Meteor yağmuru

Meteor yağmuru, Dünya'nın bir kuyruklu yıldızın (ya da seyrek olarak bir asteroitin) geride bıraktığı toz akıntısından geçmesi sonucu, belirli günlerde gökyüzünde saatte onlarca meteorun görülmesi olayıdır. Meteorlar gökte hep aynı noktadan fırlıyormuş gibi görünür.

Nasıl oluşur?

Bir kuyruklu yıldız Güneş'e yaklaştığında buzları buharlaşır ve çok sayıda toz tanesi yörüngesi boyunca serbest kalır. Zamanla bu tanecikler yörünge boyunca yayılır ve geniş bir kuşak oluşturur. Dünya her yıl aynı tarihlerde bu kuşağın içinden geçtiği için yağmurlar da her yıl aynı günlerde gelir. Taneciklerin çoğu kum tanesinden küçüktür, ama saniyede onlarca kilometre hızla atmosfere girip yaklaşık 100 kilometre yükseklikte buharlaşırken parlak bir iz bırakır.

Meteorların aynı noktadan çıkıyormuş gibi görünmesi bir perspektif etkisidir. Paralel giden tanecikler, tıpkı kar tanelerinin araç farlarında tek noktadan akıyormuş gibi görünmesi gibi, gökte tek bir noktadan ışınsal olarak yayılır. Bu noktaya "radyant" denir ve yağmur, bulunduğu takımyıldızın adını alır: Perseidler Kahraman (Perseus), Geminidler İkizler (Gemini) takımyıldızı yönündedir.

Yağmurun yoğunluğu "ZHR" ile, yani ideal koşullarda, radyantın tam tepede olduğu ve gökyüzünün çok karanlık olduğu bir gözlemcinin saatte görebileceği meteor sayısıyla ifade edilir. Gerçek sayı genellikle bundan düşüktür; Ay ışığı ve şehir ışıkları sayıyı ciddi biçimde azaltır.

Örnekler

Perseidler, 109P/Swift–Tuttle kuyruklu yıldızından gelir, her yıl 12-13 Ağustos civarında doruğa ulaşır ve ZHR değeri yaklaşık 100'dür. Yaz gecelerinde izlenmesi kolay olduğu için en sevilen yağmurdur.

Geminidler, Aralık ayının ortasında doruğa çıkar. Kaynağı kuyruklu yıldız değil, 3200 Phaethon adlı asteroittir; ZHR değeri yaklaşık 120-160 düzeyindedir ve çoğu yıl yılın en zengin yağmurudur.

Leonidler, 55P/Tempel–Tuttle kuyruklu yıldızından gelir ve Kasım ortasında görülür. 12-13 Kasım 1833'te saatte yüz binin üzerinde, 1966'da ise saatte yaklaşık 144 bin meteor düşen "meteor fırtınaları" yaşandı. Kuadrantidler Ocak başında, Lyridler Nisan sonunda, Orionidler Ekim'de zirve yapar. Orionidler ile Mayıs'ta görülen Eta Akuaridler, Halley Kuyruklu Yıldızı'nın bıraktığı tozdan oluşur.

Tarihçe

1833 Leonid fırtınası, bilimsel merakı ateşledi. Denison Olmsted, meteorların bir uzay tozu bulutundan geldiğini ve izlerin Aslan takımyıldızı yönündeki tek bir noktadan ışıdığını gösterdi. 1866'da Giovanni Schiaparelli, Leonidlerin ve Perseidlerin yörüngelerinin sırasıyla Tempel–Tuttle ve Swift–Tuttle kuyruklu yıldızlarınınkiyle aynı olduğunu gösterdi; böylece yağmurların kuyruklu yıldız artığı olduğu anlaşıldı.

Neden önemli?

Meteor yağmurları, kuyruklu yıldızların yörüngelerini ve geçmişteki etkinliklerini anlamamıza yardım eder. Uydu operatörleri için de önemlidir, çünkü yoğun yağmurlar uzay araçlarına küçük hasar riski getirebilir. Amatör gökbilimciler içinse çıplak gözle, dürbün ya da teleskop olmadan katkı yapılabilen az sayıdaki gözlemden biridir. En iyi sonuç için şehir ışıklarından uzaklaşıp yaklaşık yarım saat karanlığa alışmak ve gökyüzünün geniş bir bölümüne bakmak gerekir.

Bilmeye değer ayrıntılar

Meteorların rengi hem taneciğin bileşimine hem de hızına bağlıdır. Sodyum sarı, magnezyum mavi-yeşil, kalsiyum mor ışık verir; hızlı tanecikler genellikle daha parlak ve mavimsi görünür. Çok parlak olanların ardında birkaç saniye kalan ışıklı izlere "kalıcı iz" denir ve bunlar yüksek atmosferdeki rüzgârları incelemek için kullanılır. Yağmuru izlemek için dürbün gerekmez; hatta sınırlı görüş alanı yüzünden zararlıdır. Sırt üstü uzanıp gökyüzünün geniş bir bölümüne bakmak, radyanta çok yakın bakmaktan daha etkilidir, çünkü radyanta yakın meteorların izleri kısadır, uzak olanlarınki uzundur.

İlgili terimler

• Kuyruklu yıldız
• Göktaşı ve meteor
• Radyant
• Takımyıldız
• Asteroit