Vesto Slipher
Lowell Gözlemevi'nde Andromeda'nın ve sarmal bulutsuların hızını ilk ölçen Vesto Slipher, genişleyen evrenin gözlemsel temelini Hubble'dan önce atan Amerikalı astronomdur.
- Doğum tarihi
- 11 Kasım 1875
- Ülke
- ABD
- Görevi
- Astronom, Lowell Gözlemevi müdürü
- Kurum
- Lowell Gözlemevi
- Rolü
- Bilim insanı
- Ölüm tarihi
- 8 Kasım 1969
Vesto Melvin Slipher, Arizona'daki Lowell Gözlemevi'nde çalışan Amerikalı bir astronomdur. Galaksilerin Dünya'ya göre hızlarını ilk ölçen ve uzak sarmal bulutsuların çoğunun bizden uzaklaştığını ilk fark eden kişi olarak, genişleyen evren fikrinin gözlemsel temelini atanlar arasında sayılır. Bugün bu keşif genellikle Edwin Hubble ile anılır; ancak Hubble'ın kullandığı hız ölçümlerinin önemli bir bölümü Slipher'e aittir.
Indiana'dan Flagstaff'a
Slipher 11 Kasım 1875'te Indiana'nın Mulberry kasabasında doğdu. Lisesini Frankfort'ta bitirdikten sonra Bloomington'daki Indiana Üniversitesi'nde mekanik ve astronomi okudu; lisans derecesini Haziran 1901'de aldı. Hocası William Cogshall, onu Percival Lowell'e geçici asistan olarak önerdi. Slipher 1901'de Flagstaff'a taşındı ve Lowell Gözlemevi'nde çalışmaya başladı. Bu geçici görev, bir ömür boyu sürdü: 1915'te müdür yardımcısı oldu, Lowell'in ölümünden sonra yaklaşık on yıl vekil müdürlük yaptı ve 1926'da gözlemevinin müdürü oldu. Emekli olana kadar aynı gözlemevinde kaldı. Kardeşi Earl C. Slipher de aynı gözlemevinde astronomdu.
Gezegenlerden bulutsulara
İlk büyük görevi gezegenlerin dönme sürelerini ölçmekti. Işığı bir prizma ya da ağdan geçirip renklerine ayıran aleti, yani tayfçekeri (spektrograf) kullandı. Tayfta görülen koyu çizgilerin yeri, ışığı yayan ya da yansıtan cismin hareketiyle kayar; buna Doppler kayması denir. Cisim bize yaklaşıyorsa çizgiler maviye, uzaklaşıyorsa kırmızıya doğru kayar. Slipher bu yöntemle Uranüs'ün Dünya'dan çok daha hızlı döndüğünü gösteren ilk astronomlardan biri oldu. Dev gezegenlerin tayflarında, Güneş ışığında bulunmayan soğurma çizgileri buldu ve bunları amonyak ve metanla eşleştirdi. Kızılötesine yakın bölgeyi fotoğraf emülsiyonlarıyla kaydetme tekniğini de erken dönemde başarıyla gösterdi.
Aynı yöntemi, o yıllarda “bulutsu” denen soluk, sarmal biçimli cisimlere uyguladığında asıl büyük sonuca ulaştı. O dönemde bu cisimlerin Samanyolu'nun içinde mi, yoksa onun dışında bağımsız “ada evrenler” mi olduğu tartışılıyordu. Slipher 1912'de Andromeda Bulutsusu'nun hızını ölçtü; ilk Doppler ölçümünü 17 Eylül 1912'de bildirdiği aktarılır. Bulduğu değer yaklaşık saniyede 300 kilometreydi ve işareti eksiydi: Andromeda bize doğru geliyordu. Slipher 1913 tarihli yazısında bu hızın o zamana dek gözlenen en büyük hız olduğunu belirtti. 1914'te sarmal bulutsuların döndüğünü de ilk kez saptadı.

Verileri göster
| 1901 | Lowell Gözlemevi'ne geldi |
|---|---|
| 1912 | Andromeda'nın hızını ölçtü |
| 1914 | Bulutsuların dönüşünü saptadı |
| 1917 | 25 sarmal bulutsunun hızı |
| 1926 | Gözlemevi müdürü oldu |
| 1935 | Bruce Madalyası |
1917'ye gelindiğinde 25 sarmal bulutsunun radyal hızını ölçmüştü. Bunların yalnızca üçü bize yaklaşıyor, geri kalanı ise büyük hızlarla uzaklaşıyordu. Slipher bu dağılımı başlangıçta kendi galaksimizin hareketiyle açıklamayı düşündü. Hız farklarından bu bulutsuların Samanyolu'nun içinde olamayacağını da çıkardı. Bugün biliyoruz ki bu cisimler, Samanyolu'nun dışındaki galaksilerdir.
Hubble'dan önce, Hubble ile
Slipher'in ölçümleri, genişleyen evren modellerini destekleyen ilk veri olarak yorumlanır. Yaklaşık on yıl sonra Edwin Hubble, Mount Wilson'daki teleskopuyla galaksilerin uzaklıklarını belirledi, Slipher ve başkalarının hız ölçümleriyle birleştirdi ve uzaklık ile kırmızıya kayma arasında yaklaşık bir orantı buldu. Hubble ve Milton Humason bu ilişkiyi 1929'da yayımladı. Uluslararası Astronomi Birliği, Ekim 2018'de bu ilişkinin adını “Hubble-Lemaître yasası” olarak değiştirdi. Slipher'in adı bu yasanın adında geçmese de, yasanın dayandığı hız ölçümlerinin öncüsü odur. Kaynaklarda, Hubble'ın galaktik kırmızıya kaymanın keşfedicisi olarak sık sık yanlış gösterildiği, oysa bu ölçümlerin 1917'den önce Slipher ve başka gözlemciler tarafından yapıldığı da vurgulanır.
Plüton ve Clyde Tombaugh
Slipher'in adı bir başka büyük keşifte de geçer. Lowell Gözlemevi'nin müdürü olarak Clyde Tombaugh'u işe aldı ve 1930'da Plüton'un keşfine giden çalışmaları denetledi. Tombaugh'un hayatı sitemizde ayrıca anlatılmıştır.
Ödülleri ve anılması
Slipher 1909'da Amerikan Sanat ve Bilimler Akademisi'ne, 1921'de Ulusal Bilimler Akademisi'ne ve Amerikan Felsefe Cemiyeti'ne seçildi. Kaynaklarda bildirilen başlıca ödülleri şunlardır:
- 1919: Fransız Bilimler Akademisi'nin Lalande Ödülü ve altın madalyası
- 1932: Ulusal Bilimler Akademisi'nin Henry Draper Madalyası
- 1932: Kraliyet Astronomi Derneği Altın Madalyası (bazı kaynaklar bu yılı 1933 olarak verir)
- 1935: Pasifik Astronomi Derneği'nin Bruce Madalyası
Ay'daki ve Mars'taki iki krater, kardeşi Earl ile birlikte onların adını taşır. Küçük gezegenlerden 1766 Slipher de adını ondan alır. Slipher 8 Kasım 1969'da, 93 yaşındayken Flagstaff'ta öldü.
Neden önemli?
Bilim tarihinde bazı keşifler, kimin yaptığına değil kimin duyurduğuna göre hatırlanır. Slipher, elindeki aletle ve sabırla ölçülerini toplayan bir gözlemciydi. Ölçtüğü hızlar, bir sonraki kuşağın evrenin genişlediğini göstermesinin ham maddesi oldu. Bugün bir galaksinin kırmızıya kayması söz konusu olduğunda, o küçük tayf çizgilerini Arizona'da ölçmeye başlayan kişiyi hatırlamak gerekir.






















