Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük Çekici
Güney Üçgeni (Triangulum Australe), neredeyse eşkenar bir üçgen çizen üç parlak yıldızıyla küçük bir güney takımyıldızıdır: Atria, NGC 6025 ve Büyük Çekici burada; Türkiye'den görülmez.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Güney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
- Çap
- 110 derece kare (88 takımyıldız arasında 83.)
- Keşif
- İlk çizim Petrus Plancius, 1589; adlandırma Keyser ve de Houtman, 1596; Bayer, 1603; Lacaille, 1756; IAU sınırları 1930
Güney Üçgeni (Latince adıyla Triangulum Australe, IAU kısaltması TrA), güney gökyüzünde üç parlak yıldızı neredeyse eşkenar bir üçgen çizen küçük bir takımyıldızdır. Gökte 110 derece karelik bir alan kaplar ve 88 resmî takımyıldız arasında 83. sıradadır; adı Latince "güneydeki üçgen" demektir. Türkiye'den görülmez: en kuzeydeki ucu bile ancak yaklaşık 29,7° kuzey enleminin güneyindeki gözlemcilerin ufkundan yukarı çıkar.
Küçük olmasına karşın Güney Üçgeni ilginç bir bölgedir. Üç yıldızı Brezilya bayrağında yer alır, Samanyolu'nun şeridi içinden geçtiği için bir açık küme (NGC 6025) çıplak gözle bile seçilir ve doğrultusunda, yüz milyonlarca ışık yılı ötede Büyük Çekici denen dev kütle yoğunlaşması bulunur. Bu madde takımyıldızın adının kökenini, gökte nasıl bulunacağını, Türkiye'den neden görülmediğini ve içindeki başlıca cisimleri anlatıyor.
Genel bakış ve Türkçe adı
Latince adın tamlama (genitif) biçimi Trianguli Australis'tir; yıldızlar bu yüzden "Alfa Trianguli Australis" ya da kısaca "α TrA" diye anılır. Türkçede takımyıldız Güney Üçgeni adıyla bilinir; kuzey yarımkürenin Üçgen takımyıldızı (Triangulum) ile karıştırılmamalıdır. İkisinin adları benzer, ama gökte birbirlerinden çok uzaktadırlar.
Takımyıldız yaklaşık −60,3° ile −70,5° dik açıklık (gökyüzünün enlemi) arasında uzanır. Komşuları kuzeyde Gönye (Norma), batıda Pergel (Circinus), güneyde Cennet Kuşu (Apus) ve doğuda Sunak'tır (Ara). Resmî sınırları, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) adına Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte'un 1930'da çizdiği çokgenlerle belirlenmiştir. Takımyıldızların nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.

Verileri göster
| Alan (derece kare) | 110 |
|---|---|
| Büyüklük sırası | 83. / 88 |
| En parlak yıldız | Atria, 1,91 kadir |
| Atria'ya uzaklık | yaklaşık 391 ışık yılı |
| Beta TrA'ya uzaklık | yaklaşık 40 ışık yılı |
| NGC 6025'e uzaklık | yaklaşık 2.410 ışık yılı |
| Büyük Çekici | 150-250 milyon ışık yılı |
Ne zaman, nereden görülür? Türkiye'den görülür mü?
Kısa cevap: Türkiye'den görülmez. Bunun nedeni basit bir geometridir. Bir yerden görülebilmesi için bir cismin dik açıklığı, o yerin enleminin tümleyeninden büyük olmalıdır. Güney Üçgeni'nin en kuzeydeki noktası −60,3° dik açıklıktadır; bu yüzden takımyıldızın bu ucu bile yalnızca yaklaşık 29,7° kuzey enleminin güneyinde ufkun üstüne çıkar. Türkiye'nin en güney ucu yaklaşık 36° kuzeyde kaldığı için takımyıldızın hiçbir bölümü ufkun üstüne çıkmaz. En parlak yıldızı Atria ise −69° dik açıklıktadır ve ancak yaklaşık 21° kuzey enleminin güneyinden, örneğin Yemen, Orta Afrika ya da Hindistan'ın güney ucundan görülmeye başlar. Kaynaklarda takımyıldızın görülebildiği sınır olarak +20° enlem verilir.
Güney yarımküredeki gözlemciler için durum çok farklıdır. Takımyıldız Samanyolu'nun şeridi içinde kalır ve güney yarımkürenin büyük bölümünde ufkun altına hiç inmeyen, yani gökyüzünde kutup çevresinde dönen takımyıldızlardandır. Saat 21.00'de gökyüzünde en yüksek konumda göründüğü ay temmuzdur; güney yarımkürenin kışına denk gelen haziran-ağustos akşamları takımyıldızı izlemek için en uygun zamandır.
Nasıl bulunur? Takımyıldız küçük ve sönük bir bölgede durur, ama üç yıldızının oluşturduğu neredeyse eşkenar üçgen kolayca seçilir: Atria, Beta ve Gamma, çevrelerindeki sönük yıldızlardan belirgin biçimde parlaktır. Gökte Gönye ile Cennet Kuşu arasında, Pergel'in doğusunda ve Sunak'ın batısında aranır. Türkiye'den görünen gökyüzünün haritasına gökyüzü haritası sayfamızdan bakabilirsiniz; Güney Üçgeni o göğün dışında kalır.

Adının kökeni ve tarihi
Güney Üçgeni, Batlamyus'un MS 2. yüzyılda sıraladığı 48 klasik takımyıldız arasında yer almaz; bu yüzden klasik bir Yunan efsanesi de yoktur. Adı, güney denizlerine açılan Avrupalı denizcilerin çağına aittir.
İlk iz, İtalyan denizci Amerigo Vespucci'nin 16. yüzyılın başındaki yazılarında bulunur. Vespucci güney yıldızları arasında bir üçgenden söz eder; bu üçgenin Güney Üçgeni mi yoksa Cennet Kuşu mu olduğu kesin değildir. Bu yazılar 1504'te Mundus Novus adıyla yayımlanmıştır. Takımyıldızın ilk bilinen çizimi, Flaman gökbilimci Petrus Plancius'un 1589'da Amsterdam'da yayımlanan gök küresindedir; Plancius onu "Triangulus Antarcticus" adıyla, ancak yanlışlıkla Argo Navis'in güneyine yerleştirerek göstermiştir. 1596'da gökyüzü gözlemlerini yapan Keyser ve de Houtman takımyıldıza "Den Zuyden Trianghel" (Güney Üçgeni) adını verdi. 1603'te Johann Bayer, Uranometria atlasında takımyıldızı daha doğru biçimde çizdi ve bugünkü Latince adı da burada kullandı.
18. yüzyılda Fransız gökbilimci Nicolas-Louis de Lacaille güney gökyüzünü Ümit Burnu'ndan taradı. Güney Üçgeni'ni bir araç olarak yeniden yorumladı: Gönye'yi gönye ve cetvel, Pergel'i pergel, Güney Üçgeni'ni ise bir mühendisin kullandığı su terazisi (nivo) olarak çizdi. 1756'da da bu takımyıldızın parlak yıldızlarına Bayer harflerini o verdi. Alman gökbilimci Johann Bode ise Uranographia atlasında takımyıldıza "Libella" (küçük su terazisi) adını önermiştir; ama bu ad tutmamıştır.
Başlıca yıldızları
Takımyıldızın en parlak dört yıldızı aşağıdaki gibidir. Parlaklık kadir cinsindendir; küçük değer daha parlak demektir.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Türü |
|---|---|---|---|
| Alfa (Atria) | 1,91 | Yaklaşık 391 | Turuncu dev/süperdev (K2) |
| Beta | 2,85 | Yaklaşık 40 | Anakol yıldızı (F1) |
| Gamma | 2,87 | Yaklaşık 190 | Beyaz yıldız (A1) |
| Delta | 3,8 | Yaklaşık 606 | Sarı dev (G2) |
Atria (α TrA), takımyıldızın en parlak yıldızıdır ve gökyüzünde kolayca seçilen turuncu bir yıldızdır. Adı, Latince "Alpha Trianguli Australis" tamlamasının kısaltılmasıyla oluşmuştur. Atria Güneş'in yaklaşık 6,4 katı kütleli, yaklaşık 139 katı yarıçaplıdır ve yaklaşık 4.600 Güneş'e eşdeğer ışıma yapar. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 4.040 K, yaşı ise yaklaşık 48 milyon yıldır. Atria Güneş Sistemi'nin yerinde olsaydı, yüzeyi Venüs'ün yörüngesine ya da ona çok yakın bir yere kadar uzanırdı. Yıldızların renkleriyle sıcaklıkları arasındaki ilişkiyi yıldız türleri ve tayf sınıfları sayfasında anlattık.
Beta Trianguli Australis, Güneş'e yalnızca yaklaşık 40 ışık yılı uzaklıktadır; yani üç parlak yıldız arasında bize en yakın olanıdır. Kütlesi Güneş'inkinin yaklaşık 1,56 katı, yarıçapı yaklaşık iki katı, ışıması ise yaklaşık 9,3 katıdır; yüzey sıcaklığı yaklaşık 7.170 K'dir. Spitzer Uzay Teleskobu'nun gözlemleri bu yıldızın çevresinde fazladan kızılötesi ışıma olduğunu, yani etrafında bir toz ve enkaz diski bulunabileceğini gösterir. Yıldızın yaklaşık 12 milyon yaşında olabileceği öne sürülmektedir; bu, Beta Pictoris hareketli grubuna ait olma ihtimalinden kaynaklanır.
Gamma Trianguli Australis yaklaşık 3 Güneş kütlesinde ve yaklaşık 250 Güneş ışımasında, beyaz bir yıldızdır. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 8.225 K olan yıldız saniyede yaklaşık 199 km'ye varan bir dönme hızıyla hızlı döner. Delta ise 606 ışık yılı uzaklıkta, sarı bir dev yıldızdır.
Daha sönük yıldızlar arasında da bazı ilginç sistemler vardır. Epsilon TrA, Beta ile Gamma'nın yaklaşık ortasında duran, aslında bize aynı doğrultuda görünen iki ayrı yıldızdan oluşan "görsel çifttir"; parlağı 4,11 kadirdir. Iota TrA küçük bir teleskopta sarı ve beyaz iki yıldız olarak ayrılır; parlak bileşeni de kendi içinde 39,88 günde dolanan ikili bir sistemdir. Zeta TrA 4,91 kadirdir ve 13 günde birbirinin etrafında dolanan iki yıldızdan oluşur.
Değişen yıldızlar
Takımyıldızda birkaç Sefe değişeni bulunur; bunlar periyotlarıyla ışıma güçleri arasındaki ilişki sayesinde galaksilerin uzaklığını ölçmekte kullanılan, düzenli olarak parlayıp sönen yıldızlardır. R TrA 6,4-6,9 kadir arasında 3,389 günlük bir döngüyle, S TrA ise 6,1-6,8 kadir arasında 6,323 günlük bir döngüyle değişir. RT TrA ise karbon bakımından zengin, daha nadir bir tür olan "karbon sefe"dir. Diğer örnekler arasında X TrA adlı karbon yıldızı ve bir cüce nova olan EK TrA vardır.
Derin gökyüzü cisimleri
Güney Üçgeni Samanyolu'nun düzleminde yer aldığı için açık kümelerle, gezegenimsi bulutsularla ve uzaktaki galaksilerle doludur.
NGC 6025
Takımyıldızın en bilinen derin gökyüzü cismi, Gönye ile sınırına yakın duran NGC 6025 açık kümesidir (Caldwell 95, Collinder 296 ve Melotte 139 olarak da bilinir). Küme Lacaille tarafından 1751'de Ümit Burnu gezisi sırasında keşfedilmiştir. Görünür parlaklığı yaklaşık 5,1 kadir, görünen boyutu 15 yay dakikası kadardır; yaklaşık 2.410 ışık yılı uzaklıktadır. Karanlık bir gökte çıplak gözle seçilir; içinde 7-9 kadir arasında yaklaşık otuz yıldız vardır ve dürbünle daha rahat izlenir. Yaşı 40-69 milyon yıl olarak tahmin edilen bu küme, gökbilimci terimiyle gençtir. En parlak üyesi 7,1 kadirlik MQ TrA'dır. Açık kümeler için yıldız kümesi sayfasına bakabilirsiniz.
Gezegenimsi bulutsular ve galaksiler
Takımyıldızda iki gezegenimsi bulutsu bulunur: yaklaşık 12,3 kadirlik NGC 5979 ve yaklaşık 11 kadirlik Henize 2-138. Bunlar ömrünün sonuna gelmiş yıldızların savurduğu gaz kabuklarıdır; ayrıntısı gezegenimsi bulutsu sayfasında. NGC 5938 adlı sarmal gökada yaklaşık 300 milyon ışık yılı, ESO 69-6 adlı birleşen gökada çifti ise yaklaşık 600 milyon ışık yılı uzaklıktadır.
HD 147018 ve ötegezegenler
8,3 kadirlik, Güneş'e benzer HD 147018 yıldızı 2009'da iki ötegezegeniyle (HD 147018 b ve c) birlikte duyuruldu. Ötegezegenlerin nasıl bulunduğunu ötegezegenler nasıl bulunur? sayfasında anlattık.
