23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Abdullah Kızılırmak

Ege Üniversitesi astronomi kürsüsünün ve gözlemevinin kurucusu, Fırat Üniversitesi Fen Fakültesi'nin ilk dekanı ve Gökbilim Terimleri Sözlüğü'nün (1969) hazırlayıcısı Türk astronomdur.

Ülke
Türkiye
Görevi
Astronom, Ege Üniversitesi öğretim üyesi
Kurum
Ege Üniversitesi
Rolü
Bilim insanı
Ölüm tarihi
4 Aralık 1983

Abdullah Kızılırmak, Türkiye'de üniversite astronomisinin kurucu kuşağından bir gökbilimcidir. İzmir'deki Ege Üniversitesi'nde astronomi kürsüsünü ve gözlemevini kuran, Elazığ'daki Fırat Üniversitesi Fen Fakültesi'nin ilk dekanlığını yapan ve 1969'da Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanan Gökbilim Terimleri Sözlüğü'yle gökbilim Türkçesinin yerleşmesine katkı veren bir öğretim üyesi olarak anılır. Adı bu yüzden hem gözlemevi tarihimizde hem de Türkçe bilim terimleri tarihçesinde geçer.

Kayseri'den Ankara'ya

Kızılırmak 1925'te Kayseri'nin Pınarbaşı ilçesinde doğdu. Öğrenimini Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi'nin Matematik-Astronomi bölümünde yaptı ve 1947'de mezun oldu. İlk yıllarını öğretmenlikle geçirdi; 1947-1952 arasında Antakya'da ve Ankara'da lise öğretmenliği yaptığı bildirilir. 1952'de Ankara Üniversitesi'ne astronomi asistanı olarak girdi ve Ankara Üniversitesi Gözlemevi'nin kuruluşunda görev aldığı bildirilir. 1957'de astronomi alanında doktorasını tamamladı, 1960'ta aynı kürsüde doçent oldu.

Kaynaklara göre gelişim yıllarında Heidelberg, Edinburgh ve Bamberg gözlemevlerinde, ayrıca Virginia Üniversitesi'nde ve Carl Zeiss firmasında çalışmalar yaptı. Bu çalışmaların süreleri aktarılan bilgilerde belirtilmediği için burada ayrıntı verilmiyor. Bu deneyimin, sonradan yeni bir kürsü ve gözlemevi kurarken ona yol gösterdiği düşünülebilir; ancak kaynaklar bu bağlantıyı açıkça yazmaz.

Ege Üniversitesi'nde kürsü ve gözlemevi

Kızılırmak 1963'te İzmir'deki Ege Üniversitesi Fen Fakültesi'ne atandı. 1966'da profesör oldu. Ege'de astronomi kürsüsünün kuruluşu 1963'e tarihlenir; gözlemevinin kuruluş yılı ise kaynaklarda 1963 ya da 1965 olarak verilmektedir, bu yüzden kesin yıl konusunda temkinli davranmak gerekir. Hangisi doğru olursa olsun, İzmir'de üniversite astronomisinin temeli onun öncülüğünde atıldı. Üniversitenin Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü'nün başkanlığını 1966'dan 1981'e kadar yürüttüğü aktarılır.

Bornova Belediye Meclisi, 7 Aralık 2011'de, oybirliğiyle aldığı bir kararla Bornova'daki Mevlana Toplum ve Bilim Merkezi'nde bulunan çok amaçlı salona onun adını verdi.

Fırat Üniversitesi'nin ilk dekanı

1975-1976 arasında Elazığ'da kurulan Fırat Üniversitesi'nin Fen Fakültesi'nin kurucu dekanı olarak görev yaptı. Ardından Ege Üniversitesi Fen Fakültesi'nin dekanı oldu; kaynaklar bu görevin 1976'dan itibaren iki dönem sürdüğünü aktarır. 1981'de dekanken, dönemin askeri yönetimi tarafından görevden uzaklaştırıldığı bildirilmektedir.

Türkçe gökbilim terimleri

Kızılırmak'ı yalnızca gözlemevi kurucusu olarak anmak eksik kalır. Bilim insanı olarak Türkçe terim konusuna da düşkündü. 1969'da Türk Dil Kurumu bünyesinde Gökbilim Terimleri Sözlüğü yayımlandı. Astronomide terim sorunu, Osmanlı Türkçesinden gelen Arapça-Farsça kökenli kelimelerle Batı dillerinden giren kelimeler arasında bir seçim sorunudur: yıldız, gezegen, güneş, ay gibi gündelik kelimeler Türkçedir; ama çok sayıda teknik kavram için ya Arapça kökenli bir karşılık ya da Fransızca-İngilizce bir sözcük kullanılıyordu. Sözlük gibi çalışmalar, bu karmaşada ortak bir dil kurmaya çalışır. Kaynaklarda Kızılırmak'ın Türkçeye gösterdiği özen vurgulanır; Türk astronomi camiasına birçok Türkçe terim kazandırdığı belirtilir. Sözlüğün kaç terim içerdiği ve başka bir yazarla birlikte hazırlanıp hazırlanmadığı, tuttuğumuz kaynaklarda yer almadığı için burada belirtilmiyor.

Ayrıca 1965'te aylık Fen Dergisi'ni kurduğu ve yayın kurulunda yer aldığı aktarılır. Bir başka kaynak, 1961-1969 arasında Türk Ansiklopedisi'ne gökbilimle ilgili 87 madde yazdığını söyler. Bu iki iş, onun bilimi yalnızca üniversite çevresinde bırakmak yerine halka ulaştırma kaygısını da gösterir.

Bilim dilinin Türkçeleşmesi, tek bir sözlükle bitmez. Gökada, bulutsu, kuyruklu yıldız ya da gezegen gibi bugün gündelik dile girmiş kelimeler, yıllar içinde bilim insanlarının, öğretmenlerin ve yayıncıların ortak çabasıyla yerleşmiştir. Kızılırmak'ın sözlüğü, bu çabanın erken ve kurumsal bir örneğidir: Türkiye'de gökbilim öğrencisinin ders kitabında ve üniversite sınıfında kullanacağı kelimelerin düzenli bir listesini ortaya koymaya çalışır.

Yayınları ve öğrencileri

Kızılırmak'ın 25 bilimsel makalesi olduğu bildirilir; bunların 10'u yurt içinde, 15'i yurt dışında yayımlanmıştır. Makaleler düşen göktaşları ve göktaşı kraterleri, Samanyolu'nun dönmesi ve değişen yıldızlar gibi konulara dayanır. Kitapları arasında Logaritma ve Sayı Çizelgeleri, Küresel Gökbilim, Güneş Sistemi, Gök Mekaniği ve Astrofiziğe Giriş sayılır. Ege'de yönettiği lisansüstü tez sayısının 22 olduğu (14 yüksek lisans, 8 doktora) aktarılır. Ayrıca 1996'da TÜBİTAK Hizmet Ödülü'nün kendisine verildiği bildirilmektedir.

Abdullah Kızılırmak'ın akademik yolu
Uzay Gündem
Verileri göster
1947Ankara'dan mezun oldu
1957Astronomi doktorası
1960Doçent oldu
1963Ege Üniversitesi'ne atandı
1966Profesör oldu
1969Gökbilim Terimleri Sözlüğü
1975Fırat Fen Fak. kurucu dekanı

Kızılırmak 4 Aralık 1983'te İzmir'de öldü. Ardında, Ege'deki astronomi bölümü ve gözlemevi ile Türkçe gökbilim terimleri alanında önemli bir miras bıraktı.

Neden önemli?

Kızılırmak'ın önemi, tek bir keşiften değil, kurumlardan gelir. Bir üniversitede astronomi kürsüsü kurmak; gözlemevi, ders programı, asistan kadrosu ve lisansüstü öğrenci demektir. Ege'deki bölümde yönettiği 22 tez, bu çalışmanın sonraki kuşaklara aktarıldığını gösterir. Fırat Üniversitesi'nde dekanlık yapması, bilimsel örgütlenmenin yeni kurulan fakültelerde de başlamasına katkı verdi. Gökbilim Terimleri Sözlüğü ise Türkçe bilim dili meselesinin astronomi tarafındaki izidir.

Kısaca

  • Ege Üniversitesi astronomi kürsüsünün ve gözlemevinin kurucusudur.
  • Fırat Üniversitesi Fen Fakültesi'nin ilk dekanıdır.
  • Gökbilim Terimleri Sözlüğü (1969) ile Türkçe gökbilim terimlerinin yerleşmesine katkı vermiştir.

Aynı alandan isimlerTümü →

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

Görev dosyalarıTümü →

  1. Lunar Gateway (Ay Geçidi istasyonu)Lunar Gateway (Ay Geçidi istasyonu)NASA, ESA, JAXA, CSA, MBRSC
  2. Artemis MutabakatıArtemis MutabakatıNASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı
  3. Amazon Leo (Project Kuiper)Amazon Leo (Project Kuiper)Amazon
  4. Sovyet Uzay ProgramıSovyet Uzay ProgramıSSCB (OKB-1 ve diğer tasarım büroları)

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar