştırma ortaya çıkar.

Güneş'ten bu kadar uzakta güneş panelleri işe yaramaz. Bu yüzden Voyager'lar elektriğini üç radyoizotop termoelektrik jeneratörden (RTG) alır: Plütonyum-238'in radyoaktif bozunmasıyla açığa çıkan ısı doğrudan elektriğe çevrilir. Fırlatılışta yaklaşık 470 watt olan güç, plütonyum azaldıkça her yıl yaklaşık 4 watt düşüyor. Görevle ilgili bugünkü kararların neredeyse hepsi bu eriyen güç bütçesine göre veriliyor.

Sondaların bilgisayarları bugünün ölçüsüyle son derece mütevazıdır. NASA'nın verdiği bilgiye göre saniyede yaklaşık 8.000 komut işlerler; altı bilgisayardaki toplam bellek yaklaşık 68 kilobayttır. Olağan veri akışı saniyede 160 bit düzeyindedir ve sinyaller NASA'nın Derin Uzay Ağı antenleriyle toplanır.

Gezegenler arasında: 1979-1989

Jüpiter

Voyager 1, 5 Mart 1979'da Jüpiter'e yaklaşık 349.000 kilometreye kadar yaklaştı; Voyager 2 aynı yılın 9 Temmuz'unda gezegenin yanından geçti. Görevin belki de en büyük sürprizi Io'daydı: Bu uyduda etkin yanardağlar görüldü. Dünya dışında bir gök cisminde ilk kez etkin volkanizma gözleniyordu. Sondalar Jüpiter'in o güne kadar hiç görülmemiş halkasını da ortaya çıkardı; görüntülerde Metis ve Thebe gibi küçük, yeni uydular bulundu. Jüpiter'e giden bütün araçların öyküsü Jüpiter'e giden görevler sayfasında.

Satürn ve Titan

Voyager 1, 12 Kasım 1980'de Satürn'ün yaklaşık 124.000 kilometre yakınından geçti. Aynı gün gezegenin kalın atmosferli en büyük uydusu Titan'a yaklaşık 6.490 kilometreye kadar sokuldu. Titan'ı yakından görmek o kadar önemli sayıldı ki Voyager 1'in rotası bu geçişe göre çizildi. Bedeli ağır oldu: Sonda Satürn'ün güney kutbunun altından geçip gezegenlerin yörünge düzleminin dışına savruldu ve gezegen görevi orada bitti. Voyager 1'in Plüton'a gidememesinin nedeni de budur. Voyager 2 ise 26 Ağustos 1981'de Satürn'ün yaklaşık 101.000 kilometre yakınından geçti. Satürn halkalarının karmaşık yapısı da görevin öne çıkan bulguları arasındadır.

Uranüs ve Neptün: yalnız Voyager 2

Görev uzatılınca Voyager 2 yoluna devam etti. 24 Ocak 1986'da Uranüs'ün yaklaşık 81.500 kilometre yakınından geçti. Gezegende daha önce bilinmeyen yaklaşık on uydu ve iki yeni halka buldu; Uranüs'ün manyetik alanının, öteki gezegenlerden farklı olarak, dönme ekseniyle çakışmadığını gösterdi. 25 Ağustos 1989'da Neptün'ün kuzey kutbunun 5.000 kilometreden daha az yukarısından geçti. Burada altı yeni uydu, gezegenin halkaları ve Büyük Karanlık Leke adı verilen dev fırtına sistemi keşfedildi; NASA saatte 1.100 kilometreye varan rüzgârlar kaydedildiğini bildiriyor. Voyager 2 bugün hâlâ bu iki buz devini yakından incelemiş tek uzay aracıdır.

İki sonda birlikte dört dev gezegeni, bu gezegenlerin 48 uydusunu ve halka ile manyetik alan sistemlerini inceledi. Gezegen geçişleri bitince NASA, 1989'dan itibaren çalışmaları Voyager Yıldızlararası Görevi adıyla sürdürdü.

