Kraliçe takımyıldızı (Cassiopeia) nedir? W biçimi, Schedar, Cas A ve Tycho'nun yıldızı
Kraliçe (Cassiopeia), gök kutbuna yakın W biçimli takımyıldızdır; Türkiye'den yıl boyu görülür, Schedar, Gama Cas, M52, Kalp Bulutsusu, Cas A ve 1572 süpernovasını barındırır.
- Türü
- Yapı ve bölge
- Bulunduğu yer
- Kuzey göğü, gök kutbunun yakınında; Kral, Andromeda, Perseus, Zürafa ve Kertenkele arasında
- Çap
- 598,4 derece kare (88 takımyıldız arasında 25.)
- Keşif
- Batlamyus'un 48 takımyıldızından biri (MS 2. yüzyıl)
Kraliçe takımyıldızı (Latince adıyla Cassiopeia, IAU kısaltması Cas), kuzey göğünün gök kutbuna yakın bölgesinde, beş parlak yıldızın çizdiği büyük bir "W" (kimi zaman "M") biçimiyle tanınan takımyıldızdır. Türkçede "Kraliçe" ya da "Koltuk" takımyıldızı denir; adını Yunan mitolojisinde Aithiopia kraliçesi Kassiopeia'dan alır. Türkiye'den bakıldığında takımyıldızın W biçimli yıldız dizisi hiç batmaz; Samanyolu'nun zengin bir şeridi üzerinde durduğu için içinde parlak kümeler, bulutsular ve iki ünlü süpernova kalıntısı bulunur.
Genel bakış
Kassiopeia, MS 2. yüzyılda Batlamyus'un listelediği 48 takımyıldızdan biridir ve bugün Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) tanıdığı 88 takımyıldız arasında yer alır. Gökyüzünde 598,4 derece karelik bir alan kaplar ve alan bakımından 25. sıradadır. Deklinasyonu yaklaşık +77,7° ile +46,7° arasındadır. Komşuları kuzey ve batıda Kral (Cepheus), güney ve batıda Andromeda, güneydoğuda Perseus ve doğuda Zürafa'dır (Camelopardalis); batıda Kertenkele (Lacerta) ile kısa bir sınırı da vardır. Takımyıldızların ne olduğunu ve nasıl tanımlandığını takımyıldızlar maddesinde anlattık.
Türkçe ad konusunda bir not: Türkçe kaynaklarda takımyıldız "Kraliçe takımyıldızı" ve "Koltuk takımyıldızı" diye geçer. Mitolojik kişi ve yıldız adları (Schedar, Caph gibi) ise Batı'daki yazımıyla "Kassiopeia" ve Latince "Cassiopeia" olarak kullanılır; sitemizde yıldızı Schedar maddesinde bu yazımla bulabilirsiniz.
Nerede ve ne zaman görülür?
Kassiopeia gök kutbuna yakın olduğu için kuzey yarıkürenin orta enlemlerinde yıl boyu gökyüzündedir. Kaynaklarda verilen ölçüte göre 34° kuzey enleminin kuzeyinde takımyıldızın ana deseni hiç batmaz; Türkiye 36° ile 42° kuzey enlemleri arasında olduğundan W biçimi ülkenin her yerinden her gece ufkun üstünde görülür. Mevsime göre yalnızca yüksekliği ve duruşu değişir. Gözlem için en uygun dönem sonbahar akşamlarıdır; kaynaklarda takımyıldızın kasım ayında akşam saat 21 dolayında en iyi görüldüğü belirtilir. İlkbahar akşamlarında ise kuzey ufkuna yakın ve alçaktadır.
Kassiopeia'yı bulmak çok kolaydır. Kutup Yıldızı'nı bulduğunuzda, onun bir yanında Büyükayı, karşı yanında Kassiopeia durur. Kutup Yıldızı W'nin altında kalıyorsa desen "W" gibi, üstünde kalıyorsa ters dönmüş "M" gibi görünür. Takımyıldızın güney tarafındaki Andromeda'nın yıldızları da yol göstericidir: Kassiopeia, Andromeda Galaksisi'ni bulmak için de başvurulan bir işaret noktasıdır.
Başlıca yıldızları
W'yi oluşturan yıldızların parlaklıkları birbirine yakındır: Schedar ile Caph neredeyse aynı parlaklıktadır, ancak güncel hesaplar takımyıldızın en parlak yıldızının Schedar (Alfa Cassiopeiae) olduğunu gösterir. Parlaklık kadir cinsindendir ve küçük değer daha parlak demektir; ayrıntısı görünür parlaklık maddesindedir.
| Yıldız | Kadir | Uzaklık (ışık yılı) | Not |
|---|---|---|---|
| Schedar (α Cas) | 2,24 | Yaklaşık 228 | Alfa yıldızı; takımyıldızın en parlağı |
| Caph (β Cas) | Ortalama 2,28 | Yaklaşık 54,7 | Sarı-beyaz dev (F2 III), Delta Scuti değişeni |
| Gama Cassiopeiae (γ Cas) | Düzensiz, 1,6-3,0 arası | Yaklaşık 550 | Hızlı dönen Be yıldızı, beyaz cüce eşli |
| Ruchbah (δ Cas) | 2,68 | Yaklaşık 99,4 | Beyaz altdev (A5 IV) |
| Segin (ε Cas) | 3,3 | Yaklaşık 410 | W'nin sağ ucundaki yıldız |
Schedar adı Arapça "göğüs" anlamına gelen şadr sözcüğünden türemiştir; yıldız, mitolojik kraliçenin göğsü ya da kalbi olarak düşünülmüştür. Yaklaşık 228 ışık yılı uzaktadır. Caph adı ise Arapça "avuç" demek olan kaf sözcüğünden gelir ve eski Arap gökbiliminde bu yıldız "kınalı el" (el-Kef el-Hadib) anlamına gelen bir adla anılırdı. Caph, Güneş'ten yalnızca 54,7 ışık yılı uzakta, çok hızlı dönen bir yıldızdır; yaklaşık 2,5 saatlik bir dönemle kadir 2,25 ile 2,31 arasında çok küçük titreşimler yapar. Ruchbah, Arapça "diz" anlamına gelen rukbah sözcüğündendir; IAU adı 2016'da onayladı. Sistemin, 759 günlük bir dönemle birbirinin önünden geçen iki yıldızdan oluşan olası bir örten çift olduğu düşünülür; ancak parlaklık değişimi çok küçüktür.
W'nin ortasındaki Gama Cassiopeiae ise bambaşka bir yıldızdır. Ekvatorunda saniyede yaklaşık 389 km hızla dönen bu Be yıldızı, çevresine değişken bir madde diski savurur. Parlaklığı öngörülemez biçimde 1,6 ile 3,0 kadir arasında değişir. 1866'da Angelo Secchi tarafından incelendi ve tayfında salma çizgileri görülen ilk yıldız oldu. 1930'ların sonlarında 2,0 kadirin üstüne çıkacak kadar parlaklaştı, sonra 3,4'e düştü. Yıldızın 203,5 günde dönen bir beyaz cüce eşi vardır ve olağandışı X-ışını salımının bu beyaz cücenin madde çekmesinden kaynaklandığı gösterilmiştir. Gama Cassiopeiae'nin sıradışı bir lakabı da var: 1967'de Apollo 9 mürettebatı ile Griffith Gözlemevi'nden Dr. Clarence Cleminshaw, Apollo 1'de ölen astronot Gus Grissom'un ikinci adı Ivan'ı tersten yazarak yıldıza "Navi" adını verdi; yıldız uzay uçuşlarında yön bulma noktası olarak kullanılıyordu.
Takımyıldızın Güneş'e en yakın yıldızı Achird'dir (Eta Cassiopeiae). Yalnızca 19,13 ışık yılı uzaktaki bu çift yıldız (3,45 kadir), takımyıldızın en yakın komşusudur. Öbür uçta ise Rho Cassiopeiae vardır: yaklaşık 10.000 ışık yılı uzaktaki bu sarı hiperdev yıldızın parlaklığı 4,1 ile 6,2 kadir arasında değişir ve Güneş'in yaklaşık 500.000 katı ışık yayar. Yıldızların ne kadar uzakta olduğunu anlamak için ışık yılı maddesine bakabilirsiniz.

