Bode Galaksisi (M81) nedir? Büyükayı'daki sarmal galaksi ve M82 ile dansı
Bode Galaksisi (M81), Büyükayı yönünde yaklaşık 12 milyon ışık yılı ötedeki sarmal galaksidir; M82 ile etkileşir, dürbünle bulunur ve merkezinde 70 milyon Güneş kütlesinde bir kara delik taşır.
- Türü
- Galaksi
- Bulunduğu yer
- Büyükayı takımyıldızı; M81 Grubu
- Çap
- Yaklaşık 96.000 ışık yılı
- Keşif
- 31 Aralık 1774, Johann Elert Bode
Bode Galaksisi (M81), Büyükayı yönünde, yaklaşık 12 milyon ışık yılı ötede duran büyük bir sarmal galaksidir (Türkçede "gökada" da denir). Adını, onu 31 Aralık 1774'te bulan Alman gökbilimci Johann Elert Bode'dan alır. Dürbünle seçilebilen az sayıdaki uzak galaksiden biri olması, merkezindeki yaklaşık 70 milyon Güneş kütlesindeki kara delik ve komşusu M82 ile süren kütleçekimsel dansı onu gökbilimin en çok incelenen cisimlerinden biri yapar.
M81, Messier kataloğunda 81. sırada yer alır ve NGC 3031 numarasını da taşır. Aşağıda gökyüzünde nasıl bulunacağını, keşfinin hikâyesini, fiziksel özelliklerini ve "Puro Galaksisi" olarak bilinen M82 ile ilişkisini adım adım bulacaksınız.

Gökyüzünde nerede, nasıl bulunur?
M81, Büyükayı takımyıldızının sınırları içindedir ve deklinasyonu yaklaşık +69 derecedir; yani gökyüzünün kuzey kutbuna yakın bir bölgesinde durur. Bu yüzden Türkiye'nin enlemlerinden bakıldığında hiç batmaz: en alçak konumunda bile ufkun on beş derece kadar üstünde kalır, en yüksek konumunda ise gökyüzünde epey yükselir. Görünür parlaklığı yaklaşık 6,9 kadirdir ve açısal boyutu yaklaşık 27 × 14 yay dakikasıdır. Yani Ay'ın görünür çapına yakın bir genişlikte, ama çok sönük bir leke olarak görünür.
Bulmak için Büyükayı'nın kepçe kısmındaki Dubhe'yi başlangıç noktası yapın. M81, Dubhe'nin yaklaşık 10 derece kuzeybatısındadır. Dürbünle ya da küçük bir teleskopla bu bölgeyi tararsanız, birbirine yakın iki sönük leke görürsünüz: daha parlak olan M81 ve daha ince, uzamış görünen M82. İkisi birlikte gözlenen en güzel galaksi çiftlerinden biridir.
- Çıplak göz: Genellikle görülmez; yalnızca çok deneyimli gözlemciler olağanüstü karanlık bir gökyüzünde fark edebilir.
- Dürbün ve küçük teleskop: Sönük, oval bir leke olarak seçilir.
- 20 cm (8 inç) ve üstü teleskop: Çekirdek ve sarmal yapıya dair ipuçları görünmeye başlar.
- En iyi dönem: Nisan ayı. Karanlık, Ay'sız ve ışık kirliliğinden uzak bir gece, görüntüyü belirgin biçimde iyileştirir. Karanlık gökyüzü için Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberine bakabilirsiniz.
Fotoğraflardaki renkli kollar uzun pozlama ve filtreyle elde edilir; gözle bakıldığında bu renkler görünmez.
Keşif tarihi: Bode'nin "bulutsu lekesi"
Johann Elert Bode, 1747'de Hamburg'da doğdu, 1826'da Berlin'de öldü; 1786'dan 1825'e kadar Berlin Gözlemevi'nin müdürlüğünü yaptı. Gökbilime en çok yıldız atlasları ve 1774'te kurduğu Astronomisches Jahrbuch yıllığıyla, ayrıca Uranüs'e bu adın verilmesini önermesiyle katkı sağladı. 31 Aralık 1774'te teleskobuyla Büyükayı'da sönük bir "bulutsu lekesi" fark etti. Bu, M81'di; komşusu M82'yi de o dönemde bulmuştu.
1779'da Pierre Méchain ve Charles Messier, Bode'nin bulduğu cismi yeniden belirledi ve katalog listesine yazdı. İkisi de bu cisimleri o dönemde "bulutsu" diye anıyordu; çünkü galaksilerin Samanyolu'nun dışındaki ayrı yıldız adaları olduğu çok sonra anlaşıldı. Messier'in kendi hayatı için Charles Messier sayfasına bakabilirsiniz.
Uzaklığın ilk güvenilir ölçümü 1994'te geldi. Freedman ve çalışma arkadaşları, Hubble Uzay Teleskobu ile M81'deki Sefe değişenlerini belirledi. Bu yıldızların parlaklık değişim süresi gerçek parlaklıklarını verdiği için uzaklık hesaplanabilir. Sonuç, 3,63 ± 0,34 megaparsek (yaklaşık 11,8 milyon ışık yılı) oldu. Daha yeni ölçümler 11,99 ± 0,16 milyon ışık yılı gibi değerler veriyor. Bu yüzden sayfalarda "yaklaşık 12 milyon ışık yılı" ifadesini görürsünüz.
Fiziksel özellikler
M81, bilim insanlarının "büyük tasarımlı" dediği bir sarmal galaksidir: çekirdekten dışarı uzanan belirgin, düzgün kollar taşır. Görünür ışıkta ölçülen çapı yaklaşık 96.000 ışık yılıdır. Galaksinin çevresinde yaklaşık 210 (± 30) küresel yıldız kümesi bulunduğu tahmin edilir.

Kızılötesi görüntülerde toz, ağırlıklı olarak sarmal kollarda toplanmış görünür; genç, sıcak yıldızlar bu tozu ısıttığı için yıldız oluşum bölgeleri de buralarda parlar.
Merkezdeki kara delik
M81'in merkezinde yaklaşık 70 milyon Güneş kütlesinde bir süper kütleli kara delik bulunur. Çekirdekte madde bir yığılma diskinden kara deliğe akar; bu tür çekirdeklere aktif galaksi çekirdeği denir ve M81'in çekirdeği LINER sınıfındadır. Çekirdekten tek yönlü, göreli hızlara varan bir jet çıktığı da gözlenmiştir. Kara deliğin yörüngesinde, kütlesi onda biri kadar daha küçük bir eşin bulunabileceği de öne sürülmüştür; bu, kesinleşmiş bir bulgu değil, bir tahmindir.
M82 ile dans: M81 Grubu
M81, kendi adını taşıyan M81 Grubu'nun en parlak üyesidir. Bu grup Büyükayı ve Zürafa takımyıldızlarında yer alır, yaklaşık 3,6 megaparsek (yaklaşık 12 milyon ışık yılı) ötededir ve toplam 34 üyesi bilinir. Bunların başlıcaları M81, M82, NGC 3077, NGC 2403 ve Holmberg II'dir. Grup, Yerel Grup'a (Samanyolu'nun ve Andromeda'nın da içinde olduğu topluluk) en yakın galaksi gruplarından biridir. Daha geniş bir bakış için galaksiler sayfasına göz atabilirsiniz.
Grubun üç ana üyesi (M81, M82 ve NGC 3077) birbirini güçlü biçimde çeker. Radyo gözlemleri, M81'i M82 ve NGC 3077 ile bağlayan nötr hidrojen "köprüleri" ortaya koymuştur. Yani galaksilerin gazı birbirine sürüklenmiştir. Bu etkileşim, M82 ve NGC 3077'nin merkezlerinde şiddetli yıldız oluşum patlamalarını tetiklemiştir.
Etkileşimin zamanı konusunda tek bir sayı yoktur: bazı çalışmalar gelgit etkisinin yaklaşık 100 milyon yıl önce başladığını söylerken, yakın geçişin 200 ile 500 milyon yıl önce yaşandığını savunan tahminler de var. NASA, WISE görüntüsünde galaksilerin "birkaç yüz milyon yıl önce" birbirinin yakınından geçtiğini belirtir. Üçüncü bir aktör olarak M81'in uydusu Holmberg IX de ilginçtir: bu cüce düzensiz galaksinin yıldız kütlesinin yaklaşık yüzde 20'si son 200 milyon yılda oluşmuştur; yani oldukça gençtir.
M82: Puro Galaksisi
M82, yaklaşık 12 milyon ışık yılı ötededir (ESA/Hubble yaklaşık 13 milyon ışık yılı verir). Galaksiyi neredeyse tam kenarından görürüz (eğim yaklaşık 80 derece); görüntüsü uzun, ince bir puroya benzediği için "Puro Galaksisi" denir. Görünür parlaklığı 8,4 kadirdir; M81'den daha sönüktür ama yine de küçük teleskoplarla görülür.
M82, bir yıldız patlaması galaksisi (starburst) olarak bilinir. NASA ve ESA'nın Hubble görüntüsünü açıklayan metinlerine göre içinde yıldızlar Samanyolu'ndan yaklaşık on kat hızlı doğar. Galaksi, Samanyolu'ndan yaklaşık beş kat, merkez bölgesi ise yüz kat kadar parlaktır. Merkezden iki yöne doğru "süper rüzgâr" denen güçlü gaz akışları fırlar; Hubble'ın 2006'da yayımladığı 9500 × 7400 piksellik mozaik, bu akışların oluşturduğu parçalanmış bulut ağlarını ve alev benzeri hidrojen yapılarını gösterir. Süpernovaların yaklaşık on yılda bir patladığı tahmin edilir ve bu patlamalar rüzgârı besler.

M82 ayrıca iki nokta için iyi bilinir. 2014'te NuSTAR uzay teleskobuyla M82 X-2 adlı, o tarihe kadar bilinen en parlak pulsar keşfedildi. Merkezde de yaklaşık 30 milyon Güneş kütlesinde bir süper kütleli kara delik bulunduğu, ayrıca 200 ile 5000 Güneş kütlesi arasında "orta kütleli" bir kara delik olabileceği öne sürülmektedir; ikincisi kanıtlanmış değil, tartışmalıdır.
Süpernovalar: SN 1993J ve SN 2014J
İki galaksi de yakın tarihte dikkat çeken süpernovalara ev sahipliği yaptı. Süpernova hakkında genel bilgi için ilgili sayfaya bakabilirsiniz.
SN 1993J (M81): 28 Mart 1993'te İspanya'nın Lugo kentinde amatör gökbilimci Francisco García Díaz tarafından keşfedildi. Tip IIb olarak sınıflandırıldı; yani hidrojenle zengin tayftan helyumca zengin tayfa evrilen bir ara türdü. 30 Mart'ta 10,7 kadir ile parlaklığının zirvesine ulaştı ve 20. yüzyılda gözlenen ikinci en parlak Tip II süpernovaydı (SN 1987A'dan sonra). Patlayan yıldızın patlamadan önceki görüntülerde K türünden bir süperdev olduğu belirlendi. Hubble ve Keck gözlemleri 2004'te bu yıldızın mavi süperdev bir eşi olduğunu doğruladı. Ara özelliklerinden dolayı SN 1993J, Tip Ib ve Ic süpernovaların da dev yıldızların patlamasıyla oluştuğu görüşünü destekledi.
SN 2014J (M82): 21 Ocak 2014'te Londra Üniversitesi Gözlemevi'nde Steve Fossey ve dört öğrencisi tarafından keşfedildi. Genç ve kızarmış bir Tip Ia süpernovaydı, en parlak hâlinde 10,5 kadire ulaştı ve SN 1972E'den bu yana bilinen en yakın Tip Ia olarak anıldı. Tip Ia süpernovalar uzaklık ölçmede "standart mum" olarak kullanıldığı için bu kadar yakın bir örneğin incelenmesi büyük değer taşıdı.
Güncel araştırmalar
Şubat 2022'de, tekrar eden hızlı radyo patlaması FRB 20200120E'nin kaynağının M81'deki bir küresel kümede olabileceği bildirildi. Hızlı radyo patlamalarının kaynakları genellikle çok uzak galaksilerdedir; M81'in nispeten yakın olması, bu tür bir kaynağın ortamının ayrıntılı incelenmesi için bir fırsat sunar. Bu konu hâlâ araştırılmaktadır ve kaynağın doğası tartışmalıdır. M81 ve M82 ayrıca çeşitli uzay teleskoplarının sık hedefidir.

Verileri göster
| Uzaklık | ~12 milyon ışık yılı |
|---|---|
| Çap | ~96.000 ışık yılı |
| Görünür parlaklık | 6,94 kadir |
| Merkez kara delik | ~70 milyon Güneş |
| Küresel küme | ~210 |
| Keşif | 31 Aralık 1774 |
| M81 Grubu | 34 üye |
Kısaca
- Bode Galaksisi (M81), Büyükayı yönünde yaklaşık 12 milyon ışık yılı ötede, yaklaşık 96.000 ışık yılı çapında bir sarmal galaksidir; 31 Aralık 1774'te Johann Elert Bode tarafından bulundu.
- Dubhe'nin yaklaşık 10 derece kuzeybatısındadır, Türkiye'den hiç batmaz; dürbünle ve küçük teleskopla görülür, en iyi dönem nisandır.
- Merkezinde yaklaşık 70 milyon Güneş kütlesinde bir kara delik vardır; çekirdeği hafif etkindir.
- M82 (Puro Galaksisi) ve NGC 3077 ile gelgit etkileşimi içindedir; bu etkileşim M82'de şiddetli yıldız oluşumunu tetiklemiştir.
- M81'de SN 1993J (Tip IIb), M82'de SN 2014J (Tip Ia) süpernovaları gözlendi.
Aynı türdenTümü →
Güney Fırıldak Galaksisi (M83) nedir? Su Yılanı'ndaki çubuklu sarmal galaksiSu Yılanı (Hydra) takımyıldızı; Centaurus A/M83 GrubuYaklaşık 15 milyon ışık yılı
Kara Göz Galaksisi (M64) nedir? Berenis'in Saçı'ndaki ters dönen gazlı galaksiBerenis'in Saçı (Coma Berenices) takımyıldızı; sağ açıklık 12s 56d, dik açıklık +21° 41′yaklaşık 17 milyon ışık yılı
Fırıldak Galaksisi (M101) nedir? Büyükayı'daki yüzü bize dönük dev sarmalBüyükayı takımyıldızı (Ursa Major)yaklaşık 21 milyon ışık yılı
Sombrero Galaksisi (M104) nedir? Başak'ta kenardan görülen şapka biçimli galaksiBaşak (Virgo) takımyıldızı, Karga (Corvus) sınırına yakın
M106 galaksisi (Messier 106, NGC 4258) nedir? Av Köpekleri'ndeki mazerli Seyfert galaksisiAv Köpekleri takımyıldızı; Av Köpekleri II (Canes II) Grubu
M32 ve M110 nedir? Andromeda Galaksisi'nin iki cüce eliptik uydusuAndromeda takımyıldızı