Büyük Çekici ve Güney Üçgeni
Takımyıldızın en dikkat çekici yönü gözle görülmez. Laniakea Süper Kümesi'nin çekim merkezi olan Büyük Çekici (Great Attractor), Güney Üçgeni ile komşusu Gönye'nin doğrultusunda yer alır. Büyük Çekici tek bir cisim değil, çevresindeki gökadaların hareketlerinde görülen tutarlı akışın işaret ettiği geniş bir madde yoğunlaşmasıdır. Yaklaşık 150-250 milyon ışık yılı uzaklıkta olduğu tahmin edilir. 1980'lerde Alan Dressler, Sandra Faber ve Donald Lynden-Bell'in de aralarında bulunduğu "Yedi Samuray" adlı bir gökbilimci grubu, yaklaşık 400 eliptik gökadanın hareketlerini inceleyerek bu etkiyi ortaya çıkardı.
Bu bölgeyi doğrudan görmek zordur, çünkü Samanyolu'nun düzlemi, yani gaz, toz ve yıldız yığını, doğrultuyu perdeler. Gökbilimciler bu yüzden X-ışını, radyo ve kızılötesi gözlemlere başvurur. Daha yeni araştırmalar, yakındaki gökada akışlarında Shapley Süper Kümesi'nin de payı olduğunu göstermiştir; yani Büyük Çekici bu hareketin son durağı değil, daha büyük bir yapının parçasıdır. Yerel Grup'un ve Samanyolu'nun içinde bulunduğu büyük yapıyı Laniakea Süper Kümesi sayfasında özetledik; komşu Gönye'nin ayrıntıları ise kendi maddesinde.

Efsane ve kültürler: Brezilya bayrağından Gökkuşağı Yılanı'na
Yunan mitolojisinde Güney Üçgeni'ne ait bir efsane yoktur; takımyıldız, Yunanlıların gözlem alanının çok güneyinde kaldığı için klasik gök anlatılarında yer almaz. Türk ve Anadolu gök anlatılarında da bu takımyıldızla ilişkilendirilen bir ad ya da hikâye bu maddenin dayandığı kaynaklarda anılmaz; bunun nedeni muhtemelen, yukarıda anlattığımız gibi, takımyıldızın Anadolu ufkunun hiçbir yerinden görülmemesidir. Türklerin gökyüzü bilgisi için Türklerde gökyüzü maddesine bakabilirsiniz.
Takımyıldızın üç parlak yıldızı en çok Brezilya bayrağında tanınır. Bayrak 19 Kasım 1889'da kabul edilmiştir; yıldızlar ülkenin eyaletlerini temsil eder. Atria Rio Grande do Sul'u, Beta Santa Catarina'yı, Gamma da Paraná'yı simgeler. Üç yıldız birlikte Brezilya'nın güney bölgesinin üç eyaletini anlatır. İlk bayrakta 21 yıldız vardı; 11 Mayıs 1992'de yıldız sayısı 27'ye çıkarıldı.
Avustralya'nın yerli halklarından Wardaman halkı, Güney Üçgeni'nin yıldızlarını Gökkuşağı Yılanı'nın kuyruğu olarak görür. Anlatıya göre ekim ayında tepelerinde duran takımyıldız, Yıldırım'ı kışkırtarak kasımdaki yağmurları getirir. Beta TrA'nın Wardaman dilindeki adı "Jirradella"dır ve "gökkuşağı işareti" anlamına gelir.
İlginç bilgiler
- Alan bakımından 88 takımyıldız arasında 83. sıradadır; yani en küçük altıncı takımyıldızdır.
- Beta TrA'nın ışığı bize yaklaşık 40 yılda ulaşır; onu görürken yaklaşık 40 yıl önce yola çıkmış bir ışığa bakarsınız.
- Takımyıldızın adı üç farklı kaynakta kökleşmiştir: Plancius'un küresi, Keyser ve de Houtman'ın adlandırması ve Bayer'in atlası. Lacaille ise onu bir araç olarak çizdi.
Kısaca
- Güney Üçgeni (Triangulum Australe), neredeyse eşkenar bir üçgen çizen üç parlak yıldızı olan, 110 derece karelik küçük bir güney takımyıldızıdır.
- Türkiye'den görülmez: en kuzey ucu bile yaklaşık 29,7° kuzey enleminin güneyinde ufkun üstüne çıkar. Güney yarımkürede en iyi temmuz akşamlarında izlenir.
- En parlak yıldızı Atria (1,91 kadir), Güneş'ten yaklaşık 391 ışık yılı uzakta turuncu bir dev yıldızdır; üç parlak yıldız Brezilya bayrağında da görülür.
- NGC 6025 açık kümesi çıplak gözle seçilir; Büyük Çekici ise takımyıldızın ve Gönye'nin doğrultusunda yer alır.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
Sekstant takımyıldızı (Sextans) nedir? NGC 3115, Sextans A ve Hevelius'un kayıp aletiGök ekvatoru üzerinde; Aslan, Su Yılanı ve Kupa arasında















