Yıldız

Yıldız, kendi kütleçekimiyle bir arada tutulan ve ışık saçan dev bir plazma küresidir. Dünya'ya en yakın yıldız Güneş'tir. Gözlemlenebilir evrende tahminen 10^22 ile 10^24 arasında yıldız bulunur; bunların yalnızca 4.000 kadarı çıplak gözle görülebilir ve hepsi Samanyolu'ndadır.

Nasıl oluşur?

Bir yıldızın yaşamı, büyük ölçüde hidrojen ve helyumdan oluşan bir gaz bulutunun kendi ağırlığı altında çökmesiyle başlar. Çöken bulut ısınır, merkezi yeterince sıcak ve yoğun hâle geldiğinde hidrojen çekirdekleri birleşip helyuma dönüşmeye başlar. Bu nükleer füzyon, yıldızın ışığının kaynağıdır. Açığa çıkan enerji içeriden dışarıya doğru bir basınç yaratır ve kütleçekiminin yıldızı daha fazla çökertmesini engeller.

Yıldızlar ömürlerinin yaklaşık yüzde 90'ını çekirdeklerinde hidrojen yakarak geçirir; bu evreye ana kol denir. Bir yıldızın nasıl evrileceğini ve nasıl öleceğini belirleyen başlıca etken kütlesidir. Kütleli yıldızlar yakıtlarını çok hızlı tüketir ve kısa yaşar; küçük yıldızlar ise son derece yavaş yanar. Güneş'in yaklaşık 10 milyar yıl yaşaması beklenir ve şu an bu sürenin yarısına yakınındadır.

Füzyon sona erdiğinde yıldızın çekirdeği bir kalıntıya dönüşür: beyaz cüce, nötron yıldızı ya da yeterince kütleliyse kara delik. Güneş gibi yıldızlar dış katmanlarını gezegenimsi bulutsu olarak savurur. Çok kütleli yıldızların demir çekirdeği çöker ve yıldız süpernova olarak patlar. Lityumdan ağır doğal elementlerin neredeyse tamamı yıldızlarda ya da onların kalıntılarında üretilir; bu elementler patlamalarla uzaya saçılıp yeni yıldızların ve gezegenlerin malzemesi olur.

Örnekler

Güneş'ten sonra bize en yakın yıldız Proxima Centauri'dir; uzaklığı 4,2465 ışık yılı, yani yaklaşık 40 trilyon kilometredir. Yıldızların boyutları çok farklıdır: nötron yıldızlarının çapı yalnızca 20-40 kilometre iken Orion'daki Betelgeuse'ün çapı Güneş'inkinin yaklaşık 640 katıdır. Kütleler de Güneş'in yarısının altından 200 Güneş kütlesinin üzerine kadar uzanır; Eta Carinae, Güneş'in 100-150 katı kütlesiyle yalnızca birkaç milyon yıl yaşayacaktır.

Astronomlar yıldızları tayflarına göre sıcaktan soğuğa O, B, A, F, G, K ve M harfleriyle sınıflandırır. Güneş G sınıfı bir ana kol yıldızıdır. Yıldızların çoğu 1 ile 10 milyar yaş arasındadır.

Yıldızlar ana kolda geçirdikleri süre boyunca yavaşça değişir: Güneş'in parlaklığı, yaklaşık 4,6 milyar yıl önce ana kola girdiğinden beri yaklaşık yüzde 40 artmıştır. Her yıldız ayrıca yıldız rüzgârı denen bir parçacık akışıyla kütle kaybeder; Güneş yılda kendi kütlesinin yaklaşık 10^-14'ünü yitirir. Gece gökyüzünün en parlak yıldızı Sirius, Güneş'ten yaklaşık 23 kat daha fazla ışık yayar. Kadir ölçeğinde bir birimlik fark, yaklaşık 2,5 katlık parlaklık farkına karşılık gelir.

Tarihçe

Yıldızlar binlerce yıl boyunca takvim yapmak, yön bulmak ve mevsimleri izlemek için kullanıldı. Yunan astronomisinde ilk yıldız kataloğu MÖ 300 dolaylarında Aristillus tarafından hazırlandı; Hipparkus'un MÖ 2. yüzyıldaki kataloğunda 1.020 yıldız vardı. Bir yıldızın uzaklığı ilk kez 1838'de Friedrich Bessel tarafından ıraklık açısı yöntemiyle ölçüldü: 61 Cygni'nin uzaklığı 11,4 ışık yılı bulundu. 1913'te geliştirilen Hertzsprung-Russell diyagramı yıldızların incelenmesini hızlandırdı. Cecilia Payne-Gaposchkin 1925'te yıldızların ağırlıklı olarak hidrojen ve helyumdan oluştuğunu öne sürdü.

İlgili terimler

• Ana kol
• Beyaz cüce
• Nötron yıldızı
• Süpernova
• Hertzsprung-Russell diyagramı
• Nükleer füzyon