23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Önyıldız (protoyıldız)

Önyıldız, moleküler bulutun çöken bir parçasından doğan, kütle toplayan ve çekirdeğinde henüz hidrojen füzyonu başlamamış genç yıldız nesnesidir.

İngilizce karşılığı
Protostar
İlgili alan
Astrofizik

Önyıldız (protoyıldız), bir moleküler bulut parçasının kendi çekimiyle çökmesinden doğan, hâlâ çevresinden madde toplayan ve çekirdeğinde henüz hidrojen füzyonu başlamamış genç nesnedir. Parlaklığını füzyondan değil, yüzeyinde ve çevresindeki diskin yüzeyinde şoklarla açığa çıkan enerjiden alır. Çevresindeki toz bu ışımayı soğurup daha uzun dalga boylarında yeniden saldığı için önyıldızlar görünür ışıkta çoğu zaman gizlidir; bu yüzden kızılötesi ve milimetre-altı gözlemlerle bulunur.

Çöküşten önyıldıza

Yıldızlar, yıldız oluşum bölgelerindeki dev moleküler bulutlarda doğar. Bu bulutlar kütlece yaklaşık yüzde 70 hidrojen, yüzde 28 helyum ve yüzde 1,5 daha ağır elementten oluşur; iç sıcaklıkları ortalama 10 K'dir. Bulutun bir bölgesinde çekim, gaz ve manyetik basıncı yenerse o yoğun çekirdek çökmeye başlar. Çöken çekirdek yaklaşık 2000 K'e ulaşınca moleküler hidrojen atomlarına ayrışmaya başlar ve büzülme sürer. Etrafta kalan malzeme çoğu zaman bir gezegen öncesi diske dönüşür. Güneş gibi düşük kütleli bir yıldızda önyıldız evresi yaklaşık 500.000 yıl sürer.

Kelvin–Helmholtz büzülmesi

Çekirdekte füzyon yokken yıldızı sıcak tutan şey yerçekimidir. Kelvin–Helmholtz mekanizmasında yüzey soğur, iç basınç düşer, gövde yerçekimiyle büzülür ve bu büzülme çekirdeği ısıtır. Bu mekanizma on dokuzuncu yüzyılın sonunda Kelvin ve Helmholtz tarafından Güneş'in enerji kaynağını açıklamak için önerilmişti; ama Eddington gibi bilim insanları, bunun Güneş'i milyarlarca değil milyonlarca yıl parlatacağını gördü. Güneş'in gerçek kaynağı 1930'larda Hans Bethe ile nükleer füzyon olarak anlaşıldı. Ama aynı mekanizma, çekirdeği hâlâ füzyon için yeterince sıcak olmayan cisimlerde, yani genç yıldızlarda, kahverengi cücelerde ve Jüpiter ile Satürn gibi gaz devlerinde işler.

T Tauri evresi ve füzyonun başlaması

Önyıldız çevresinden kütlesinin büyük kısmını topladıktan sonra ana dizi öncesi yıldız olur: enerjisini yerçekimi büzülmesinden ve döteryum füzyonundan alır, hidrojen füzyonundan değil. Döteryum çekirdeği hidrojenle kaynaşıp helyum-3 oluşturur; açığa çıkan ısı yıldızı şişirir. Kütlesi 2 Güneş'ten küçük olanlar T Tauri yıldızları olarak gözlenir; 2-8 Güneş kütlesindekilere Herbig Ae/Be denir, daha kütleliler gözlenebilir bu evreyi atlayabilir. T Tauri yıldızları yaklaşık on milyon yıldan gençtir; yüzey sıcaklıkları aynı kütleli ana dizi yıldızlarına benzer ama yarıçapları büyük olduğu için çok daha parlaktırlar. Lityumu yaklaşık 2,5 milyon K üstünde yok olur; bu yüzden spektrumlarında yüksek lityum görülür ve lityum bolluğu yaş ölçüsü olarak kullanılır. Yaklaşık yarısının çevresinde disk vardır, parlaklıkları düzensiz değişir.

Bu yıldızlar HR diyagramında önce Hayashi izinde aşağıya doğru, kütlesi 0,5 Güneş'in üstündeyse sonra Henyey izinde yatay olarak ilerler. Çekirdek sıcaklığı yaklaşık 10 milyon K'e ulaşınca proton-proton zinciri başlar; kısa sürede hidrostatik denge kurulur ve yıldız ana diziye yerleşir.

Spitzer ve Herschel teleskoplarının birleşik verisiyle Orion Bulutsusu'nda gaz ve toz içinde doğan genç yıldızlar
NASA

Önyıldızı nasıl tanırız?

Gökbilimciler genç yıldız nesnelerini, ışımalarının zirve yaptığı dalga boyuna göre sınıflar. Sınıf 0 ve Sınıf I kaynaklar önyıldız sayılır; ama bu ayrımı gözlemle kesinleştirmek zordur.

Genç yıldız nesnesinin sınıfları
Uzay Gündem
Verileri göster
Sınıf 0 (milimetre altı)yaklaşık 10 bin yıl
Sınıf I (uzak kızılötesi)yaklaşık 100 bin yıl
Sınıf II (yakın kızılötesi)yaklaşık 1 milyon yıl
Sınıf III (görünür)yaklaşık 10 milyon yıl

Önyıldızların bir başka imzası, kutuplarından fırlattıkları ikiz jetlerdir. Diskten düşen madde yıldızın dönme ekseni boyunca püskürür; jet çevre gazla çarpınca Herbig–Haro nesneleri denen parlak bulutsu yumakları oluşur. George Herbig ve Guillermo Haro bunları 1940'larda Orion Bulutsusu'nda birbirinden bağımsız gördü. Jet hızları saniyede birkaç yüz km'dir; HH 34 için yaklaşık 220 km/s, HH 46/47 için 300 km/s verilir. Böyle nesneler yalnızca on binlerce yıl yaşar.

Örnekler

Orion Bulutsusu (M42), yaklaşık 1.267 ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 25 ışık yılı genişliğindedir ve kütlesi Güneş'in yaklaşık 2.000 katıdır. İçinde oluşum sürecinde yaklaşık 700 yıldız gözlenmiştir; Hubble burada 150'den fazla önyıldız-disk sistemi (proplyd) ortaya çıkardı. Trapezium kümesinin en genç ve parlak yıldızları 300.000 yıldan gençtir. Ayrıntısı Orion Bulutsusu sayfasında. Orion B bulutunda (yaklaşık 1.350 ışık yılı) Hubble'ın kızılötesi gözlemleri, HH 24 nesnesini ve gizli bir yeni doğmuş yıldızın ikiz jetlerini gösterdi. HH 46/47'nin (yaklaşık 1.500 ışık yılı) moleküler çıkışını Spitzer ortaya çıkarmıştı.

Sık karıştırılanlar

  • Önyıldız ≠ ana dizi yıldızı: hidrojen füzyonu henüz başlamamış, kütle toplayan nesnedir. Ana dizi öncesi yıldız evresi bundan sonra gelir.
  • Önyıldız ≠ gezegen: etrafındaki disk gezegenlere yol açabilir, ama önyıldızın kendisi yıldızdır.
  • Önyıldız ≠ kahverengi cüce: kahverengi cücelerin çekirdeği hidrojen füzyonuna hiç ulaşamaz; ama genç hâlleri benzer büzülme enerjisiyle ışır.
  • Herbig–Haro nesnesi önyıldızın kendisi değil, jetinin çarptığı bulutsudur.

İlgili terimlerTümü →

Kozmik tozCosmic dust (interstellar dust)Kozmik toz, yıldızlararası ortamda gaza karışmış mikrometre altı silikat ve karbon taneleridir; ışığı sönümler, kızılötesinde ışır ve yıldızların ile gezegenlerin ham maddesini oluşturur.Galaksi dönme eğrisiGalaxy rotation curveGalaksi dönme eğrisi, yıldız ve gazın yörünge hızını merkezden uzaklığa göre gösterir; dış bölgelerde düşmeyip düz kalması karanlık madde ve MOND tartışmasının çıkış noktasıdır.Ters kare yasasıInverse-square lawTers kare yasası, bir noktadan yayılan ışığın, kütleçekiminin ya da elektrik kuvvetinin şiddetinin uzaklığın karesiyle azaldığını söyler: uzaklık iki katına çıkarsa şiddet dörtte birine düşer.Tayf türü (yıldız sınıflandırması)Spectral type (stellar classification)Tayf türü, yıldızları ışığındaki soğurma çizgilerine göre O, B, A, F, G, K, M harfleriyle en sıcaktan en soğuğa sıralayan sınıflandırmadır; Güneş G2V'dir.Işık hızıSpeed of lightIşık hızı, ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır: tam olarak saniyede 299 792 458 metre; evrende bilgi ve madde için aşılamaz üst hız sınırı olarak işlev görür.Aşırı dev yıldızSupergiant starAşırı dev yıldız, çok kütleli ve evrimleşmiş, binlerce ila milyonlarca Güneş parlaklığına ulaşan yıldızdır; Betelgeuse, Rigel ve Antares bu sınıftandır ve süpernova olarak ölürler.Süpernova kalıntısıSupernova remnantSüpernova kalıntısı, patlayan bir yıldızın fırlattığı madde ile süpürdüğü gazın şok dalgasıyla genişleyen bulutudur; Yengeç Bulutsusu ve Cassiopeia A en bilinen örnekleridir.Yıldız rüzgârıStellar windYıldız rüzgârı, bir yıldızın üst atmosferinden uzaya sürekli akan gaz akımıdır; Güneş'te hafif, kütleli yıldızlarda ise milyonlarca kat güçlü ve çok daha hızlıdır.

Bu konudaki haberler

  1. ALMA, tek bir gaz yığınında yaşları farklı üç yıldız çekirdeği bulduALMA, tek bir gaz yığınında yaşları farklı üç yıldız çekirdeği buldu15 Kasım 2026, 16:32
  2. Webb, IC 348'de Jüpiter'in yalnızca iki katı kütleli kahverengi cüceler bulduWebb, IC 348'de Jüpiter'in yalnızca iki katı kütleli kahverengi cüceler buldu6 Kasım 2026, 19:06
  3. ALMA 'ejderha yumurtası'nı açtı: Dev bir yıldızın en erken tohumu olabilecek sıkı çekirdekALMA 'ejderha yumurtası'nı açtı: Dev bir yıldızın en erken tohumu olabilecek sıkı çekirdek30 Ekim 2026, 16:18
  4. ALMA, genç yıldızların çevresinde ilk kez tamamen ağır metanol bulduALMA, genç yıldızların çevresinde ilk kez tamamen ağır metanol buldu12 Ekim 2026, 11:44
  5. NASA'nın Webb Teleskobu, Bulutsunun Yıldız Jetlerindeki Hareketliliği YakaladıNASA'nın Webb Teleskobu, Bulutsunun Yıldız Jetlerindeki Hareketliliği Yakaladı6 Ekim 2026, 16:00

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar