Abdullah Kızılırmak
Ege Üniversitesi astronomi kürsüsünün ve gözlemevinin kurucusu, Fırat Üniversitesi Fen Fakültesi'nin ilk dekanı ve Gökbilim Terimleri Sözlüğü'nün (1969) hazırlayıcısı Türk astronomdur.
- Ülke
- Türkiye
- Görevi
- Astronom, Ege Üniversitesi öğretim üyesi
- Kurum
- Ege Üniversitesi
- Rolü
- Bilim insanı
- Ölüm tarihi
- 4 Aralık 1983
Abdullah Kızılırmak, Türkiye'de üniversite astronomisinin kurucu kuşağından bir gökbilimcidir. İzmir'deki Ege Üniversitesi'nde astronomi kürsüsünü ve gözlemevini kuran, Elazığ'daki Fırat Üniversitesi Fen Fakültesi'nin ilk dekanlığını yapan ve 1969'da Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanan Gökbilim Terimleri Sözlüğü'yle gökbilim Türkçesinin yerleşmesine katkı veren bir öğretim üyesi olarak anılır. Adı bu yüzden hem gözlemevi tarihimizde hem de Türkçe bilim terimleri tarihçesinde geçer.
Kayseri'den Ankara'ya
Kızılırmak 1925'te Kayseri'nin Pınarbaşı ilçesinde doğdu. Öğrenimini Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi'nin Matematik-Astronomi bölümünde yaptı ve 1947'de mezun oldu. İlk yıllarını öğretmenlikle geçirdi; 1947-1952 arasında Antakya'da ve Ankara'da lise öğretmenliği yaptığı bildirilir. 1952'de Ankara Üniversitesi'ne astronomi asistanı olarak girdi ve Ankara Üniversitesi Gözlemevi'nin kuruluşunda görev aldığı bildirilir. 1957'de astronomi alanında doktorasını tamamladı, 1960'ta aynı kürsüde doçent oldu.
Kaynaklara göre gelişim yıllarında Heidelberg, Edinburgh ve Bamberg gözlemevlerinde, ayrıca Virginia Üniversitesi'nde ve Carl Zeiss firmasında çalışmalar yaptı. Bu çalışmaların süreleri aktarılan bilgilerde belirtilmediği için burada ayrıntı verilmiyor. Bu deneyimin, sonradan yeni bir kürsü ve gözlemevi kurarken ona yol gösterdiği düşünülebilir; ancak kaynaklar bu bağlantıyı açıkça yazmaz.
Ege Üniversitesi'nde kürsü ve gözlemevi
Kızılırmak 1963'te İzmir'deki Ege Üniversitesi Fen Fakültesi'ne atandı. 1966'da profesör oldu. Ege'de astronomi kürsüsünün kuruluşu 1963'e tarihlenir; gözlemevinin kuruluş yılı ise kaynaklarda 1963 ya da 1965 olarak verilmektedir, bu yüzden kesin yıl konusunda temkinli davranmak gerekir. Hangisi doğru olursa olsun, İzmir'de üniversite astronomisinin temeli onun öncülüğünde atıldı. Üniversitenin Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü'nün başkanlığını 1966'dan 1981'e kadar yürüttüğü aktarılır.
Bornova Belediye Meclisi, 7 Aralık 2011'de, oybirliğiyle aldığı bir kararla Bornova'daki Mevlana Toplum ve Bilim Merkezi'nde bulunan çok amaçlı salona onun adını verdi.
Fırat Üniversitesi'nin ilk dekanı
1975-1976 arasında Elazığ'da kurulan Fırat Üniversitesi'nin Fen Fakültesi'nin kurucu dekanı olarak görev yaptı. Ardından Ege Üniversitesi Fen Fakültesi'nin dekanı oldu; kaynaklar bu görevin 1976'dan itibaren iki dönem sürdüğünü aktarır. 1981'de dekanken, dönemin askeri yönetimi tarafından görevden uzaklaştırıldığı bildirilmektedir.
