Önyıldız (protoyıldız)
Önyıldız, moleküler bulutun çöken bir parçasından doğan, kütle toplayan ve çekirdeğinde henüz hidrojen füzyonu başlamamış genç yıldız nesnesidir.
- İngilizce karşılığı
- Protostar
- İlgili alan
- Astrofizik
Önyıldız (protoyıldız), bir moleküler bulut parçasının kendi çekimiyle çökmesinden doğan, hâlâ çevresinden madde toplayan ve çekirdeğinde henüz hidrojen füzyonu başlamamış genç nesnedir. Parlaklığını füzyondan değil, yüzeyinde ve çevresindeki diskin yüzeyinde şoklarla açığa çıkan enerjiden alır. Çevresindeki toz bu ışımayı soğurup daha uzun dalga boylarında yeniden saldığı için önyıldızlar görünür ışıkta çoğu zaman gizlidir; bu yüzden kızılötesi ve milimetre-altı gözlemlerle bulunur.
Çöküşten önyıldıza
Yıldızlar, yıldız oluşum bölgelerindeki dev moleküler bulutlarda doğar. Bu bulutlar kütlece yaklaşık yüzde 70 hidrojen, yüzde 28 helyum ve yüzde 1,5 daha ağır elementten oluşur; iç sıcaklıkları ortalama 10 K'dir. Bulutun bir bölgesinde çekim, gaz ve manyetik basıncı yenerse o yoğun çekirdek çökmeye başlar. Çöken çekirdek yaklaşık 2000 K'e ulaşınca moleküler hidrojen atomlarına ayrışmaya başlar ve büzülme sürer. Etrafta kalan malzeme çoğu zaman bir gezegen öncesi diske dönüşür. Güneş gibi düşük kütleli bir yıldızda önyıldız evresi yaklaşık 500.000 yıl sürer.
Kelvin–Helmholtz büzülmesi
Çekirdekte füzyon yokken yıldızı sıcak tutan şey yerçekimidir. Kelvin–Helmholtz mekanizmasında yüzey soğur, iç basınç düşer, gövde yerçekimiyle büzülür ve bu büzülme çekirdeği ısıtır. Bu mekanizma on dokuzuncu yüzyılın sonunda Kelvin ve Helmholtz tarafından Güneş'in enerji kaynağını açıklamak için önerilmişti; ama Eddington gibi bilim insanları, bunun Güneş'i milyarlarca değil milyonlarca yıl parlatacağını gördü. Güneş'in gerçek kaynağı 1930'larda Hans Bethe ile nükleer füzyon olarak anlaşıldı. Ama aynı mekanizma, çekirdeği hâlâ füzyon için yeterince sıcak olmayan cisimlerde, yani genç yıldızlarda, kahverengi cücelerde ve Jüpiter ile Satürn gibi gaz devlerinde işler.
T Tauri evresi ve füzyonun başlaması
Önyıldız çevresinden kütlesinin büyük kısmını topladıktan sonra ana dizi öncesi yıldız olur: enerjisini yerçekimi büzülmesinden ve döteryum füzyonundan alır, hidrojen füzyonundan değil. Döteryum çekirdeği hidrojenle kaynaşıp helyum-3 oluşturur; açığa çıkan ısı yıldızı şişirir. Kütlesi 2 Güneş'ten küçük olanlar T Tauri yıldızları olarak gözlenir; 2-8 Güneş kütlesindekilere Herbig Ae/Be denir, daha kütleliler gözlenebilir bu evreyi atlayabilir. T Tauri yıldızları yaklaşık on milyon yıldan gençtir; yüzey sıcaklıkları aynı kütleli ana dizi yıldızlarına benzer ama yarıçapları büyük olduğu için çok daha parlaktırlar. Lityumu yaklaşık 2,5 milyon K üstünde yok olur; bu yüzden spektrumlarında yüksek lityum görülür ve lityum bolluğu yaş ölçüsü olarak kullanılır. Yaklaşık yarısının çevresinde disk vardır, parlaklıkları düzensiz değişir.
Bu yıldızlar HR diyagramında önce Hayashi izinde aşağıya doğru, kütlesi 0,5 Güneş'in üstündeyse sonra Henyey izinde yatay olarak ilerler. Çekirdek sıcaklığı yaklaşık 10 milyon K'e ulaşınca proton-proton zinciri başlar; kısa sürede hidrostatik denge kurulur ve yıldız ana diziye yerleşir.

Önyıldızı nasıl tanırız?
Gökbilimciler genç yıldız nesnelerini, ışımalarının zirve yaptığı dalga boyuna göre sınıflar. Sınıf 0 ve Sınıf I kaynaklar önyıldız sayılır; ama bu ayrımı gözlemle kesinleştirmek zordur.

Verileri göster
| Sınıf 0 (milimetre altı) | yaklaşık 10 bin yıl |
|---|---|
| Sınıf I (uzak kızılötesi) | yaklaşık 100 bin yıl |
| Sınıf II (yakın kızılötesi) | yaklaşık 1 milyon yıl |
| Sınıf III (görünür) | yaklaşık 10 milyon yıl |
Önyıldızların bir başka imzası, kutuplarından fırlattıkları ikiz jetlerdir. Diskten düşen madde yıldızın dönme ekseni boyunca püskürür; jet çevre gazla çarpınca Herbig–Haro nesneleri denen parlak bulutsu yumakları oluşur. George Herbig ve Guillermo Haro bunları 1940'larda Orion Bulutsusu'nda birbirinden bağımsız gördü. Jet hızları saniyede birkaç yüz km'dir; HH 34 için yaklaşık 220 km/s, HH 46/47 için 300 km/s verilir. Böyle nesneler yalnızca on binlerce yıl yaşar.
Örnekler
Orion Bulutsusu (M42), yaklaşık 1.267 ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 25 ışık yılı genişliğindedir ve kütlesi Güneş'in yaklaşık 2.000 katıdır. İçinde oluşum sürecinde yaklaşık 700 yıldız gözlenmiştir; Hubble burada 150'den fazla önyıldız-disk sistemi (proplyd) ortaya çıkardı. Trapezium kümesinin en genç ve parlak yıldızları 300.000 yıldan gençtir. Ayrıntısı Orion Bulutsusu sayfasında. Orion B bulutunda (yaklaşık 1.350 ışık yılı) Hubble'ın kızılötesi gözlemleri, HH 24 nesnesini ve gizli bir yeni doğmuş yıldızın ikiz jetlerini gösterdi. HH 46/47'nin (yaklaşık 1.500 ışık yılı) moleküler çıkışını Spitzer ortaya çıkarmıştı.
Sık karıştırılanlar
- Önyıldız ≠ ana dizi yıldızı: hidrojen füzyonu henüz başlamamış, kütle toplayan nesnedir. Ana dizi öncesi yıldız evresi bundan sonra gelir.
- Önyıldız ≠ gezegen: etrafındaki disk gezegenlere yol açabilir, ama önyıldızın kendisi yıldızdır.
- Önyıldız ≠ kahverengi cüce: kahverengi cücelerin çekirdeği hidrojen füzyonuna hiç ulaşamaz; ama genç hâlleri benzer büzülme enerjisiyle ışır.
- Herbig–Haro nesnesi önyıldızın kendisi değil, jetinin çarptığı bulutsudur.






















