Janet Akyüz Mattei
Bodrum doğumlu Janet Akyüz Mattei, 1973'ten 2004'teki ölümüne kadar AAVSO'yu yöneten ve amatör gözlemcilerle profesyonel astronomlar arasında köprü kuran Türk kökenli astronomdur.
- Doğum tarihi
- 2 Ocak 1943
- Ülke
- Türkiye / ABD
- Görevi
- Astronom, AAVSO yöneticisi
- Kurum
- Amerikan Değişen Yıldız Gözlemcileri Derneği (AAVSO)
- Rolü
- Bilim insanı
- Ölüm tarihi
- 22 Mart 2004
Janet Akyüz Mattei, Bodrum'da doğup Amerika Birleşik Devletleri'nde astronomi dünyasının en etkili amatör-profesyonel köprülerinden birini kuran Türk kökenli bir astronomdur. Otuz yıldan uzun süre, dünyanın dört bir yanındaki gönüllü gözlemcilerin değişen yıldız ölçümlerini toplayan Amerikan Değişen Yıldız Gözlemcileri Derneği'ni (AAVSO) yönetti. Bu yüzden adı, gökyüzüne teleskopla bakan sıradan meraklıların ve bu ölçümleri kullanan profesyonel astronomların ortak hafızasında özel bir yer tutar.
Bodrum'dan Amerika'ya
Mattei 2 Ocak 1943'te Bodrum'da doğdu. Lise öğrenimini İzmir'de, Amerikan eğitim geleneğiyle çalışan bir okulda tamamladı. Ardından Amerika Birleşik Devletleri'ne giderek Massachusetts'teki Brandeis Üniversitesi'nde okudu. Bu yıllarda tanıştığı astronom Dorrit Hoffleit, ona Nantucket Adası'ndaki Maria Mitchell Gözlemevi'nde çalışma önerisi yaptı. Gözlemevinin adını taşıdığı Maria Mitchell, Amerika'nın ilk kadın astronomlarından biriydi; Mattei de böylece, kadınların astronomiye girişinde simge olmuş bir kurumda ilk mesleki adımlarını attı.
Mattei daha sonra Virginia'daki Leander McCormick Gözlemevi'nde çalıştı ve Virginia Üniversitesi'nde astronomi alanında yüksek lisans yaptı. Doktora çalışmasını ise İzmir'deki Ege Üniversitesi'nde tamamladığı bildirilir. Kaynaklar bu derecelerin yılları konusunda birbirinden farklı bilgi verdiği için burada yıl vermiyoruz; ancak Türkiye'deki üniversite bağının, onun yurt dışına yerleşmesinden sonra da sürdüğü anlaşılıyor.
AAVSO'nun başında üç on yıl
Mattei 1973'te AAVSO'nun yönetimine geldi ve 2004'teki ölümüne kadar bu görevi sürdürdü. AAVSO, gönüllü gözlemcilerin ölçümlerini düzenli olarak toplayan bir kuruluştur. Değişen yıldız, parlaklığı zamanla değişen yıldız demektir. Bu değişim bazen saatler, bazen yıllar sürer. Bir yıldızın parlaklık eğrisini çıkarmak için aynı yıldıza yüzlerce kez, yıllarca bakmak gerekir. Tek bir profesyonel gözlemevinin teleskop zamanı bunun için yetmez. Dünyanın farklı saat dilimlerinde yaşayan amatörler ise ortak bir veri tabanında bir araya geldiğinde, kesintisiz bir kayıt ortaya çıkarır.
Kaynaklara göre Mattei, bu gözlem toplama işini yönetmenin yanında amatör ve profesyonel astronomların birlikte yürüttüğü birçok gözlem programını koordine etti. Eğitime de özel önem verdi: onun döneminde AAVSO'nun veri tabanı eğitimcilere ve öğrencilere açıldı, öğrencilerin bilimsel projelerinde gerçek gözlem verisiyle çalışabilmesi için çaba gösterildi. Amatörlerin Hubble Uzay Teleskobu'ndan gözlem zamanı alabilmesine yardımcı olduğu da aktarılır. Yani bir bahçede teleskop kuran meraklı, doğru yönlendirildiğinde bir uzay teleskobunun hedef listesine girebilecek bilimsel bir iş çıkarabiliyordu ve Mattei bu kapıyı aralayanlardandı.
Değişen yıldız gözlemi nasıl yapılır?
Mattei'nin yönettiği işin mantığını anlamak için gözlemin kendisine bakmak yararlıdır. Bir değişen yıldızı izleyen amatör, teleskopla ya da dürbünle yıldıza bakar, parlaklığını yakınındaki, parlaklığı bilinen karşılaştırma yıldızlarıyla kıyaslayarak tahmin eder ve sonucu tarihiyle birlikte kaydeder. Bazı yıldızlar aylar süren uzun periyotlarla soluklaşıp parlar; bazıları ise bir yıldızın ötekinin önünden geçmesi gibi nedenlerle saatler içinde değişir. Her gözlem tek başına küçük bir veridir, ama binlerce gözlemci aynı yıldız için yıllarca ölçüm yaptığında ortaya bilimsel olarak kullanılabilir bir parlaklık eğrisi çıkar. Bu yüzden toplayıcı bir kuruluşun işi, gözlemlerin tutarlı, güvenilir ve herkesin ulaşabileceği biçimde saklanmasını sağlamaktır.
Ödülleri ve anılması
Mattei'nin çalışmaları hem Amerikan hem Avrupa kuruluşlarından ödüller getirdi; bunların bir kısmı amatör astronomlarla işbirliği nedeniyle verilmiştir. Başlıcaları şunlardır:
- 1987: Fransız Astronomi Derneği'nin (Société Astronomique de France) Yüzüncü Yıl Madalyası
- 1993: Amerikan Astronomi Derneği'nin George Van Biesbroeck Ödülü
- 1993: Astronomical League'in Leslie Peltier Ödülü
- 1995: İtalyan Amatör Astronomlar Birliği'nin (Unione Astrofili Italiani) ilk Giovanni Battista Lacchini Ödülü
- 1995: Kraliyet Astronomi Derneği'nin Jackson-Gwilt Madalyası

Verileri göster
| 1943 | Bodrum'da doğdu |
|---|---|
| 1973 | AAVSO'nun yönetimine geldi |
| 1987 | Fransız dernekten madalya |
| 1995 | Jackson-Gwilt Madalyası |
| 2001 | 11695 Mattei asteroidi |
| 2004 | Boston'da öldü |
9 Ocak 2001'de 1998 FA74 geçici adıyla bilinen asteroit, onun adını alarak 11695 Mattei oldu. Küçük Gezegen Merkezi'nin yayımladığı adlandırma bildirisi, gökyüzündeki bir cismin bir amatör astronomlar yöneticisinin adını taşıması bakımından anlamlıdır.
Mattei 22 Mart 2004'te Boston'da, 61 yaşındayken öldü. Mount Auburn Mezarlığı'nda toprağa verildiği bildirilir. Ölümünden sonra AAVSO, adını yaşatmak için bir bilimsel burs verilmesine karar verdi.
Neden önemli?
Astronomi uzun süre, büyük teleskopların başındaki az sayıda profesyonelin işi sayıldı. Mattei'nin kariyeri bunun tersini kanıtladı: sürekli ve tutarlı gözlem gerektiren konularda, gönüllülerin ölçümleri bilimsel veri olarak ciddiye alınabilir. Bu anlayışın yerleşmesinde Türkiye'de doğmuş bir bilim insanının payı olması, ülkemizin astronomi hikâyesi açısından da anılmaya değer bir ayrıntıdır.






















