Andromeda galaksisi

Andromeda galaksisi (M31), Samanyolu'nun en yakın büyük komşusu ve çıplak gözle görülebilen en uzak cisimlerden biridir. Uzaklığı 2,5 milyon ışık yılı (765 kiloparsek), görünür kadiri 3,44tür; karanlık bir gecede Andromeda takımyıldızı yönünde soluk bir leke olarak seçilebilir.

Bu soluk leke, gökbilim tarihinde belirleyici bir rol oynadı: 1925'te Edwin Hubble'ın burada Sefeid değişen yıldızları bulup uzaklığını ölçmesi, “sarmal bulutsular galaksimizin içinde mi?” tartışmasını kapattı ve evrenin galaksilerle dolu olduğunu kanıtladı.

Boyut, kütle ve içerik

Andromeda'nın çapı D25 ölçütüyle 152.000 ışık yılı (46,56 kiloparsek) olarak verilir; yıldız halesi ise 220.000 ışık yılına (67,45 kiloparsek) kadar uzanır. Gökyüzünde kapladığı alan 3,167° × 1°'dir, yani dolunayın birkaç katı genişliğinde bir bölgeyi doldurur — ama yüzey parlaklığı düşük olduğu için bu genişlik çıplak gözle fark edilmez.

Toplam kütlesi 1,5 ± 0,2 × 1012 Güneş kütlesi olarak tahmin edilir; bazı çalışmalar 0,8 – 1,1 × 1012 aralığını verir. Bunun yıldızlara düşen payı 10 – 15 × 1010 Güneş kütlesidir. Yıldız sayısı için verilen tahmin bir trilyon (1012) — yani Samanyolu'ndan birkaç kat fazla.

Tipi optik gözlemlerde SA(s)b olarak sınıflandırılır; çubuklu yapı belirtilerini de hesaba katan SAB(s)b sınıflandırması da kullanılır. Salt kadiri −21,5'tir.

Gözlem tarihi

Andromeda'nın bilinen en eski kaydı, yaklaşık 964 yılında Abdurrahman es-Sufi'nin (Al-Sufi) gökyüzü kataloğundadır; onu “küçük bulut” olarak tanımlar. Teleskopla ilk gözlemi 1612'de Simon Marius yaptı.

Asıl dönüm noktası 1925'tedir: Edwin Hubble, galakside Sefeid değişen yıldızlarını saptadı. Sefeidlerin parlaklık dönemi ile gerçek ışıtması arasındaki ilişki bilindiği için uzaklık hesaplanabiliyordu ve çıkan sonuç, bu cismin Samanyolu'nun çok dışında olduğunu gösterdi. Böylece Shapley–Curtis tartışması Curtis'in “ada evrenler” görüşü lehine kapandı.

Çifte çekirdek ve merkezdeki kara delik

Andromeda'nın merkezi şaşırtıcı biçimde karmaşıktır: çifte çekirdek yapısına sahiptir. P1, P2 ve P3 olarak adlandırılan bileşenlerden P1, galaksinin geometrik merkezinden kaymıştır; gerçek merkezde yer alan P2, süper kütleli kara delik M31*'ı barındırır. Kara deliğin kütlesi 2005 ölçümüyle 1,1 – 2,3 × 108 Güneş kütlesi aralığındadır — yani Samanyolu'nun merkezindeki Sagittarius A*'tan onlarca kat ağır.

Uyduları

Andromeda'nın yirmiden fazla bilinen cüce galaksisi vardır. En tanınan ikisi M32 ve M110'dur; her ikisi de amatör teleskoplarla M31'in yanında görülebilir. Bu uydu sistemi, Samanyolu'nun uyduları (Macellan Bulutları ve cüce galaksiler) ile birlikte Yerel Grup'un nüfusunu oluşturur.

Bize doğru geliyor

Çoğu galaksi evrenin genişlemesiyle bizden uzaklaşır ve tayfları kırmızıya kayar. Andromeda ise bu kuralın ender istisnalarından biridir: tayfı maviye kaymıştır, yani bize yaklaşıyor. Gözlemlenebilir evrende maviye kaymış yaklaşık yüz galaksiden biridir. Yaklaşma hızı, galaksinin kendi merkezine göre saniyede yaklaşık 110 kilometre, Güneş'e göre ise saniyede 300 kilometre dolayındadır.

Peki ne zaman çarpışacaklar? Burada dikkatli olmak gerekiyor: popüler metinlerde sık geçen “yaklaşık 4 milyar yıl” değeri, eski tahminlere dayanır. Daha yeni değerlendirmeler daha ihtiyatlıdır: önümüzdeki 10 milyar yıl içinde çarpışma olasılığı yaklaşık %50 olarak veriliyor. Belirsizliğin kaynağı, Andromeda'nın bize dik yöndeki (teğetsel) hızının tam olarak bilinmemesidir — yaklaşıyor olduğu kesin, ama tam isabetle mi geleceği belirsiz.

Çarpışma gerçekleşirse yıldızlar birbirine değmeyecek; galaksiler arası mesafeler yıldızlar arası mesafelere göre çok büyüktür. Olacak şey, iki diskin kütleçekimle birbirini bozması ve uzun bir süreç sonunda tek bir büyük galaksinin oluşmasıdır.

Samanyolu ile karşılaştırma

Andromeda, Samanyolu'ndan daha geniş ve daha kalabalık görünür, ama daha dingindir. Yıldız oluşum hızı yılda yaklaşık 1 Güneş kütlesidir; Samanyolu'nda bu değer yılda 3 – 5 Güneş kütlesidir. Yani Andromeda daha büyük bir galaksi olmasına karşın yeni yıldız üretmekte daha yavaştır — gazının önemli bölümünü çoktan kullanmış olabileceğine işaret eden bir bulgu.

Kısaca

• Andromeda (M31), 2,5 milyon ışık yılı uzaklıktaki en yakın büyük komşu galaksidir.
• Çapı 152.000 ışık yılı, kütlesi 1,5 ± 0,2 × 1012 Güneş kütlesi, yıldız sayısı yaklaşık bir trilyondur.
• İlk kaydı 964'te Al-Sufi'ye, teleskopla ilk gözlemi 1612'de Simon Marius'a aittir.
• 1925'te Hubble'ın buradaki Sefeidleri ölçmesi, galaksilerin ayrı sistemler olduğunu kanıtladı.
• Çifte çekirdeği vardır; merkezindeki kara delik M31* 1,1 – 2,3 × 108 Güneş kütlesindedir.
• Maviye kaymış ender galaksilerdendir: saniyede yaklaşık 110 km hızla yaklaşıyor.
• Çarpışma olasılığı önümüzdeki 10 milyar yıl için yaklaşık %50 olarak veriliyor; eski “4 milyar yıl” tahmini kesin değildir.

Kaynaklar: Wikipedia — Andromeda Galaxy, Wikipedia — Local Group, Wikipedia — Galaxy, Wikipedia — Milky Way