Türkçe gökbilim terimleri
Kızılırmak'ı yalnızca gözlemevi kurucusu olarak anmak eksik kalır. Bilim insanı olarak Türkçe terim konusuna da düşkündü. 1969'da Türk Dil Kurumu bünyesinde Gökbilim Terimleri Sözlüğü yayımlandı. Astronomide terim sorunu, Osmanlı Türkçesinden gelen Arapça-Farsça kökenli kelimelerle Batı dillerinden giren kelimeler arasında bir seçim sorunudur: yıldız, gezegen, güneş, ay gibi gündelik kelimeler Türkçedir; ama çok sayıda teknik kavram için ya Arapça kökenli bir karşılık ya da Fransızca-İngilizce bir sözcük kullanılıyordu. Sözlük gibi çalışmalar, bu karmaşada ortak bir dil kurmaya çalışır. Kaynaklarda Kızılırmak'ın Türkçeye gösterdiği özen vurgulanır; Türk astronomi camiasına birçok Türkçe terim kazandırdığı belirtilir. Sözlüğün kaç terim içerdiği ve başka bir yazarla birlikte hazırlanıp hazırlanmadığı, tuttuğumuz kaynaklarda yer almadığı için burada belirtilmiyor.
Ayrıca 1965'te aylık Fen Dergisi'ni kurduğu ve yayın kurulunda yer aldığı aktarılır. Bir başka kaynak, 1961-1969 arasında Türk Ansiklopedisi'ne gökbilimle ilgili 87 madde yazdığını söyler. Bu iki iş, onun bilimi yalnızca üniversite çevresinde bırakmak yerine halka ulaştırma kaygısını da gösterir.
Bilim dilinin Türkçeleşmesi, tek bir sözlükle bitmez. Gökada, bulutsu, kuyruklu yıldız ya da gezegen gibi bugün gündelik dile girmiş kelimeler, yıllar içinde bilim insanlarının, öğretmenlerin ve yayıncıların ortak çabasıyla yerleşmiştir. Kızılırmak'ın sözlüğü, bu çabanın erken ve kurumsal bir örneğidir: Türkiye'de gökbilim öğrencisinin ders kitabında ve üniversite sınıfında kullanacağı kelimelerin düzenli bir listesini ortaya koymaya çalışır.
Yayınları ve öğrencileri
Kızılırmak'ın 25 bilimsel makalesi olduğu bildirilir; bunların 10'u yurt içinde, 15'i yurt dışında yayımlanmıştır. Makaleler düşen göktaşları ve göktaşı kraterleri, Samanyolu'nun dönmesi ve değişen yıldızlar gibi konulara dayanır. Kitapları arasında Logaritma ve Sayı Çizelgeleri, Küresel Gökbilim, Güneş Sistemi, Gök Mekaniği ve Astrofiziğe Giriş sayılır. Ege'de yönettiği lisansüstü tez sayısının 22 olduğu (14 yüksek lisans, 8 doktora) aktarılır. Ayrıca 1996'da TÜBİTAK Hizmet Ödülü'nün kendisine verildiği bildirilmektedir.

Verileri göster
| 1947 | Ankara'dan mezun oldu |
|---|---|
| 1957 | Astronomi doktorası |
| 1960 | Doçent oldu |
| 1963 | Ege Üniversitesi'ne atandı |
| 1966 | Profesör oldu |
| 1969 | Gökbilim Terimleri Sözlüğü |
| 1975 | Fırat Fen Fak. kurucu dekanı |
Kızılırmak 4 Aralık 1983'te İzmir'de öldü. Ardında, Ege'deki astronomi bölümü ve gözlemevi ile Türkçe gökbilim terimleri alanında önemli bir miras bıraktı.
Neden önemli?
Kızılırmak'ın önemi, tek bir keşiften değil, kurumlardan gelir. Bir üniversitede astronomi kürsüsü kurmak; gözlemevi, ders programı, asistan kadrosu ve lisansüstü öğrenci demektir. Ege'deki bölümde yönettiği 22 tez, bu çalışmanın sonraki kuşaklara aktarıldığını gösterir. Fırat Üniversitesi'nde dekanlık yapması, bilimsel örgütlenmenin yeni kurulan fakültelerde de başlamasına katkı verdi. Gökbilim Terimleri Sözlüğü ise Türkçe bilim dili meselesinin astronomi tarafındaki izidir.
Kısaca
- Ege Üniversitesi astronomi kürsüsünün ve gözlemevinin kurucusudur.
- Fırat Üniversitesi Fen Fakültesi'nin ilk dekanıdır.
- Gökbilim Terimleri Sözlüğü (1969) ile Türkçe gökbilim terimlerinin yerleşmesine katkı vermiştir.






















