21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Maarten Schmidt

Maarten Schmidt, 1963'te 3C 273'ün kırmızıya kaymasını ölçerek kuasarların milyarlarca ışık yılı uzaktaki parlak cisimler olduğunu gösteren astronomdur.

Doğum tarihi
28 Aralık 1929
Ülke
ABD (Hollanda doğumlu)
Görevi
Astronom
Kurum
Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü (Caltech)
Rolü
Bilim insanı
Ölüm tarihi
17 Eylül 2022

Maarten Schmidt (1929-2022), kuasarların ne kadar uzakta ve ne kadar parlak olduğunu ilk gösteren Hollandalı-Amerikalı astronomdur. 1963'te Palomar'daki 200 inçlik teleskopla 3C 273 adlı radyo kaynağının tayfını çözdü; yıldız gibi görünen bu cismin aslında milyarlarca ışık yılı uzakta olduğunu ortaya koydu. Sonraki yıllarda kuasarların evrenin geçmişinde bugünkünden çok daha yaygın olduğunu gösterdi.

Groningen'den Leiden'e

Schmidt, 28 Aralık 1929'da Hollanda'nın Groningen kentinde doğdu. Groningen Üniversitesi'nde matematik ve fizik okudu; 1949'da lisans, 1950'de yüksek lisans derecesini aldı. Doktorasını Jan Oort'un yanında Leiden Gözlemevi'nde yaptı ve 1956'da tamamladı. Doktora sonrasında iki yıl Carnegie bursuyla ABD'de çalıştı, kısa süre Hollanda'ya döndü, 1959'da ise kalıcı olarak ABD'ye yerleşip Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nde (Caltech) göreve başladı.

Yıldız oluşumu ve Schmidt yasası

Caltech'teki ilk araştırmaları galaksilerin kütle dağılımı ve devinimi üzerineydi. Bu çalışmalar sırasında, bugün onun adıyla anılan Schmidt yasasını ortaya koydu. Yasa, yıldızlararası gazın yoğunluğu ile o gazda yıldız oluşma hızı arasında bir bağ kurar. Schmidt 1959'da yüzey yoğunluğu ile yıldız oluşum hızının bir kuvvet bağıntısıyla ilişkili olduğunu öne sürdü ve kuvvet üssü için yaklaşık 2 değerini önerdi (büyük olasılıkla 1 ile 3 arasında). Sonradan Robert Kennicutt daha büyük galaksi örnekleriyle üssü 1989'da 1,3±0,3, 1998'de 1,4±0,15 olarak kestirdi. Bu yüzden ilişki bugün Kennicutt-Schmidt yasası olarak da geçer.

3C 273: gizemli tayf

1959'da yayımlanan Üçüncü Cambridge Radyo Kaynakları Kataloğu'nda (3C) bazı radyo kaynaklarının karşılığı, görünür ışıkta yıldız gibi duran soluk noktalardı. 3C 273 bunlardan biriydi. Cyril Hazard'ın Parkes radyo teleskobuyla yaptığı, John Bolton'ın da yer aldığı ay örtülmesi ölçümleri kaynağın konumunu yeterince duyarlı biçimde verdi; böylece Schmidt, Hale Teleskobu ile onun görünür ışık tayfını alabildi.

Tayfta, bilinen hiçbir normal yıldıza benzemeyen parlak çizgiler vardı. Schmidt bu çizgilerin, hidrojenin tanıdık çizgileri olduğunu, ama uzun dalga boylarına doğru %15,8 kaymış olduğunu fark etti. Kırmızıya kayma değeri 0,158'di; bu, cismin saniyede yaklaşık 47.000 kilometre hızla uzaklaştığı anlamına geliyordu. Genişleyen evrende böyle bir kayma, cismin çok uzakta olduğunun işaretidir. Bu da 3C 273'ün bizden yaklaşık 2,4 milyar ışık yılı uzakta olmasına karşın göz kamaştırıcı derecede parlak olması demekti. Sonuç Nature dergisinde "3C 273: A Star-Like Object with Large Red-Shift" başlığıyla yayımlandı.

Hubble Uzay Teleskobu'nun gözüyle Başak takımyıldızındaki kuasar 3C 273.
ESA/Hubble, Wikimedia Commons, CC BY 2.0

3C 273, gökyüzünün Başak takımyıldızında yer alır ve Dünya'dan görünür parlaklığı bakımından en parlak kuasardır (görünür kadir 12,9). Görünür dalga boylarında Güneş'ten dört trilyon kattan fazla ışıklıdır ve kendi ev sahibi galaksisinden 16 kattan fazla parlaktır. Yaklaşık 200.000 ışık yılı uzunluğunda görülebilir bir jeti vardır.