Verileri göster
| Alan | 598,4 derece kare |
|---|---|
| Alan sırası | 25. (88 arasında) |
| En parlak yıldız (Schedar) | 2,24 kadir |
| En yakın yıldız (Achird) | 19,13 ışık yılı |
| Cassiopeia A'ya uzaklık | yaklaşık 10.000 ışık yılı |
| 1572 süpernovası tepe parlaklığı | yaklaşık -4 kadir |
Derin gökyüzü: kümeler ve bulutsular
Kassiopeia, Samanyolu'nun düzlemi üzerinde olduğundan dürbünle bile gezilebilecek zengin bir alandır. Açık yıldız kümeleri (genç yıldızların birlikte doğduğu gevşek topluluklar) takımyıldızın en kolay hedefleridir.
- M52 (NGC 7654): Charles Messier'nin 1774'te kataloğuna aldığı açık küme. Görünür parlaklığı 7,3 kadirdir; yaklaşık 4.600 ışık yılı uzaktadır ve yaklaşık 200 yıldız içerir. Dürbünle görülür. Yakınında Baloncuk Bulutsusu (NGC 7635) bulunur.
- M103 (NGC 581): Pierre Méchain'in 27 Mart 1781'de bulduğu, sonradan Messier'nin kataloğuna eklenen küme. 7,4 kadirdir ve Ruchbah'ın yaklaşık 1° kuzeydoğusundadır; uzaklığı yaklaşık 9.400 ışık yılıdır. Messier kataloğu hakkında ayrıntı ayrı maddede.
- NGC 457: Baykuş Kümesi ya da E.T. Kümesi olarak bilinir. William Herschel 18 Ağustos 1780'de buldu; 6,4 kadirdir, uzaklığı yaklaşık 8.000 ışık yılı, yaşı yaklaşık 21 milyon yıldır. Parlak yıldız Phi Cassiopeiae kümenin "gözlerinden" biri gibi görünür.
- NGC 663: Yaklaşık 8.200 ışık yılı uzakta, başka bir açık küme.
- NGC 7789 (Caroline'ın Gülü): Caroline Herschel'in 1783'te keşfettiği küme. 6,7 kadirdir, yaklaşık 7.600 ışık yılı uzaktadır ve 1,4-1,7 milyar yaşındadır. Yıldız halkaları ve karanlık şeritleri gül yaprağı desenine benzediği için bu adı alır; çok sayıda "mavi gezgin" yıldız içerir.
Bulutsular arasında en ünlüsü Kalp Bulutsusu'dur (IC 1805). William Herschel 3 Kasım 1787'de buldu; gökyüzünde yaklaşık 2 derecelik, yani dolunayın dört katı genişliğinde bir alan kaplar, 6,5 kadirdir ve yaklaşık 7.500 ışık yılı uzaktadır. İçinde Güneş'ten yaklaşık 50 kat kütleli yıldızlar barındıran Melotte 15 kümesi bulunur. Yanındaki Ruh Bulutsusu'nun (IC 1848) NASA'nın WISE kızılötesi teleskopuyla çekilmiş görüntüsü bu sayfanın kapağıdır; NASA uzaklığını yaklaşık 6.500 ışık yılı olarak verir. Bu bulutsulara genel bakış için bulutsular maddesine bakabilirsiniz. Takımyıldızda ayrıca IC 10 galaksisi vardır: Yerel Grup'ta bilinen tek ve Dünya'ya en yakın "yıldız patlaması" galaksisi (hızlı yıldız oluşturan galaksi).
Cassiopeia A: bir süpernovanın kalıntısı
Takımyıldızın en dikkat çekici gök cismi, gözle görülmeyen Cassiopeia A'dır. NASA yaklaşık 10.000, başka hesaplar yaklaşık 11.000 ışık yılı uzaklık verir; bu süpernova kalıntısı gökyüzünde yaklaşık 10 ışık yılı genişliğinde görünür. Ölçümler, ışığı Dünya'ya yaklaşık 1660'larda (±30 yıl) ulaşmış bir Tip IIb süpernovadan kaynaklandığını gösterir; Tip IIb, hidrojen zarfını neredeyse tümüyle yitirmiş bir dev yıldızın çöküşüne verilen addır. John Flamsteed'in 16 Ağustos 1680'de kaydettiği altıncı kadir bir yıldızın bu patlama olabileceği ileri sürülür, ancak bu kesin değildir. Kalıntı, Güneş Sistemi dışındaki en parlak radyo kaynağıdır.