Verileri göster

1977	İki sonda da fırlatıldı
1979	Jüpiter geçişleri
1980	Voyager 1 Satürn'de
1981	Voyager 2 Satürn'de
1986	Voyager 2 Uranüs'te
1989	Voyager 2 Neptün'de
2012	Voyager 1 heliopozu aştı
2018	Voyager 2 heliopozu aştı

Dünya'ya son bakış: Soluk Mavi Nokta

Kameralar kapatılmadan önce Voyager 1'e son bir iş verildi. Fikri ilk kez 1981'de öne süren Carl Sagan'ın önerisiyle sonda 14 Şubat 1990'da geriye dönüp 60 karelik bir “aile portresi” çekti. Karelerde Neptün, Uranüs, Satürn, Jüpiter, Venüs ve Dünya yer alıyordu. Mars saçılan güneş ışığında kayboldu, Merkür Güneş'e fazla yakındı, Plüton ise fazla küçük, uzak ve sönüktü. Yaklaşık 6 milyar kilometre uzaktan çekilen karede Dünya yaklaşık bir piksel büyüklüğünde, güneş ışınlarının içinde asılı duran soluk bir noktaydı. Sagan bu görüntünün insanlara birbirlerine daha nazik davranma ve “soluk mavi noktayı” koruma sorumluluğunu hatırlattığını yazdı. Voyager 1'in kameraları aynı gün kapatıldı; bütün karelerin Dünya'ya indirilmesi ancak 1 Mayıs 1990'da tamamlanabildi.

Yıldızlararası uzaya geçiş

Güneş her yöne yüklü parçacıklardan oluşan bir rüzgâr üfler. Bu Güneş rüzgârı, gezegenleri de içine alan dev bir kabarcık oluşturur: heliosfer. Kabarcığın içindeki ilk büyük sınıra sonlanma şoku, Güneş rüzgârının yıldızlararası ortamla karşılaştığı dış kenarına ise heliopoz denir.

Voyager 1 sonlanma şokunu Aralık 2004'te Güneş'ten yaklaşık 94 AB uzakta geçti (1 astronomik birim, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklıktır). Voyager 2 aynı sınırı Ağustos 2007'de yaklaşık 84 AB'de aştı. Asıl eşik heliopozdu. Voyager 1 onu 25 Ağustos 2012'de, Güneş'ten yaklaşık 18 milyar kilometre uzakta geçti. Ama geçişi kesinleştirmek kolay olmadı, çünkü sondanın plazmayı doğrudan ölçen aleti 1980'de bozulmuştu. Parçacık aletleri Güneş kaynaklı parçacıkların azaldığını, kozmik ışınların arttığını gösteriyordu; kesin kanıt neredeyse bir yıl sonra geldi. Plazma dalga aleti sondanın çevresindeki plazmada titreşimler algıladı ve bu titreşimler aracın çok daha yoğun yıldızlararası plazmanın içine girdiğini ortaya koydu. NASA, Voyager 1'in yıldızlararası uzayda olduğunu 12 Eylül 2013'te resmen duyurdu.

Voyager 2 heliopozu 5 Kasım 2018'de, Güneş'ten yaklaşık 120 AB uzakta geçti. Bu kez plazma aleti çalışıyordu; geçiş hem parçacık aletlerinin hem plazma ölçümünün verisiyle doğrulandı. Böylece heliosferin sınırı farklı yönlerdeki iki noktada ölçülmüş oldu.

Altın Plak: Dünya'dan bir selam

Her iki sonda da 30 santimetre çaplı, altın kaplı bakır bir gramofon plağı taşır. İçeriğini, Cornell Üniversitesi'nden Carl Sagan'ın başkanlık ettiği bir kurul neredeyse bir yıl içinde seçti. Plakta 55 eski ve yeni dilde sözlü selamlar, 116 görüntü, gök gürültüsü ve kuş sesleri gibi doğa sesleri ile farklı kültürlerden ve çağlardan müzik bulunur: Bach, Mozart, Beethoven ve Stravinsky'nin yanında Chuck Berry'nin “Johnny B. Goode” şarkısı da kayıttadır. ABD Başkanı Jimmy Carter'ın mesajı plağı küçük ve uzak bir dünyadan gönderilen bir armağan olarak tanımlar; Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Kurt Waldheim'ın selamı da plakta yer alır.

Alüminyum kapağın üzerinde plağın nasıl çalınacağını (dakikada 16⅔ devir), Dünya'nın evrendeki yerinin nasıl bulunacağını ve sondanın ne kadar süredir yolda olduğunun nasıl hesaplanacağını anlatan çizimler vardır. Kapağa kaplanan küçük bir uranyum-238 örneği bu son iş içindir: Yarı ömrü 4,468 milyar yıl olan bu izotopun ne kadarının bozunduğuna bakan biri, plağın yaşını hesaplayabilir.

Yaşlanan sondaları uzaktan onarmak

Yarım asırlık araçları milyarlarca kilometre öteden ayakta tutmak, görevin ayrı bir mühendislik öyküsüne dönüştü. Öne çıkan örnekler:

• İticiler: Voyager 1'in yörünge düzeltme iticileri Kasım 2017'de, 1980'den beri ilk kez çalıştırıldı ve bu, görevi iki üç yıl uzattı. Mart 2025'te ise 2004'ten beri çalışmadığı düşünülen ana yuvarlanma iticileri yeniden canlandırıldı. Bu önemliydi, çünkü kullanılan yedek iticilerin yakıt borularında biriken tortu onları tıkayabilirdi.
• Bellek arızası: 14 Kasım 2023'te Voyager 1'in uçuş veri bilgisayarında (FDS) bellek sorunu ortaya çıktı. Mühendisler bozulan bellek bölümündeki kodu başka yerlere taşıyarak 22 Nisan 2024'te sondayla düzgün iletişimi yeniden kurdu.
• Kayan anten: 21 Temmuz 2023'te bir komut hatası Voyager 2'nin antenini Dünya yönünden 2 derece saptırdı; iletişim 4 Ağustos 2023'te yeniden sağlandı.
• Yer istasyonu bakımı: NASA'ya göre Voyager'lara komut gönderebilecek güçteki tek Derin Uzay Ağı anteni olan Avustralya'nın Canberra kentindeki 70 metrelik DSS-43, 4 Mayıs 2025'ten Şubat 2026'ya kadar yenileme çalışması nedeniyle büyük ölçüde devre dışı kaldı. Ekip, iticilerle ilgili kritik denemeyi bu duraklamadan önce tamamladı.

Bugünkü durum (2026 itibarıyla)

Güç azaldıkça aletler birer birer kapatılıyor. NASA'nın alet tablosuna göre Voyager 1'de kozmik ışın aleti 25 Şubat 2025'te, düşük enerjili yüklü parçacık aleti (LECP) 17 Nisan 2026'da kapatıldı; sondada yalnızca manyetometre ile plazma dalga aleti çalışıyor. Voyager 2'de plazma bilimi aleti 26 Eylül 2024'te, LECP ise 24 Mart 2025'te kapatıldı; manyetometre, plazma dalga aleti ve kozmik ışın aleti olmak üzere üç alet hâlâ açık.

Görev ekibi kalan aletleri biraz daha uzun yaşatmak için “Big Bang” (Büyük Patlama) adını verdiği bir enerji tasarrufu planı hazırladı: Bazı cihazlar aynı anda kapatılıp yerlerine daha az güç çeken alternatifler devreye alınıyor, bu sırada sondanın çalışabileceği kadar sıcak kalması gözetiliyor. NASA, Ağustos 2026'da bu işlemin Voyager 2'de başarıyla uygulandığını duyurdu. Kazanılan güç, Voyager 2'nin üç aletinin en az bir yıl daha uzun çalışmasını sağlayacak; aksi hâlde 2026 bitmeden bir alet daha kapatılmak zorunda kalınacaktı. Aynı işlemin önümüzdeki aylarda Voyager 1'de de yapılması planlanıyor.

