Ters kare yasası
Ters kare yasası, bir noktadan yayılan ışığın, kütleçekiminin ya da elektrik kuvvetinin şiddetinin uzaklığın karesiyle azaldığını söyler: uzaklık iki katına çıkarsa şiddet dörtte birine düşer.
- İngilizce karşılığı
- Inverse-square law
- İlgili alan
- Astrofizik
Ters kare yasası (İngilizce inverse-square law), bir fiziksel niceliğin gözlenen şiddetinin, kaynağa olan uzaklığın karesiyle ters orantılı olduğunu söyler: şiddet ∝ 1/uzaklık². Eşdeğer yazılışlar şiddet₁/şiddet₂ = uzaklık₂²/uzaklık₁² ve şiddet₁ × uzaklık₁² = şiddet₂ × uzaklık₂²'dir. Uzaklık iki katına çıkarsa şiddet dörtte birine, üç katına çıkarsa dokuzda birine düşer. Gökbilimde bu yasa, bir yıldızın ışığının, bir gezegenin çekiminin ve Güneş'ten gelen ısının nasıl azaldığını anlatan en temel bağıntılardan biridir.

Neden "kare"?
Yasanın nedeni geometridir; bu duruma geometrik seyrelme denir. Üç boyutlu uzayda bir nokta kaynaktan eşit biçimde yayılan ışınım ya da kuvvet, kaynağın çevresinde giderek büyüyen küresel yüzeylere dağılır. Kürenin yüzey alanı 4πr² olduğundan yarıçapın karesiyle orantılıdır. Aynı toplam güç P, yarıçapı r olan kürenin yüzeyine yayılırsa birim alana düşen şiddet I = P/(4πr²) olur. Desibel ölçeğinde bu, uzaklığın her ikiye katlanmasında yaklaşık 6,02 dB'lik bir azalmaya karşılık gelir.
Nerelerde karşımıza çıkar?
- Newton kütleçekimi: iki cisim arasındaki çekim kuvveti F = G·m₁m₂/r²'dir; G = 6,674×10⁻¹¹ m³·kg⁻¹·s⁻². Kütle dağılımı küresel simetrikse cisimler, yaklaşım yapılmadan nokta kütle gibi ele alınabilir. Newton'un Principia'sı ilk kez 5 Temmuz 1687'de yayımlandı.
- Coulomb yasası: yüklü iki parçacık arasındaki kuvvet de yüklerin çarpımıyla doğru, uzaklığın karesiyle ters orantılıdır; üssün 2'den sapması milyon milyarda birden küçüktür.
- Işık: nokta bir kaynaktan yayılan ışığın şiddeti uzaklığın karesiyle azalır. Aynı boyutta ve iki kat uzaktaki bir nesne enerjinin dörtte birini alır. Aydınlanmayı yarıya indirmek için uzaklığı √2 (yaklaşık 1,4) katına çıkarmak gerekir.
- Radyasyon dozu: dolaylı iyonlaştırıcı radyasyonun akısındaki oransal azalma bu yasayla hesaplanır; radyoterapi planlamasında da kullanılır.
Güneş'ten uzaklaştıkça
NASA'nın gezegen bilgi sayfalarında, Güneş'ten gelen ışınımın her gezegende ne kadar olduğu "güneş ışınımı" olarak verilir. Değerlerin kare ilişkisine nasıl uyduğuna bakmak öğreticidir:
| Gezegen | Güneş ışınımı (W/m²) | Dünya'ya oranı | Güneş'e uzaklık (milyon km) |
|---|---|---|---|
| Merkür | 9082,7 | 6,674 | 57,909 |
| Dünya | 1361,0 | 1 | 149,598 |
| Mars | 586,2 | 0,431 | 227,956 |
| Jüpiter | 50,26 | 0,037 | 778,479 |

Verileri göster
| Merkür | 9082.7 |
|---|---|
| Dünya | 1361.0 |
| Mars | 586.2 |
| Jüpiter | 50.26 |
Jüpiter, Dünya'dan Güneş'e yaklaşık 5,2 kat uzaktadır ve aldığı ışınım 5,2'nin karesi olan yaklaşık 27'de birine düşer (1361/27 ≈ 50). "Güneş sabiti" olarak anılan 1361 W/m² değeri, Güneş'ten 1 AU uzaklıkta, ışınlara dik yüzeye düşen ortalama ışınımdır; uydu ölçümleriyle atmosferin üstünde ölçülüp ters kare yasasıyla 1 AU'ya düzeltilir. Dünya'ya yıl boyunca gelen ışınım da bu yüzden değişir: günberi 147,1 milyon km, günöte 152,1 milyon km olduğundan atmosfer üstündeki gerçek ışınım Ocak başında yaklaşık 1,408 kW/m², Temmuz başında yaklaşık 1,317 kW/m² olur; fark yaklaşık yüzde 6,9'dur. Dünya'ya ortalama gelen ışınım ise güneş sabitinin dörtte biridir, yani yaklaşık 340 W/m².

Yasanın sınırları
- Nokta kaynak ve kayıpsız ortam: yasa, nokta kaynak ve soğurma ya da saçılmanın olmadığı ortam için geçerlidir. Güneş ışığının yer yüzeyine ancak yaklaşık yüzde 75'i ulaşır.
- Yönlü kaynaklar: parabolik anten, far ya da lazer gibi tüm yönlere eşit yayılmayan kaynaklarda etkin kaynak noktası açıklığın çok gerisindedir; dar ışında uzağa gidilse de sinyal güçlü kalır.
- Radar: enerji hem gidiş hem dönüşte yayıldığı için radar, menzilin dördüncü kuvvetiyle ters orantılı enerji alır (1/R⁴).
- Genel görelilik: Newton'un kütleçekim yasasının yerini genel görelilik almıştır.
Gökbilimde mesafe ölçümü
Gerçek ışıtması bilinen bir cismin görünen parlaklığı, ters kare yasasıyla uzaklığa çevrilir. Bu fikir, mutlak parlaklık ile görünür parlaklık arasındaki ilişkinin de dayanağıdır. Bir yıldızın uzaktaki bir gezegene ulaşan ışınımı da f = R²σT⁴/d² biçiminde yazılır; d uzaklıktır.
Sık karıştırılanlar
- "Her şey ters karedir": değil. Küresel bir dalgada ses basıncı ve parçacık hızı uzaklıkla 1/r gibi azalır, ses şiddeti ise 1/r²'dir; radar dönüşü 1/R⁴'tür.
- Güneş sabiti sabit değildir: Güneş döngüsü boyunca yaklaşık yüzde 0,1 değişir. Dünya'da Ocak ile Temmuz arasındaki yaklaşık yüzde 6,9'luk fark ise Güneş'in değil, Dünya'nın Güneş'e uzaklığının değişmesinden gelir.
- Dünya'ya gelen ışınımın tamamı yüzeye ulaşmaz: atmosfer bir bölümünü soğurur ve saçar.
















