Süpernova kalıntısı
Süpernova kalıntısı, patlayan bir yıldızın fırlattığı madde ile süpürdüğü gazın şok dalgasıyla genişleyen bulutudur; Yengeç Bulutsusu ve Cassiopeia A en bilinen örnekleridir.
- İngilizce karşılığı
- Supernova remnant
- İlgili alan
- Astrofizik
Süpernova kalıntısı (İngilizce supernova remnant), bir yıldızın süpernova ile ölmesinden geriye kalan yapıdır. Patlamanın fırlattığı madde ile bu maddenin yol boyunca süpürdüğü yıldızlararası gaz, dışa doğru ilerleyen bir şok dalgasıyla sınırlanmış genişleyen bir bulut oluşturur. Kalıntı, patlamanın uzun süre sonra bile görülebilen izidir: Tycho'nun 1572 süpernovası çıplak gözle yaklaşık bir buçuk yıl izlenebildi, ama kalıntısı dört yüzyıldan uzun süre sonra hâlâ teleskoplarla gözleniyor.
Nasıl oluşur ve nasıl evrilir?
Kalıntıya iki yoldan varılır. Birincisinde kütleli bir yıldız yakıtını tüketir, çekirdeği çöker ve geride bir nötron yıldızı ya da kara delik kalır. İkincisinde bir beyaz cüce, eşinden madde çalarak büyür ve karbon patlamasıyla patlar (Tip Ia). Her iki durumda dışarı fırlayan madde, yoğun bir ortama ya da yıldızın kendi geçmişte attığı gaza çarpar. Kalıntının sonraki yaşamı yaklaşık beş evrede anlatılır:
- Serbest genişleme: İlk on ile yüzlerce yıl boyunca fırlatılan madde, kendi kütlesine denk bir miktar çevre gazını süpürene kadar neredeyse engelsiz genişler.
- Sedov-Taylor evresi: Şoklanmış gazdan bir kabuk oluşur ve X-ışınlarında güçlü bir biçimde parlar.
- Basınçla sürülen kar küreme evresi: Kabuk soğur, bir parsekten ince ve yoğun bir yapıya dönüşür ve optik ışıkla görünür olur.
- İç soğuma: Nötr hidrojenden gelen radyo yayını öne çıkar.
- Karışma: Yaklaşık 30.000 yıl sonra kalıntının hızı çevre gazın karışık hareketine iner ve yıldızlararası ortam ile bütünleşir.
İlk anlarda fırlatılan madde, ışık hızının yüzde 10'una (yaklaşık 30.000 km/s) varan hızlarla yayılır; şokla ısınan plazma milyonlarca kelvine ulaşır. Kalıntı onlarca parsek genişliğe yayıldıktan sonra yerel ses hızına kadar yavaşlar.
Bilinen örnekler
- Yengeç Bulutsusu: Çinli gökbilimciler 4 Temmuz 1054'te gündüz gökyüzünde görülen bir "konuk yıldız" kaydetti; Japon ve İslam dünyası kaynaklarında da anılır. Kalıntı Boğa takımyıldızı yönünde, yaklaşık 6.500 ışık yılı uzaktadır, 11 ışık yılı genişliğindedir ve yaklaşık 1500 km/s hızla genişler. Merkezinde saniyede 30 kez dönen, 33 milisaniyede bir atım yayan pulsar vardır. Bulutsu, elektromanyetik tayfın tamamında sinkrotron ışıması yapar; 30 keV üzerindeki X-ışını ve gama ışını enerjilerinde genellikle gökyüzünün en parlak kalıcı gama ışını kaynağıdır. John Bevis 1731'de, Charles Messier 1758'de bulutsuyu kaydetti; Messier kataloğunda M1'dir.