Sondalar Güneş Sistemi'nden farklı yönlerde, yılda 3 AB'yi aşan hızlarla uzaklaşıyor. NASA'ya göre Voyager 1 saatte yaklaşık 61.000 kilometre, Voyager 2 ise saniyede yaklaşık 15,4 kilometre hızla yol alıyor. Nisan 2026'da Voyager 1 Dünya'dan 25 milyar kilometreden daha uzaktaydı ve gönderilen bir komutun ona ulaşması yaklaşık 23 saat sürüyordu.

Bir ışık günü eşiği

Işığın bir günde aldığı yol yaklaşık 25,9 milyar kilometredir. NASA'nın hesabına göre Voyager 1, 18 Kasım 2026'da Türkiye saatiyle 13.16 civarında Dünya'dan bir ışık günü uzaklığa ulaşacak; fırlatıldığı günden bu eşiğe varması 49 yıl, iki ay ve 11 gün sürmüş olacak. Bu, Dünya'dan gönderilen bir komutun sondaya ulaşıp yanıtının geri gelmesinin iki gün süreceği anlamına geliyor. Voyager 2'nin aynı eşiğe Kasım 2035'te varması bekleniyor. Karşılaştırma için: Güneş Dünya'dan yaklaşık 8,3 ışık dakikası, Neptün ise yaklaşık 4 ışık saati 10 ışık dakikası uzaktadır.

Verileri göster

Bir ışık günü	25,9 milyar km
Eşiğe varış tarihi	18 Kasım 2026
Fırlatmadan bu yana	49 yıl 2 ay 11 gün
Hız	yaklaşık 61.000 km/sa
Çalışan bilim aleti	2
Yıllık güç kaybı	yaklaşık 4 watt

Gelecek: sessiz bir yolculuk

NASA, Derin Uzay Ağı'nın sondalardan sinyal alabilmesinin 2036 civarına kadar mümkün olabileceğini belirtiyor; bilim aletleri ise güç düştükçe bundan önce susacak. Sondalar sustuktan sonra da yolculuk sürecek. NASA'nın tahminine göre Voyager'ların Güneş Sistemi'ni saran Oort bulutunun iç kenarına varması yaklaşık 300 yıl, bulutun ötesine geçmesi belki 30.000 yıl alacak. Voyager 1, yaklaşık 40.000 yıl sonra, bugün 17 ışık yılından daha uzakta bulunan AC +79 3888 (Gliese 445) yıldızının yaklaşık 1,7 ışık yılı yakınından geçecek. Altın Plak da bu uzun yolculukta Dünya'nın sessiz kartviziti olarak taşınmaya devam edecek.

Kısaca

• İkiz sondalar 1977'de fırlatıldı: Voyager 2 20 Ağustos'ta, Voyager 1 5 Eylül'de.
• Voyager 1 Jüpiter ve Satürn'ü, Voyager 2 dört dev gezegenin hepsini ziyaret etti; Uranüs ve Neptün'e giden tek araç Voyager 2'dir.
• Io'daki etkin yanardağlar, Jüpiter'in halkası ve Neptün'ün Büyük Karanlık Lekesi Voyager keşifleri arasındadır.
• Voyager 1 2012'de, Voyager 2 2018'de heliopozu geçerek yıldızlararası uzaya girdi.
• 2026 itibarıyla Voyager 1'de iki, Voyager 2'de üç bilim aleti çalışıyor; güç her yıl yaklaşık 4 watt azalıyor.
• Voyager 1, 18 Kasım 2026'da Dünya'dan bir ışık günü uzaklığa ulaşacak.
• Her iki sonda da Dünya'nın seslerini ve görüntülerini taşıyan Altın Plak'ı yanında götürüyor.