Kalıntının genişleyen kabuğunun sıcaklığı yaklaşık 30 milyon kelvindir ve saniyede 4.000-6.000 km hızla yayılır. NASA'nın 1999'da fırlattığı Chandra X-ışını Gözlemevi'nin resmî "ilk ışık" görüntüsü Cassiopeia A'ydı; aynı yıl Chandra, patlamadan arda kalan nötron yıldızını da burada buldu (CXOU J232327.8+584842). Nötron yıldızlarının nasıl oluştuğu nötron yıldızları ve pulsarlar maddesinde anlatılıyor. James Webb Uzay Teleskobu da kalıntıyı 2023'te kızılötesinde görüntüledi. Genel olarak süpernovalar ve süpernova kalıntısı kavramı için ilgili sayfalara bakın.
Tycho'nun yıldızı: 1572 süpernovası
Kassiopeia'da bilim tarihini değiştiren başka bir patlama daha oldu. 2 Kasım 1572'den hemen sonra takımyıldızda daha önce hiç görülmemiş bir "yeni yıldız" belirdi; 11 Kasım'a kadar Jüpiter'den parlaklaşmıştı ve yaklaşık 16 Kasım'da yaklaşık -4 kadirle doruğa ulaştı. Tycho Brahe, Wolfgang Schuler, Christopher Clavius, Thomas Digges ve Francesco Maurolico dahil pek çok gözlemci onu kaydetti. Tycho 1573'te yayımladığı kitabında (De nova et nullius aevi memoria prius visa stella) yıldızın Ay'dan çok uzakta olduğunu gösterdi. Bu, gökyüzünün değişmez olduğunu söyleyen Aristoteles'in görüşüne ağır bir darbeydi. Bugün SN 1572 bir Tip Ia süpernova olarak sınıflandırılır; kalıntısının uzaklığı yaklaşık 8.000-10.000 ışık yılı olarak tahmin edilir ve radyo dalgalarında hâlâ gözlenebilir. Bu tür patlamanın nasıl işlediği Tip Ia süpernova maddesinde, Tycho'nun yaşamı da Tycho Brahe sayfasında anlatılıyor.

Verileri göster
| 1572 | Tycho'nun yeni yıldızı (SN 1572) |
|---|---|
| 1774 | Messier M52'yi kaydeder |
| 1780 | William Herschel NGC 457'yi bulur |
| 1781 | Méchain M103'ü bulur |
| 1783 | Caroline Herschel NGC 7789'u bulur |
| 1866 | Secchi Gama Cas'ta salma çizgileri görür |
| 1999 | Chandra'nın ilk ışık görüntüsü: Cas A |
Mitolojisi ve gök anlatıları
Yunan mitolojisinde Kassiopeia, Aithiopia (Habeşistan) kralı Kefeus'un eşi ve Andromeda'nın annesidir. Anlatılanlara göre güzelliğiyle övündü; kızı Andromeda'nın deniz perileri Nereidlerden daha güzel olduğunu söyledi. Nereidler Poseidon'a şikâyet etti. Ceza kızı Andromeda'yı da kapsadı: Andromeda bir kayaya bağlandı ve sonunda kahraman Perseus tarafından kurtarıldı. Kassiopeia ise gökyüzüne yerleştirildi ve tahtının üzerinde gök kutbunun çevresinde dönmeye mahkûm oldu; zamanının yarısını tahtına tutunarak geçirdiği anlatılır. Türkçedeki "Koltuk" adı da bu tahtı akla getirir. Bu hikâyenin ayrıntıları ve kahramanlarıyla gökteki ilişkileri Gökteki aile dramı: Andromeda, Perseus ve Kassiopeia efsanesi yazısında anlatıldı; ailenin öbür üyelerini Kral, Andromeda ve Perseus takımyıldızı maddelerinde bulabilirsiniz.
Farklı kültürler bu yıldız dizisini başka biçimlerde görmüştür. Eski Arap gökbiliminde "kınalı el" (el-Kef el-Hadib) denen bir desenin parçasıydı. Çin gökbiliminde Kralların Köprüsü ve Wang-Liang'ın savaş arabası gibi desenlerin içinde yer aldı. Sami halkları W'yi geyik boynuzları olarak gördü. Türk gök anlatıları bakımından ise dürüst olmak gerekir: elimizdeki kaynaklarda Kassiopeia için belgelenmiş ayrı bir Türk halk adı bulunmuyor. Türk gökyüzü geleneğinde bu bölgenin asıl yol göstericisi, W'nin yakınındaki gök kutbunun yıldızıdır; onunla ilgili anlatılar Demirkazık ve Altın Kazık yazısında ve Kutup Yıldızı maddesinde yer alır.
İlginç bilgiler
- Gama Cassiopeiae'nin parlaklığı 1,6 ile 3,0 kadir arasında öngörülemez biçimde değişir; bu yüzden W'nin biçimi bazı yıllarda hafifçe farklı görünür.
- Kassiopeia, iki ünlü süpernovanın izini aynı takımyıldızda barındırır: 1572 olayı (SN 1572, Tycho'nun yıldızı) ve Cassiopeia A.
- W desenindeki Schedar ve Caph, Güneş'e uzaklık bakımından çok farklıdır: Caph yaklaşık 55 ışık yılda, Schedar ise yaklaşık 228 ışık yılda durur.
- Takımyıldızın en yakın yıldızı Achird yalnızca 19,13 ışık yılı uzaktadır ama 3,45 kadirle W'nin yıldızlarından sönüktür.
- W'nin yıldızları aynı uzaklıkta değildir: Caph yaklaşık 55, Gama Cassiopeiae yaklaşık 550 ışık yılı uzaktadır; desen yalnızca Dünya'dan bakınca oluşur.
Kısaca
- Kraliçe (Koltuk) takımyıldızı, Latince adıyla Cassiopeia (Cas), gök kutbunun yakınında W biçimiyle tanınır; 598,4 derece kare ile 88 takımyıldız arasında 25. sıradadır.
- Türkiye'den W deseni yıl boyu görülür; en uygun gözlem dönemi sonbahar akşamlarıdır.
- En parlak yıldızları Schedar, Caph, Gama Cassiopeiae, Ruchbah ve Segin'dir; Gama Cas düzensiz parlaklık değiştiren hızlı dönen bir Be yıldızıdır.
- M52, M103, NGC 457, NGC 7789, Kalp ve Ruh bulutsuları ile Cassiopeia A, takımyıldızın başlıca derin gökyüzü cisimleridir; 1572'de Tycho'nun gözlediği süpernova da buradadır.
- Mitolojide Aithiopia kraliçesi Kassiopeia, övüngenliği yüzünden gökte tahtında kutup çevresinde döner.
Aynı türdenTümü →
Tilkicik takımyıldızı (Vulpecula) nedir? M27, Brocchi Kümesi ve ilk pulsarKuzey gök yarımküre; Yaz Üçgeni'nin içinde, Kuğu, Lir ve Kartal arasında
Uçan Balık takımyıldızı (Volans) nedir? NGC 2442, Lindsay-Shapley Halkası ve güney gökyüzüGüney gökyüzü; Karina, Ressam, Kılıçbalığı, Masa ve Bukalemun arasında, güney gök kutbuna yakın
Yelken takımyıldızı (Vela) nedir? Regor, Vela Pulsarı ve Gum BulutsusuGüney gökyüzü; Pompa, Pusula, Pupa, Karina ve Erboğa ile komşu
Tukan takımyıldızı (Tucana) nedir? 47 Tucanae ve Küçük Macellan BulutuGüney gökyüzü; Turna, Anka, Hint, Sekizlik ve Küçük Su Yılanı arasında (köşesinde Irmak)
Güney Üçgeni takımyıldızı (Triangulum Australe) nedir? Atria, NGC 6025 ve Büyük ÇekiciGüney Göksel Yarımküre, Samanyolu şeridi içinde; Gönye, Pergel, Cennet Kuşu ve Sunak arasında
Teleskop takımyıldızı (Telescopium) nedir? Alfa Telescopii, NGC 6584 ve Telescopium GrubuGüney gökyüzü (Sunak, Güney Tacı, Hint, Tavus, Yay ve Mikroskop komşuluğunda)
