- Cassiopeia A: Yaklaşık 10-11 bin ışık yılı uzaktadır, çapı yaklaşık 10 ışık yılıdır. Patlamanın ışığının 1660'lar dolaylarında (±30 yıl) Dünya'ya ulaştığı tahmin edilir. Kabuk yaklaşık 30 milyon kelvin sıcaklıktadır ve 4000-6000 km/s hızla yayılır. Hidrojen zarfını büyük ölçüde yitirmiş bir kırmızı aşırı devden doğan bir Tip IIb patlamasının kalıntısıdır. Chandra X-ışını Gözlemevi 1999'da merkezindeki nötron yıldızını (CXOU J232327.8+584842) buldu. Kabukta demir, silisyum ve kükürt gibi elementler görülür. 1 GHz altında Güneş Sistemi dışındaki en parlak radyo kaynağıdır; radyo parlaklığı yılda yüzde 0,97 azalır. Işık yankıları da incelenmiştir.
- Tycho (SN 1572) ve Kepler (SN 1604): Tycho Brahe'nin Kasım 1572'de gözlediği patlama Tip Ia'dır; bu sınıflama 2008'de ışık yankısından alınan tayfla kesinleşti. Kalıntı yaklaşık 8 yay dakikası çapında, küreye yakın bir görünümdedir.
- SN 1987A: 24 Şubat 1987'de Büyük Macellan Bulutu'nda (yaklaşık 168.000 ışık yılı) görülen patlamadır. Öncülü bir mavi aşırı dev olan Sanduleak −69 202'dir. Hubble, yıldızın patlamadan binlerce yıl önce attığı halkaları görüntüledi; 2024'te Webb'in verileri kalıntıda bir nötron yıldızı bulunduğu yönünde kanıt sundu.
- G1.9+0.3: Samanyolu'nda bilinen en genç kalıntıdır; yaşı yaklaşık 100 yıldır.


Verileri göster
| 1054 | Yengeç Bulutsusu'nu doğuran patlama |
|---|---|
| 1572 | Tycho'nun süpernovası (Tip Ia) |
| 1604 | Kepler'in süpernovası |
| 1660'lar | Cassiopeia A'nın ışığı (±30 yıl) |
| 1987 | SN 1987A, Büyük Macellan Bulutu |
Neden önemlidirler?
Kalıntılar galaksinin kimyasını zenginleştirir: patlamada ve öncesindeki füzyon zincirinde yapılan ağır elementler, gezegen oluşturan maddenin hammaddesi olarak yıldızlararası ortama karışır. Kalıntılar ayrıca Samanyolu'ndaki kozmik ışınların için ana kaynak sayılır. Şok cephesini geçen parçacıklar enerji kazanır; bu mekanizma Fermi ivmelenmesinin birinci derecesi olarak bilinir. 10¹⁸ elektronvoltun üzerindeki parçacıkları ise başka süreçlerin açıklaması gerekir.
Sık karıştırılanlar
- Süpernova ile kalıntı: Süpernova patlamanın kendisidir ve birkaç yıl içinde sönümlenir; kalıntı ise ardından yüzyıllar ve binyıllar boyunca görülen şok dalgası ve gaz bulutudur.
- Kalıntı ile nötron yıldızı: Nötron yıldızı ya da kara delik, çöken çekirdekten kalan cisimdir ve kalıntının içinde bulunabilir (Cassiopeia A'da bulunmuştur); kalıntının genişleyen kabuğu ise ondan ayrı bir yapıdır. Tip Ia kalıntısının kökeni ise çöken bir çekirdek değil, bir beyaz cücenin karbon patlamasıdır.
- Kalıntı ile gezegenimsi bulutsu: Her ikisi de yıldızın saçtığı gazdan oluşan parlak bulutlardır, ama gezegenimsi bulutsu, kırmızı dev evresini bitiren bir yıldızın dış katmanlarını atmasıyla oluşur ve geride beyaz cüce bırakır. Süpernova kalıntısı ise bir patlamanın şok dalgasıdır.
- Kalıntı ile bulutsu: Yengeç Bulutsusu adında bulutsu geçse de bir süpernova kalıntısıdır; ama her bulutsu kalıntı değildir, çünkü bulutsu terimi yıldız doğum bulutlarını ve gezegenimsi bulutsuları da kapsar.