Bir fikrin yayılması: 3C 48 ve ötesi

Schmidt'in çözümü yalnızca tek bir cisimle kalmadı. Allan Sandage ve Thomas Matthews 1963'te 3C 48'in görünür karşılığını belirlemişti, ama tayfı bir bilmeceydi. Schmidt, Greenstein ve Oke'nin çalışmasıyla bu cismin tayfının da hidrojen ve magnezyuma ait olduğu, %37'lik bir kırmızıya kaymayla açıklanabildiği görüldü. 1965'e gelindiğinde yedi kuasarın tayfı daha aynı örüntüyü gösteriyordu. Bu bulgular, kuasarların yakın yıldızlar değil, çok uzaktaki ve çok ışıklı cisimler olduğunu yerleştirdi.

Schmidt cismi "yıldızsı" anlamına gelen "quasi-stellar" bir nesne olarak niteledi. Bugün kullandığımız "kuasar" (quasar) kısaltmasını ise Hong-Yee Chiu Mayıs 1964'te kullanıma soktu. Bugün kuasarların, süper kütleli kara deliklere doğru sarmal çizerek düşen maddenin saldığı enerjiyle parladığı kabul edilir; yaklaşık bir milyon kuasarın güvenilir spektroskopik ölçümü vardır.

Kuasarların evrimi

Schmidt'in ikinci büyük katkısı, kuasarların evrendeki dağılımına ilişkindi. Kuasarların erken evrende bugünkünden çok daha yaygın olduğunu gösterdi; Bu sonuç 1967 tarihli çalışmasıyla anılır. Bu bulgu, evrenin her çağda aşağı yukarı aynı göründüğünü savunan durağan durum kozmolojisine karşı güçlü bir kanıt ve Büyük Patlama kozmolojisi lehine bir veri sayıldı.

Schmidt'in çalıştığı Hale Teleskobu'nun Palomar Gözlemevi'ndeki kubbesi.
Mike Peel / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Ödüller ve anılma

Schmidt, 11 Mart 1966 tarihli Time dergisinin kapağında yer aldı. 1964'te Helen B. Warner Astronomi Ödülü'nü, 1968'de Karl Schwarzschild Madalyası'nı, 1980'de Kraliyet Astronomi Topluluğu Altın Madalyası'nı, 1991'de James Craig Watson Madalyası'nı, 1992'de Bruce Madalyası'nı aldı. 1978'de ABD Ulusal Bilimler Akademisi üyeliğine seçildi. 2008'de Donald Lynden-Bell ile birlikte, ilk kez verilen Kavli Astrofizik Ödülü'ne layık görüldü; gerekçe "kuasarların doğasının anlaşılmasına yaptıkları ufuk açıcı katkılar" idi. 10430 Martschmidt asteroidi onun adını taşır. Yaz Bilim Programı'nda da 33 kez ders verdi.

Maarten Schmidt'in dönüm noktaları
Uzay Gündem
Verileri göster
1929Groningen'de doğdu
1956Leiden'de doktora
1959Caltech'te göreve başladı
19633C 273'ün kırmızıya kayması
1966Time kapağı
1980RAS Altın Madalyası
2008Kavli Astrofizik Ödülü
2022Fresno'da öldü

Son yılları

Maarten Schmidt, 17 Eylül 2022'de Kaliforniya'nın Fresno kentinde, 92 yaşında hayatını kaybetti.

Neden önemli?

Schmidt'in 1963'teki gözlemi, astronomide bir ölçek değişikliğiydi: tek bir tayf, evrenin en parlak cisimlerinden birinin milyarlarca ışık yılı uzakta durduğunu gösterdi ve kuasar araştırmalarının kapısını araladı. Yıldız oluşumu üzerine ortaya koyduğu yasa ise bugün de yıldız oluşumu çalışmalarında anılır.

Aynı alandan isimlerTümü →

Hakkındaki haberler

  1. Çift kuasarlar arasındaki gerçek uzaklığı ölçmenin yeni yoluÇift kuasarlar arasındaki gerçek uzaklığı ölçmenin yeni yolu30 Eylül 2026, 00:21

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Görev dosyalarıTümü →

  1. Lunar Gateway (Ay Geçidi istasyonu)Lunar Gateway (Ay Geçidi istasyonu)NASA, ESA, JAXA, CSA, MBRSC
  2. Artemis MutabakatıArtemis MutabakatıNASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı
  3. Amazon Leo (Project Kuiper)Amazon Leo (Project Kuiper)Amazon
  4. Sovyet Uzay ProgramıSovyet Uzay ProgramıSSCB (OKB-1 ve diğer tasarım büroları)

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar