Uluslararası Astronomi Birliği

Uluslararası Astronomi Birliği (IAU; Fransızca adıyla UAI), dünyanın dört bir yanındaki profesyonel gökbilimcileri bir araya getiren, hükûmet dışı uluslararası bir kuruluştur. 28 Temmuz 1919'da Brüksel'de kuruldu; merkezi Paris'tedir. Yıldızlara, gezegenlere, asteroitlere ve bu cisimlerin yüzeyindeki yapılara resmî ad ve tanımlama vermede tanınmış otoritedir. Plüton'u 2006'da gezegen listesinden çıkaran karar da gökyüzünü 88 takımyıldıza bölen resmî sınırlar da IAU'ya aittir.

Tarihçe

IAU, bugünkü Uluslararası Bilim Konseyi'nin öncülü olan Uluslararası Araştırma Konseyi'nin Brüksel'deki kurucu toplantısında doğdu. Kurucu yedi ülke Belçika, Kanada, Fransa, Büyük Britanya, Yunanistan, Japonya ve ABD'ydi; kısa süre sonra İtalya ve Meksika katıldı. İlk başkan Fransız gökbilimci Benjamin Baillaud'du. Toplantıda göreliden küçük gezegenlere uzanan konularda 32 komisyon kuruldu. 2-10 Mayıs 1922'de Roma'da toplanan ilk Genel Kurul sona erdiğinde üye ülke sayısı 19'a ulaşmıştı.

Genel Kurul 1922'den beri üç yılda bir toplanır; yalnızca 1938-1948 arasında İkinci Dünya Savaşı nedeniyle ara verildi. Birlik 1922'de takımyıldızlar için üç harfli kısaltmaları kabul etti (Avcı için Ori gibi). Ardından Belçikalı gökbilimci Eugène Delporte, gökyüzünün her noktası tek bir takımyıldıza düşecek biçimde sınırları çizdi. Bu sınırlar 1928'de onaylandı ve 1930'da yayımlandı.

Görevler ve çalışma grupları

IAU'nun genel merkezi Paris Astrofizik Enstitüsü'nün ikinci katındadır. Birliğin gücü teleskoplardan değil, üyelerinden gelir: Mayıs 2024 itibarıyla 85 ulusal üyesi ve 90 ülke ve bölgeden 12.734 bireysel üyesi vardı. Bireysel üyeler, doktora düzeyinde ve üzerinde araştırma ve eğitim yapan profesyonel gökbilimcilerdir. Başlıca birimler şunlardır:

• Gezegen Sistemi Adlandırma Çalışma Grubu (WGPSN): Gezegenler, uydular ve diğer cisimlerin yüzeyindeki yapılar için adlandırma kurallarını belirler ve sürdürür.
• Yıldız Adları Çalışma Grubu (WGSN): Mayıs 2016'da kuruldu; yıldızların özel adlarını derleyip standartlaştırır ve resmî IAU yıldız adları kataloğunu yayımlar.
• Küçük Gezegen Merkezi: IAU çatısı altında çalışır; gezegen ve uydu dışındaki Güneş Sistemi cisimlerine ait bilgilerin toplandığı merkezdir.
• Merkezî Astronomi Telgrafları Bürosu: Yeni keşiflerin duyurulduğu astronomi telgrafları sistemini birlik adına yürütür.

Önemli görevler ve başarılar

2006 gezegen tanımı. Neptün'ün ötesinde Plüton boyutlarında cisimlerin, özellikle de Eris'in bulunması "gezegen nedir?" sorusunu gündeme taşıdı. Ağustos 2006'da Prag'da toplanan Genel Kurul, Güneş Sistemi'nde bir gezegenin üç ölçütü karşılaması gerektiğine karar verdi: Güneş'in çevresinde dolanmak, kendi kütleçekimiyle neredeyse küresel bir biçim alacak kütleye sahip olmak ve yörüngesinin çevresini temizlemiş olmak. İlk ikisini karşılayıp üçüncüsünü karşılamayan cisimler cüce gezegen sayıldı. Böylece 1930'da Clyde Tombaugh'un keşfettiği Plüton gezegen listesinden çıktı ve gezegen sayısı sekize indi.

Oylama, Jocelyn Bell Burnell'in yönettiği kapanış oturumunda sarı kartlar kaldırılarak yapıldı. Tanımın kendisi neredeyse oybirliğiyle kabul edildi; Plüton'u yeni sınıfın örneği sayan karar ise 30 çekimsere karşı 237'ye 157 oyla geçti. Eleştirenler, yaklaşık 9.000 üyeli birlikte oylamada salonda yalnızca 424 gökbilimcinin bulunduğunu hatırlattı; savunanlar ise 400 kişilik bir örneklemin istatistiksel olarak güvenilir sonuç verdiğini öne sürdü. Karar, gökbilimciler arasında hem destek hem eleştiri gördü.

Adlandırma. IAU, kamuoyunun da katıldığı NameExoWorlds yarışmalarını düzenledi. 2015'teki ilk yarışmada 31 ötegezegen ve 14 yıldıza ad verildi. Birliğin 100. yılı için 2019'da her ülkeye bir yıldız ve gezegenini adlandırma hakkı tanındı; Türkiye'ye düşen WASP-52 yıldızı "Anadolu", çevresindeki sıcak Jüpiter türü gezegen ise "Göktürk" adını aldı. Üçüncü yarışmada, adları Haziran 2023'te açıklanan 20 ötegezegen ve yıldızının hepsi James Webb Uzay Teleskobu'nun gözlem hedefleriydi.

Bugün ve gelecek planları

IAU bilimsel toplantıların yanı sıra eğitim ve yaygınlaştırmaya da ağırlık veriyor: her yıl dokuz sempozyuma destek oluyor, UNESCO gibi ortaklarla çalışıyor ve astronomi eğitiminin zayıf olduğu ülkelerde Kalkınma için Astronomi Öğretimi (TAD) programını yürütüyor. 2024'ten itibaren Birleşmiş Milletler ile birlikte Ay'ın sanayi amaçlı kullanımına ilişkin yasal çerçevenin geliştirilmesinde rol üstlenmesi bekleniyor. Birliğin bir sonraki Genel Kurulu 10-19 Ağustos 2027'de Roma'da toplanacak; kentin 1922'deki ilk Genel Kurul'dan sonra yeniden ev sahipliği yapacağı toplantı için kayıt ve bildiri başvuruları Eylül 2026'da açıldı.

Bilmeye değer

• 88 takımyıldızın 42'si hayvanları, 28'i cansız nesneleri, 16'sı insanları ya da mitolojik karakterleri, 2'si ise doğal yapıları (bir nehir ve bir masa dağı) betimler. Ayrıntılar Takımyıldızlar sayfasında.
• 1922'deki ilk kısaltma listesinde 89 takımyıldız vardı; fazlalık, 1750'lerde Lacaille'ın üçe böldüğü Argo Navis'ti. Bugün onun yerinde Carina, Vela ve Puppis bulunuyor.
• Cüce gezegen sınıfı için önerilen "plütonik cisimler" adı, 2006'da 183'e karşı 186 oyla reddedildi.
• Genel Kurul oylamalarında eşitlik çıkarsa birliğin başkanının oyu belirleyici olur.
• 1 Ağustos 2019 itibarıyla bireysel üyelerin yüzde 18,3'ü kadındı.