Yıldız rüzgârı
Yıldız rüzgârı, bir yıldızın üst atmosferinden uzaya sürekli akan gaz akımıdır; Güneş'te hafif, kütleli yıldızlarda ise milyonlarca kat güçlü ve çok daha hızlıdır.
- İngilizce karşılığı
- Stellar wind
- İlgili alan
- Astrofizik
Yıldız rüzgârı (İngilizce stellar wind), bir yıldız'ın üst atmosferinden uzaya doğru sürekli akan gaz akımıdır. Her yıldız az ya da çok madde yitirir; fark, yitirilen miktarda ve akışın hızındadır. Güneş'in rüzgârı elektron ve proton gibi yüklü parçacıklardan oluşur ve Güneş rüzgârı sayfasında ayrıca anlatılır; yıldız rüzgârı ise aynı olayın bütün yıldız türleri için genel adıdır. Genç yıldızların iki kutuptan fışkırttığı dar ve yönlü çıkışlara göre daha az odaklıdır, ama tam küresel de değildir.
Rüzgârı ne sürükler?
Gazın yıldızın kütleçekiminden kurtulması için bir itici güç gerekir. Bu güç yıldız türüne göre değişir.
- Güneş türü yıldızlar: Sıcak ve manyetik bir taç (korona) vardır; tacın yüksek sıcaklığı parçacıkların kaçmasına yeter. Eugene Parker bu akımı 1958'de kuramsal olarak öngördü, Mariner 2 aracı 1962'de ölçerek doğruladı ve hem yavaş hem hızlı bir bileşen bulunduğunu gösterdi.
- Sıcak ve kütleli O ve B yıldızları: Bu yıldızların ışığı o kadar güçlüdür ki ışınım basıncı, karbon ve azot gibi ağır elementlerin soğurma çizgilerine etki ederek gazı dışarı iter. Rüzgâr saniyede binlerce kilometreye varan hızlara ulaşır.
- Soğuk devler ve aşırı devler: Kırmızı devler, aşırı devler ve asimptotik dev kol yıldızlarında üst atmosferde tozlar yoğuşur ve ışınım basıncı bu tozu iter. Rüzgâr ağır ve yavaştır; hızı yaklaşık 10 km/s düzeyindedir.

Ne kadar hızlı, ne kadar madde?
Güneş her saniye yaklaşık 1,3-1,9 milyon ton madde yitirir; bu yılda (2-3)×10⁻¹⁴ Güneş kütlesine denk gelir. Dünya'nın kütlesi kadar madde yaklaşık 150 milyon yılda uzaya karışır ve Güneş oluşumundan beri kütlesinin yalnızca on binde birini kaybetmiştir. Yavaş Güneş rüzgârı 300-500 km/s, hızlı rüzgâr yaklaşık 750 km/s hızla akar. Orion'daki mavi aşırı dev Rigel'in kütle kaybı ise yılda yaklaşık 1,5×10⁻⁷ Güneş kütlesidir; bu Güneş'inkinin milyonlarca katıdır.

Verileri göster
| Güneş'in kütle kaybı | (2-3)×10⁻¹⁴ M☉/yıl |
|---|---|
| Rigel'in kütle kaybı | yaklaşık 1,5×10⁻⁷ M☉/yıl |
| Yavaş Güneş rüzgârı | 300-500 km/s |
| Hızlı Güneş rüzgârı | yaklaşık 750 km/s |
| Soğuk dev rüzgârı | yaklaşık 10 km/s |
| Bubble Bulutsusu'ndaki O yıldızı | yaklaşık 1800 km/s |
Nasıl ölçülür?
Güneş'in rüzgârını uzay araçları doğrudan ölçer; Voyager 1, rüzgârın yıldızlararası ortamla buluştuğu sınır olan heliopoz'u Güneş'ten yaklaşık 120 astronomik birim uzakta tespit etti (bkz. heliosfer). Öteki yıldızların rüzgârı ise ışığından okunur. Ana araç P Cygni profili adlı izdir: aynı tayf çizgisinde hem salma hem soğurma görülür. Salma yıldıza yakın yoğun rüzgârdan gelir; soğurmanın mavi tarafa kaymış bölümü ise bize doğru genişleyen gaz zarfından kaynaklanır. Mavi kaymanın büyüklüğü, Doppler etkisi aracılığıyla gazın hızını verir. Soğuk devlerin çevresindeki toz ve gaz kabuklarını ise kızılötesi teleskoplar doğrudan görüntüler; Betelgeuse için ESO ve Herschel görüntüleri bunun örnekleridir.
Rüzgârın bıraktığı izler
Güçlü rüzgâr çevresindeki gazı süpürür ve balonlar şişirir. Cassiopeia'daki Bubble Bulutsusu (NGC 7635) bunun ünlü örneğidir: NASA'ya göre 7.100 ışık yılı uzaktaki bu kabarcık yaklaşık yedi ışık yılı genişliğindedir ve BD +60°2522 adlı yıldız tarafından üflenir. Yaklaşık 4 milyon yaşındaki bu O türü yıldız, Güneş'in 45 katı kütleye sahiptir; rüzgârı saatte 4 milyon milin üzerinde (yaklaşık 1800 km/s) bir hızla soğuk yıldızlararası gazı kar küreme aracı gibi önüne katar. Carina yönündeki WR 31a çevresindeki mavi balon ise bir Wolf-Rayet yıldızının rüzgârının, yıldızın daha önce attığı hidrojen tabakasıyla çarpışmasından doğmuştur; yaklaşık 20.000 yıl önce oluştuğu ve saatte 220.000 kilometreyle genişlediği belirtilir.

Hızla uzayda ilerleyen yıldızların rüzgârı önünde bir yay şoku da oluşturur. Kaçak yıldız Betelgeuse saniyede yaklaşık 30 kilometre hızla giderken dört ışık yılından geniş bir yay şoku kurar. NASA'nın Spitzer görüntüsünde, kütleli genç yıldızların rüzgârı ve ışınımıyla şişirilmiş kabarcıklar görülür; bunların 10-30 ışık yılı genişliğinde olduğu tahmin edilir.

Yıldızın kaderine etkisi
Rüzgâr yalnızca çevreyi değil yıldızın kendisini de değiştirir. Çok kütleli bir O yıldızı, daha ana kolda'ndayken bile kütlesinin yarısına kadarını rüzgârla yitirebilir; bu da sonraki evrimini belirler. Orta kütleli yıldızlarda yeterince madde kaybı, yıldızın beyaz cüce olarak sönmesine ve süpernova yerine kendi dış katmanlarından bir gezegenimsi bulutsu bırakmasına yol açabilir.
Sık karıştırılanlar
- Yıldız rüzgârı ile Güneş rüzgârı: Güneş rüzgârı, yıldız rüzgârının Güneş'e ait özel örneğidir. Güneş'inki hafif ve görece yavaştır; kütleli yıldızların rüzgârı bunun milyonlarca katı madde taşıyabilir.
- Rüzgâr ile patlama: Yıldız rüzgârı sürekli ve yavaş bir kayıptır; Süpernova ise yıldızın ömrünü bitiren tek seferlik bir patlamadır.
- Rüzgâr ile jet: Genç yıldızların kutuplardan attığı ince jetler yönlüdür; rüzgâr daha geniş açıya yayılır.
- Rüzgâr ile ışık: Işık fotonlardan oluşur; rüzgâr ise gerçek madde, yani parçacık taşır. Işık yalnızca bazı yıldızlarda rüzgârı iten güçtür.





















