21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Ters kare yasası

Ters kare yasası, bir noktadan yayılan ışığın, kütleçekiminin ya da elektrik kuvvetinin şiddetinin uzaklığın karesiyle azaldığını söyler: uzaklık iki katına çıkarsa şiddet dörtte birine düşer.

İngilizce karşılığı
Inverse-square law
İlgili alan
Astrofizik

Ters kare yasası (İngilizce inverse-square law), bir fiziksel niceliğin gözlenen şiddetinin, kaynağa olan uzaklığın karesiyle ters orantılı olduğunu söyler: şiddet ∝ 1/uzaklık². Eşdeğer yazılışlar şiddet₁/şiddet₂ = uzaklık₂²/uzaklık₁² ve şiddet₁ × uzaklık₁² = şiddet₂ × uzaklık₂²'dir. Uzaklık iki katına çıkarsa şiddet dörtte birine, üç katına çıkarsa dokuzda birine düşer. Gökbilimde bu yasa, bir yıldızın ışığının, bir gezegenin çekiminin ve Güneş'ten gelen ısının nasıl azaldığını anlatan en temel bağıntılardan biridir.

Ters kare yasasının çizimi: S noktasındaki kaynaktan yayılan ışınım, uzaklıkla büyüyen küresel yüzeylere dağılır; A, r yarıçaplı kürenin bir yüzey parçasıdır
Borb; son sürüm: Jarvisa (GFDL 1.2+ ya da CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons)

Neden "kare"?

Yasanın nedeni geometridir; bu duruma geometrik seyrelme denir. Üç boyutlu uzayda bir nokta kaynaktan eşit biçimde yayılan ışınım ya da kuvvet, kaynağın çevresinde giderek büyüyen küresel yüzeylere dağılır. Kürenin yüzey alanı 4πr² olduğundan yarıçapın karesiyle orantılıdır. Aynı toplam güç P, yarıçapı r olan kürenin yüzeyine yayılırsa birim alana düşen şiddet I = P/(4πr²) olur. Desibel ölçeğinde bu, uzaklığın her ikiye katlanmasında yaklaşık 6,02 dB'lik bir azalmaya karşılık gelir.

Nerelerde karşımıza çıkar?

  • Newton kütleçekimi: iki cisim arasındaki çekim kuvveti F = G·m₁m₂/r²'dir; G = 6,674×10⁻¹¹ m³·kg⁻¹·s⁻². Kütle dağılımı küresel simetrikse cisimler, yaklaşım yapılmadan nokta kütle gibi ele alınabilir. Newton'un Principia'sı ilk kez 5 Temmuz 1687'de yayımlandı.
  • Coulomb yasası: yüklü iki parçacık arasındaki kuvvet de yüklerin çarpımıyla doğru, uzaklığın karesiyle ters orantılıdır; üssün 2'den sapması milyon milyarda birden küçüktür.
  • Işık: nokta bir kaynaktan yayılan ışığın şiddeti uzaklığın karesiyle azalır. Aynı boyutta ve iki kat uzaktaki bir nesne enerjinin dörtte birini alır. Aydınlanmayı yarıya indirmek için uzaklığı √2 (yaklaşık 1,4) katına çıkarmak gerekir.
  • Radyasyon dozu: dolaylı iyonlaştırıcı radyasyonun akısındaki oransal azalma bu yasayla hesaplanır; radyoterapi planlamasında da kullanılır.

Güneş'ten uzaklaştıkça

NASA'nın gezegen bilgi sayfalarında, Güneş'ten gelen ışınımın her gezegende ne kadar olduğu "güneş ışınımı" olarak verilir. Değerlerin kare ilişkisine nasıl uyduğuna bakmak öğreticidir:

GezegenGüneş ışınımı (W/m²)Dünya'ya oranıGüneş'e uzaklık (milyon km)
Merkür9082,76,67457,909
Dünya1361,01149,598
Mars586,20,431227,956
Jüpiter50,260,037778,479
Güneş ışığı uzaklaştıkça hızla azalır
Uzay Gündem
Verileri göster
Merkür9082.7
Dünya1361.0
Mars586.2
Jüpiter50.26

Jüpiter, Dünya'dan Güneş'e yaklaşık 5,2 kat uzaktadır ve aldığı ışınım 5,2'nin karesi olan yaklaşık 27'de birine düşer (1361/27 ≈ 50). "Güneş sabiti" olarak anılan 1361 W/m² değeri, Güneş'ten 1 AU uzaklıkta, ışınlara dik yüzeye düşen ortalama ışınımdır; uydu ölçümleriyle atmosferin üstünde ölçülüp ters kare yasasıyla 1 AU'ya düzeltilir. Dünya'ya yıl boyunca gelen ışınım da bu yüzden değişir: günberi 147,1 milyon km, günöte 152,1 milyon km olduğundan atmosfer üstündeki gerçek ışınım Ocak başında yaklaşık 1,408 kW/m², Temmuz başında yaklaşık 1,317 kW/m² olur; fark yaklaşık yüzde 6,9'dur. Dünya'ya ortalama gelen ışınım ise güneş sabitinin dörtte biridir, yani yaklaşık 340 W/m².

Izgara üzerinde ters kare yasasının görselleştirmesi: merkezden uzaklaştıkça şiddet hızla düşüyor; her hücre 2 birime karşılık gelir
NectarLupine (CC0, Wikimedia Commons)

Yasanın sınırları

  • Nokta kaynak ve kayıpsız ortam: yasa, nokta kaynak ve soğurma ya da saçılmanın olmadığı ortam için geçerlidir. Güneş ışığının yer yüzeyine ancak yaklaşık yüzde 75'i ulaşır.
  • Yönlü kaynaklar: parabolik anten, far ya da lazer gibi tüm yönlere eşit yayılmayan kaynaklarda etkin kaynak noktası açıklığın çok gerisindedir; dar ışında uzağa gidilse de sinyal güçlü kalır.
  • Radar: enerji hem gidiş hem dönüşte yayıldığı için radar, menzilin dördüncü kuvvetiyle ters orantılı enerji alır (1/R⁴).
  • Genel görelilik: Newton'un kütleçekim yasasının yerini genel görelilik almıştır.

Gökbilimde mesafe ölçümü

Gerçek ışıtması bilinen bir cismin görünen parlaklığı, ters kare yasasıyla uzaklığa çevrilir. Bu fikir, mutlak parlaklık ile görünür parlaklık arasındaki ilişkinin de dayanağıdır. Bir yıldızın uzaktaki bir gezegene ulaşan ışınımı da f = R²σT⁴/d² biçiminde yazılır; d uzaklıktır.

Sık karıştırılanlar

  • "Her şey ters karedir": değil. Küresel bir dalgada ses basıncı ve parçacık hızı uzaklıkla 1/r gibi azalır, ses şiddeti ise 1/r²'dir; radar dönüşü 1/R⁴'tür.
  • Güneş sabiti sabit değildir: Güneş döngüsü boyunca yaklaşık yüzde 0,1 değişir. Dünya'da Ocak ile Temmuz arasındaki yaklaşık yüzde 6,9'luk fark ise Güneş'in değil, Dünya'nın Güneş'e uzaklığının değişmesinden gelir.
  • Dünya'ya gelen ışınımın tamamı yüzeye ulaşmaz: atmosfer bir bölümünü soğurur ve saçar.

İlgili terimlerTümü →

Tayf türü (yıldız sınıflandırması)Spectral type (stellar classification)Tayf türü, yıldızları ışığındaki soğurma çizgilerine göre O, B, A, F, G, K, M harfleriyle en sıcaktan en soğuğa sıralayan sınıflandırmadır; Güneş G2V'dir.Işık hızıSpeed of lightIşık hızı, ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır: tam olarak saniyede 299 792 458 metre; evrende bilgi ve madde için aşılamaz üst hız sınırı olarak işlev görür.Aşırı dev yıldızSupergiant starAşırı dev yıldız, çok kütleli ve evrimleşmiş, binlerce ila milyonlarca Güneş parlaklığına ulaşan yıldızdır; Betelgeuse, Rigel ve Antares bu sınıftandır ve süpernova olarak ölürler.Süpernova kalıntısıSupernova remnantSüpernova kalıntısı, patlayan bir yıldızın fırlattığı madde ile süpürdüğü gazın şok dalgasıyla genişleyen bulutudur; Yengeç Bulutsusu ve Cassiopeia A en bilinen örnekleridir.Yıldız rüzgârıStellar windYıldız rüzgârı, bir yıldızın üst atmosferinden uzaya sürekli akan gaz akımıdır; Güneş'te hafif, kütleli yıldızlarda ise milyonlarca kat güçlü ve çok daha hızlıdır.Wolf-Rayet yıldızıWolf–Rayet starWolf-Rayet yıldızı, dış hidrojen katmanını güçlü rüzgârlarla uzaya savurmuş, geniş salma çizgileriyle tanınan, son derece sıcak ve kısa ömürlü dev kütleli bir yıldızdır.Hızlı radyo patlamasıFast radio burst (FRB)Hızlı radyo patlaması, çoğu başka gökadalardan gelen ve yalnızca birkaç milisaniye süren, kaynağı hâlâ tam anlaşılamamış son derece güçlü bir radyo dalgası parlamasıdır.Gelgit bozulması olayıTidal disruption event (TDE)Gelgit bozulması olayı, süper kütleli bir kara deliğe fazla yaklaşan yıldızın gelgit kuvvetiyle parçalanıp aylarca, hatta yıllarca parlayan bir ışık patlaması üretmesidir.

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

KimdirTümü →

  1. Christophe GalfardChristophe GalfardFransa
  2. Erika Böhm-VitenseErika Böhm-VitenseAlmanya
  3. Peter WardPeter WardABD
  4. Elias LönnrotElias LönnrotFinlandiya
  5. Pierre ChristinPierre ChristinFransa

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi1 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı1 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı7 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar