Zîc (astronomi cetveli)

Zîc, Güneş'in, Ay'ın, gezegenlerin ve yıldızların konumlarını hesaplamak için gereken değerleri çizelgeler hâlinde toplayan astronomi el kitabıdır. Özellikle Orta Çağ İslam dünyasında yazılan bu eserler, gökbilimcilerin hesap cetveli işlevini görüyordu. Kelime Farsçadır; Orta Farsçada "ip, kiriş" anlamına gelen zîg sözcüğünden türediği, dokumadaki iplik düzeninin tablolardaki satır ve sütunlara benzetilmesiyle bu anlamı kazandığı düşünülür. Bazı zîclere Yunanca kanon sözcüğünden gelen "kanun" adı da verilmiştir.

Ne işe yarar?

Bir zîc, gökbilimciye gözlem yapmadan da gök cisimlerinin belli bir tarihteki yerini hesaplama olanağı verir. Tipik bir zîcte takvim ve tarih çevirme bilgileri, şehirlerin enlem ve boylamları, trigonometri ve küresel astronomi tabloları, gezegenlerin hareketleri, zaman denklemi, tutulma hesapları, hilalin ilk görünürlüğüne ilişkin tablolar ve yıldız katalogları bulunur. Bazı zîcler tabloların dayandığı kuramı ve gözlemleri de anlatır. Çoğu, Batlamyus'un Dünya merkezli modelini izler; asıl katkıları yeni bir kuramdan çok daha iyi trigonometri, hesap ve gözlem teknikleridir. Gökbilimcilerin bir kısmı eserlerini astrolojiden uzak tutmaya çalışsa da zîcler sık sık astrolojik hesaplar için de kullanıldı.

Örnekler

• Zîcü's-Sindhind: Harezmi'nin 9. yüzyılda Hint kaynaklarına dayanarak hazırladığı zîc.
• es-Zîcü's-Sâbî: Battani'nin Rakka'daki gözlemlerine dayanan, 900 dolaylarında tamamlanan eser. 57 bölüm ve 880 yıldızlık bir yıldız tablosu içerir; Güneş yılını 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak verir. 12. yüzyılda Latinceye çevrildi, 1537'de Nürnberg'de basıldı.
• Zîc-i İlhânî: Nasirüddin Tusi'nin Meraga Gözlemevi'nde hazırlanan zîci.
• Zîc-i Sultânî: Uluğ Bey'in 1437'de Semerkant'ta tamamlanan zîci. Erken modern dönemde İslam dünyasının başvuru eseri oldu. Hazırlanışında çalışan Ali Kuşçu, bu esere Farsça bir şerh (açıklama) da yazdı.

Tarihçe

İlk zîcler 8. yüzyılda Hint gezegen kuramından (Sindhind), Sasani dönemi İran modellerinden ve Batlamyus'un "Kullanışlı Tablolar"ından yararlandı. 8. ve 15. yüzyıllar arasında yazılmış 200'den fazla zîc bilinir. Başlıca üretim merkezleri 9. yüzyılda Abbasi Bağdat'ı, 13. yüzyılda Meraga Gözlemevi, 15. yüzyılda Semerkant Gözlemevi ve 16. yüzyılda Takiyüddin'in İstanbul'daki gözlemeviydi. 16-18. yüzyıllar arasında Hindistan'da da yaklaşık 100 zîc daha yazıldı. Endülüslü Zerkâlî'nin çalışmasına dayanan Toledo Tabloları, zîc geleneğini Latin Avrupa'ya taşıyan yollardan biriydi. Bilinen son zîc olan 1838 tarihli Zîc-i Bahadırhânî, Güneş merkezli sistemi de kapsıyordu.

İlgili terimler

• Gözlemevi (rasathane): zîclerin dayandığı gözlemlerin yapıldığı yer.
• Gök küresi: yıldız konumlarının ölçüldüğü hayali küre.
• Ekliptik: Güneş'in gökyüzündeki yıllık yolu; zîclerdeki boylamların temeli.
• Tutulma: zîclerin önemli hesap konularından biri.